HÀ N I CÓ M T LÀNG NGH Ộ Ộ Ề
Trong bài "Phú th ng Tây H " Nguy n Huy L ng th i Tây S n nói v ngh làmượ ồ ễ ượ ờ ơ ề ề
gi y r t th : "Chày Yên Thái n n trong s ng lo ng cho ng" .... ấ ấ ơ ệ ươ ả ả
Ven Tây H , m t c nh quan đ p và nên th b c nh t Thăng Long - Hà N i, có nh ngồ ộ ả ẹ ơ ậ ấ ộ ữ
làng chuyên tr ng qu t Nghi Tàm, làng chuyên tr ng đào nh Nh t Tân, tr ng các lo iồ ấ ồ ư ậ ồ ạ
hoa nh Phú Xá, vào xuân r c lên đ màu, đ s c. Bên c nh đó l i còn có nh ng làngư ự ủ ủ ắ ạ ạ ữ
ngh , t ng vào ca dao, s sách th i x a. Không bi t làng Võng Th x a có chuyên n uề ừ ử ờ ư ế ị ư ấ
r u hay không, tôi sinh sau đ mu n không rõ, nh ng đ c th phú x a th y ... hìnhượ ể ộ ư ọ ơ ư ấ
nh n i đây có lò r u nên trong "Phú chi n t ng Tây H ", Ph m Thái m i vi t:ư ơ ượ ế ụ ồ ạ ớ ế
Ch Võng Th r u n ng h ng m i chínợ ị ượ ồ ươ ớ
Lũ tuy ông t t t dáng sang đò...ấ ả
H n là n i đây khi x a ph i có lò r u, nên khi m r u v a c t xong to n c h ngẳ ơ ư ả ượ ẻ ượ ừ ấ ả ứ ươ
th m, gió Tây H to h ng r u sang bên kia b nên đám dân "nghi n" m i t t tơ ồ ả ươ ượ ờ ề ớ ấ ả
kéo sang ch Võng Th mà say s a. Trong "Đ a d chí" c a Nguy n Trãi, nh ng làngợ ị ư ị ư ủ ễ ữ
khác ven H Tây cũng đ c ông ghi nh sau: "Ph ng Thuy Ch ng d t l a, ph ngồ ượ ư ườ ươ ệ ụ ườ
Yên Thái làm gi y". Yên Thái n m trong vùng B i bây gi , nh ng cách B i khôngấ ằ ưở ờ ư ưở
xa có làng C u Gi y, C u Gi y n m bên sông Tô L ch. C nh đó còn có Đông Xá, Hầ ấ ầ ấ ằ ị ạ ồ
Kh u, thôn Nghè... x a đ u n m trong vùng B i.ẩ ư ề ằ ưở
Trong bài "Phú th ng Tây H " Nguy n Huy L ng th i Tây S n nói v ngh làmượ ồ ễ ượ ờ ơ ề ề
gi y r t th : "Chày Yên Thái n n trong s ng lo ng cho ng". H n là, tà m n B i,ấ ấ ơ ệ ươ ả ả ẳ ạ ưở
Yên Thái, ti ng chày giã "dó" thành b t đ làm gi y đã vang đ ng c m t vùng hế ộ ể ấ ộ ả ộ ồ
n c mênh mông, nên m i đ c Nguy n Huy L ng tán d ng đ n nh v y.ướ ớ ượ ễ ượ ụ ế ư ậ
Cây dó trên r ng có th v đ làm gi y r t t t. Khi v dó đ c bóc đem ph i khôừ ứ ỏ ể ấ ấ ố ỏ ượ ơ
chuy n v kinh thành Thăng Long, nó đ c l c k càng, th t t đ riêng, còn th x uể ề ượ ọ ỹ ứ ố ể ứ ấ
đ làm gi y "x ". cho nên trong câu ca dao cũ m i k : "Con gái K Cót thì đi buônể ấ ề ớ ể ẻ
"x ".ề
K Cót là tên nôm c a Yên Hoà x a có tên Th ng Yên Quy t. Buôn "x " là buôn lo iẻ ủ ư ượ ế ề ạ
gi y x u, gi y "x ". Tuy v y con gái K Cót l i xinh t i ch không nh ai đó đùaấ ấ ấ ề ậ ẻ ạ ươ ứ ư
c t dùng ch "x " nh gái x là ch ng đúng.ợ ữ ề ư ề ẳ
Các c B i khi nói v cái ngh "t " c a làng mình đã cho r ng ngh làm gi y cóụ ở ưở ề ề ổ ủ ằ ề ấ
t th i Lý Công U n. "Chi u d i đô" c a Lý Thái T ban b khi Hoa L vi t trênừ ờ ẩ ế ờ ủ ổ ổ ư ế
gi y c a làng này.ấ ủ
Nh trên đã nói, ngh làm gi y nói chung có vùng B i, vùng Nghĩa Đô, Bác Ninh,ư ề ấ ở ưở
ph trách thông tin ph ng B i nh c đ n nhi u nh t thôn Nghè, h L i, đ c m tụ ườ ưở ắ ế ề ấ ọ ạ ọ ộ
câu ca dao cũ: "H L i làm gi y s c vua". H L i thôn Nghè. T i thôn này, ng i taọ ạ ấ ắ ọ ạ ở ạ ườ
gi đ c t gi y "s c" th i phong ki n v mây r ng. Bác Ninh k lai l ch thôn Nghè,ữ ượ ờ ấ ắ ờ ế ẽ ồ ể ị
làng Nghè:
-Nghè đây không ph i là ông nghè, ông tr ng mà là ngh "nghè gi y" hay n n gi y.ả ạ ề ấ ệ ấ
Ngày x a ch a có máy ép thì khi đúc xong nh ng t gi y trên khuôn, nhu m xong,ư ư ữ ờ ấ ộ
ph i khô xong, ng i ta x p thành t ng t p, m i m i lăm "r " m t, đ t trên phi nơ ườ ế ừ ậ ươ ườ ồ ộ ặ ế
đá ph ng, dùng chày mà n n cho th t k , đ n khi gi y m n m t m i thôi.ẳ ệ ậ ỹ ế ấ ị ặ ớ
Ra th , có đ c nh ng t gi y m n, dai là nh gi y đ c "nghè".ế ượ ữ ờ ấ ị ờ ấ ượ
Làm gi y th ng thì nh ng công đo n không ph c t p l m. Đáng chú ý là vi c làmấ ườ ữ ạ ứ ạ ắ ệ
gi y s c. Đó là lo i gi y đ c bi t. Các lo i gi y thông th ng có th làm t câyấ ắ ạ ấ ặ ệ ạ ấ ườ ể ừ
giang, cây n a, bã mía... nh ng làm gi y s c thì hoàn toàn ph i dùng v cây dó s ch,ứ ư ấ ắ ả ỏ ạ
không pha t p chút nguyên li u nào khác đ gi y không nát, b n và dai. T gi y khi đãạ ệ ể ấ ề ờ ấ
đúc t khuôn ra đem ph i cho khô r i nhu m. Màu vàng c a gi y s c không quá s m.ừ ơ ồ ộ ủ ấ ắ ẫ
Ng i ta pha hoa hoè v i ph m hoa hiên, ph m h ng. Hoa hoè ph i đem rang. Phaườ ớ ẩ ẩ ồ ả
nh ng th màu đó r i đ l n v i nhau cho ra m t màu chung đ nhu m gi y. Xongữ ứ ồ ổ ẫ ớ ộ ể ộ ấ
khâu nhu m thì đ n khâu v . Ch t li u v là kim nhũ hoà v i keo da trâu. Ng i vộ ế ẽ ấ ệ ẽ ớ ườ ẽ
dùng bút lông v hình long, ly, quy, ph ng, mây, hoa...Nh ng hình v trên gi y s c đãẽ ượ ữ ẽ ấ ắ
đ c quy đ nh rõ ràng, gi y s c phong cho ph m tr t nào thì có v hình y. Có haiượ ị ấ ắ ẩ ậ ẽ ấ
lo i gi y đ c bi t, m t là gi y s c và gi y l nh. Gi y s c phong các v th n, các v cóạ ấ ặ ệ ộ ấ ắ ấ ệ ấ ắ ị ầ ị
ch c t c cao thì dùng gi y màu vàng còn gi y s c th ng thì dùng gi y "l nh".ứ ướ ấ ấ ắ ườ ấ ệ
Các c làng gi y k v th gi y đ c bi t th i phong ki n nh sau:ụ ấ ể ề ứ ấ ặ ệ ờ ế ư
-Các vua nhà Nguy n mu n có gi y s c thì t trong Hu l nh cho T ng đ c Hà N i.ễ ố ấ ắ ừ ế ệ ổ ố ộ
Viên quan này bèn cho lính đ n Nghĩa Đô b t th t p trung làm gi y. M i nhà làmế ắ ợ ậ ấ ỗ
gi y đ u có lính đóng t i đó đ ki m tra, xem xét. Nhà làm gi y khi b t tay làm gi yấ ề ạ ể ể ấ ắ ấ
s c ph i d n d p s ch s , bàn th t ph i có khói h ng vì vi c làm gi y s c là vi cắ ả ọ ẹ ạ ẽ ờ ổ ả ươ ệ ấ ắ ệ
vô cùng quan tr ng theo l nh vua. Gi y làm xong thì lính áp t i v dinh T ng đ c,ọ ệ ấ ả ề ổ ố
nh p kho r i m i đ c tr ti n công.ậ ồ ớ ượ ả ề
Nh ng ng i chuyên làm gi y cũ vùng B i ven Tây H không còn n a. Tuy nhiên,ữ ườ ấ ưở ồ ữ
v n có nhà gi l y ngh "t ". H không làm gi y b n, gi y s c nh ng v n làm m tẫ ữ ấ ề ổ ọ ấ ả ấ ắ ư ẫ ộ
lo i gi y mà hi n Hà N i và các đ a ph ng r t c n. Đó là mà ng i ta hay g i nômạ ấ ệ ộ ị ươ ấ ầ ườ ọ
na là gi y v sinh. Gi y này cũng đang đ c s n xu t nhi u và bán ch y l m. Nh ngấ ệ ấ ượ ả ấ ề ạ ắ ữ
cu n gi y màu vàng, màu đ , màu tr ng đ c s n xu t t các lo i gi y "ph li u",ộ ấ ỏ ắ ượ ả ấ ừ ạ ấ ế ệ
ho c nh ng nguyên li u s n có in nhãn hi u các nhà s n xu t, m i c a hàng ăn u ng,ặ ữ ệ ẵ ệ ả ấ ỗ ử ố
m i gia đình c n đ nỗ ầ ế