HỌA SĨ TÔN THẤT ĐÀO
Từ những yêu cầu khách quan
và nhạy cảm của lịch sử đất nước những năm 1954 và sự phát triển tất
yếu của vùng đất Thần Kinh, của văn hóa Huế, năm 1957 trường Cao
đẳng Mỹ thuật Huế thuộc Viện Đại học Huế đã ra đời. Hiệu trư
ởng đầu
tiên của trường mỹ thuật duy nhất ở miền Trung, người đã đ
ể lại dấu ấn
sâu đậm trong chặng đường đầu đáng nhớ xây dựng nhà trường là họa
TÔN THẤT ĐÀO-sen trắng - sơn dầu
sỹ Tôn Thất Đào- Cựu sinh viên trường Mỹ thuật Đông Dương danh
tiếng.
Họa sĩ Tôn Thất Đào sinh năm 1910 tại Phú Cát - Thành ph
ố Huế. Xuất
thân từ một gia đình Nho học có truyền thống ở vùng đ
ất Cố Đô, từ nhỏ
ông đã yêu thích và có năng khiếu về hội họa. Do vậy sau khi kết thúc
Ban Trung học, ông đã thi vào trường Mỹ thuật Đông Dương. Đây là
một trường mỹ thuật do người Pháp mở ở Hà Nội từ năm 1925 và cũng
là trường mỹ thuật duy nhất ở Đông Dương bấy giờ. Họa sĩ Tôn Thất
Đào vào học năm 1932 (khóa 1932 - 1937). Tại đây ông là học trò của
các họa sư danh tiếng như Victor Tardieu, Inguimberty, Nguyễn Nam
Sơn, L.Roger, Defenix, George Khánh. May mắn với người học trò xứ
Huế là ông được học dưới thời của Hiệu trưởng- Họa sĩ Victor Tardieu
(1870-1937). Victor Tardieu là một họa sĩ đã từng được giải Quốc gia
Pháp và Giải thưởng Đông Dương. Cái lớn lao, đáng quý ở Victor
Tardieu là ông có tấm lòng chân thành của người nghệ sỹ, tâm huyết
với việc đào tạo họa sĩ cho người Việt Nam. Ông đã có những tác động
lớn với nhiều thế hệ học trò, trong đó có Tôn Thất Đào, việc chọn
chuyên sâu về lụa của họa sĩ Tôn Thất Đào cũng một phần từ sự chịu
ảnh hưởng tư tưởng khai thác, khám phá, nâng cao hiệu quả nghệ thuật
của các chất liệu truyền thống phương Đông mà Victor Tardieu đã nêu
ra và cuốn hút nhiều học trò Việt Nam theo học như Nguyễn Phan
Chánh, Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn...
Họa sĩ Tôn Thất Đào tốt nghiệp trường Mỹ thuật Đông Dương năm
1937 (Ban Hội họa, nặn tượng và trang trí). Sau khi tốt nghiệp, ông về
dạy hội họa tại các trường Trung học Khải Định, Nữ Trung học Đồng
Khánh, Trường Quốc Học, Trung học Kỹ thuật, Trung học Tín Đức,
Trung học Kiều Mẫu Huế. Sự nhiệt tâm trong truyền dạy và say mê vẽ
của ông được mọi người cảm phục, hơn thế ông cũng rất tâm huyết với
việc phát hiện năng khiếu mỹ thuật ở lứa tuổi nhỏ. Trong Phòng truyền
thống của Trường Đại học Nghệ thuật vẫn còn lưu giữ nhiều bài viết
của ông về điều này với văn phong bình dị, chữ đẹp, với sự gi
ãi bày sâu
sắc về năng khiếu mỹ thuật cũng như mong muốn đưa mỹ thuật vào
Nhà trường. Sau này khi đang là Hiệu trưởng trường Cao đẳng Mỹ
thuật Huế, ông còn làm Quản đốc Trung tâm khuyếch trương Ti
ểu công
nghệ Huế (1964). Sau năm 1966, khi về hưu ông tiếp tục làm Giáo sư
hội họa trường Sư phạm Bổ túc Huế (1969). Năm 1967, Ông Giám đốc
nhà Trung Tâm khuyếch trương Tiểu công nghệ Sài Gòn đã mời họa sĩ
Tôn Thất Đào vào Ban Giám Đốc Học xưởng Tiểu Công nghệ Đại Nội
Huế để sáng tác các kiểu mẫu sơn mài và các sản phẩm Tiểu công
nghệ. Khá nhiều sản phẩm do ông tổ chức thiết kế đã được trưng bày ở
các triển lãm mỹ nghệ quốc tế và trong nước.
Năm 1957, Bộ trưởng Quốc gia Giáo dục Nguyễn Dương Đôn (Chính
quyền cũ) đề cử họa sĩ Tôn Thất Đào đảm nhận trọng trách đứng ra
sáng lập và làm Giám đốc trường Cao Đẳng Mỹ thuật Huế (thuộc viện
ĐHH). Đây là thời gian mà họa sĩ Tôn Thất Đào và các đồng sự đã vất
vả, vượt lên bao khó khăn để xây dựng và ổn định Nhà trư
ờng. Lúc đầu
trường đóng ở một địa điểm ven sông An Cựu, về sau mới chuyển hẳn
vào Đại Nội cho đến nay.
Trong cuộc đời hoạt động mỹ thuật của mình, họa sĩ Tôn Thất Đào đã
dành được khá nhiều thành tích đáng kể. Có thể điểm một số thành tích
được ghi nhận là Huy chương Vàng Cuộc Đấu xảo Hội chợ Mỹ phẩm
Huế năm 1938; Huy chương Long - Bội Tinh 1942; Huy chương Kim
Khánh 1943; Giấy khen về tác phẩm tranh lụa tại Vatican 1952. Các
văn bằng đặc biệt trong khi tham dự các cuộc triển lãm trong và ngoài
nước như: Văn bằng đấu xảo Mỹ thuật Hà Nội 1938, Cao Miên 1939,
Nhật Bản 1940, Sài Gòn 1945, Vatican 1950, 1952. Nhưng có lẽ một
trong những công việc đặc biệt đáng nhớ đối với ông trong hoạt động
mỹ thuật là vào năm 1941 chính phủ Nam Triều (dưới thời Bảo Đại) đ
đề cử ông vào Đại Nội để dạy hội họa cho Thái Tử Bảo Long.
Với chất lụa là chất liệu chuyên sâu, họa sỹ Tôn Thất Đào vẽ nhiều đề
tài với phong cách truyền thống kết hợp với hiện đại. Hàng loạt tác
phẩm thành công và có mặt trong các triển lãm như các bức Thiếu nữ
đọc sách, Phong cảnh làng quê, Chơi đầu hồ, Thiếu nữ chơi đàn, Cầu
ngói Thanh Toàn, Ca Huế, Gió nồm đông, Hồn quê... Ông còn v
ẽ nhiều
tranh sơn mài, sơn dầu như Chân dung quý bà, Thiếu nữ, Phong cảnh
Đại Nội, Ngự Bình, Cô dâu, Bến thuyền, Sen trắng...Tác phẩm Ngự
Bình là một trong những tranh ông đã vượt ra khỏi cách nhìn hiện thực
theo trường phái Mỹ thuật Đông Dương để tạo nên một hình tượng
mang tính tượng trưng, ẩn dụ qua hình núi mang dáng hình thiếu nữ,
tóc người con gái trải dài thành sông núi bao la, xứ Huế hiện ra không
phải ở góc nhìn tĩnh lặng mà hoành tráng và phóng khoáng hơn. ý
nghĩa của hình ảnh sông Hương- Núi Ngự đã được sáng tỏ và mang
đậm sắc thái u hoài, cổ kính, làm ta nhớ lại những lời ngợi ca xứ Huế
vùng đất Thần Kinh của vua Thiệu Trị trong thế kỷ trước qua các bài
thơ của ông. Đây cũng là một tác phẩm hiếm hoi của Tôn Thất Đào vẽ
theo tính biểu hiện chứ không đi sâu mô tả như nhiều tác phẩm khác
của ông. Nhiều tác phẩm sơn dầu của ông cho thấy ông nắm vững nền
tảng tạo hình cơ bản của Trường Mỹ thuật Đông Dương một cách chắc
chắn như thế nào. Điều đó cũng làm cho nhiều người thuộc thế hệ sau
suy nghĩ và cũng tạo ra uy tín cao cũng như sự thuận lợi cho hoạt động
sáng tạo, đào tạo của ông ở trường Cao đẳng Mỹ thuật. Ông góp phần
đào tạo nhiều thế hệ học trò về tranh lụa, nhiều người trong đó hiện
sống và vẽ ở nước ngoài.
Họa sĩ Tôn Thất Đào mất năm 1979, hiện nay ông được thờ tại nhà thờ
dòng họ ở 17 Mạc Đĩnh Chi- TP Huế. Hàng năm nhiều đồng nghiệp,
bạn hữu và học trò cũ của ông vẫn về đây, đến thăm, thắp hương cho
người họa sỹ mà họ yêu quý, kính trọng và mãi ghi nhớ công lao xây
dựng và phát triển Nhà trường của người Hiệu trưởng đầu tiên trường
Cao đẳng Mỹ thuật Huế.
Phan Thanh Bình