Hoàng H i Khanhố
Hoàng H i Khanhố (1362-1407) là quan nhà Hồ trong l ch s Vi t Namị ử ệ , ng i huy n L Thu , t nhườ ệ ệ ỷ ỉ
Qu ng Bìnhả, Vi t Namệ.
Đ i th n nhà Hạ ầ ồ
Hoàng H i Khanh đ Thái h c sinh đ i ố ỗ ọ ờ Tr n Thu n Tôngầ ậ . B y gi nhà Tr n đã suy y u, quy n hànhấ ờ ầ ế ề
trong tay H Quý Lyồ.
Tháng 8 năm 1391, uy quy n c a H Quý Ly ngày m t to l n, các t ng Hóa Châu là Phan Mãnh vàề ủ ồ ộ ớ ướ ở
Chu B nh Khuê cùng nhau bàn lu n v vi c H Quý Ly s p l y ngôi nhà Tr n. Hoàng H i Khanh vàỉ ậ ề ệ ồ ắ ấ ầ ố
Đ ng T t vi t th báo cho Quý Ly bi t, Quý Ly bèn gi t hai ng i y và b d ng Hoàng H i Khanh làmặ ấ ế ư ế ế ườ ấ ổ ụ ố
Chính hình vi n đ i phu và Đ ng T t làm Châu phán.ệ ạ ặ ấ
Năm 1400, H Quý Ly c p ngôi nhà Tr n, l p ra ồ ướ ầ ậ nhà Hồ, đ i tên n c là ổ ướ Đ i Nguạ. Hoàng H i Khanhố
đ c tr ng d ng.ượ ọ ụ
Năm 1404, đ tăng c ng ki m soát nhân kh u cho vi c g i lính, ông dâng lên k sách lên H Quý Ly l pể ườ ể ẩ ệ ọ ế ồ ậ
h t ch r i yêu c u nhân dân kê khai, ghi tên các nam thi u niên t 12 tu i tr lên, chép vào s b độ ị ồ ầ ế ừ ổ ở ổ ộ ể
th ng kê s trong toàn qu c.ố ố ố
Hoàng Qu ng Thành, th quan châu T Minh, tâu v i vua ả ổ ư ớ Minh Thành Tổ (Chu L ) r ng L c Châuệ ằ ộ
nguyên là đ t cũ c a châu T Minh. Minh Thành T sai ng i sang Đ i Ngu đòi tr l i đ t L c Châu choấ ủ ư ổ ườ ạ ả ạ ấ ộ
châu T Minh, nh ng Quý Ly không nghe. Năm 1405, Chu L l i sai s th n sang đòi, Quý Ly không thư ư ệ ạ ứ ầ ể
t ch i, bèn cho H i Khanh làm ừ ố ố sung cát đ a sị ứ đ giao đ t. H i Khanh đem đ t 59 thôn C Lâu tr choể ấ ố ấ ở ổ ả
nhà Minh. Khi ông tr v , H Quý Ly qu trách ông tr đ t quá nhi u. Sau đó, nh ng th quan do ở ề ồ ở ả ấ ề ữ ổ nhà
Minh đ t ra đ gi đ t m i nh ng y, Quý Ly ng m sai ng i b n th đánh thu c đ c cho ch t.ặ ể ữ ấ ớ ượ ấ ầ ườ ả ổ ố ộ ế
Tháng 9 năm 1405, H Quý Ly sai ông đ c su t dân phu đ p thành Đa Bang (ồ ố ấ ắ huy n Ba Vìệ, t nh ỉHà Tây
ngày nay) đ phòng ch ng quân Minh xâm l c.ể ố ượ
Nhân lúc nhà H ch a n đ nh, ồ ư ổ ị Chiêm Thành qu y r i phía nam. H Quý Ly sai Hoàng H i Khanh làmấ ố ồ ố
Tuyên uý s tr n th c vùng ứ ấ ủ ả Thăng Hoa. Đ n Thăng Hoa, H i Khanh ch n ế ố ọ Đ ng T tặ ấ , Ph m Th Căngạ ế
và Nguy n L giúp vi c cho mình.ễ ỗ ệ
Không hàng quân Minh
Nhà Minh đem quân sang xâm chi m n c ế ướ Đ i Nguạ, cha con H Quý Ly thua ch y vào nam, b quân Minhồ ạ ị
đu i g p, bèn vi t th cho Hoàng H i Khanh, sai l y m t ph n ba s dân Vi t di c khi tr c m i đ nổ ấ ế ư ố ấ ộ ầ ố ệ ư ướ ớ ế
kh n hoang Thăng Hoa, g p v i quân lính đ a ph ng làm quân "c n v ng" giao cho Nguy n L , l iẩ ở ộ ớ ị ươ ầ ươ ễ ỗ ạ
phong cho ng i Chiêm là Ch Ma Nô Đà Nanườ ế [1] làm Thăng Hoa qu n v ng đ v v dân Chiêm t i đây.ậ ươ ể ỗ ề ạ
Tuy nhiên, ông đã gi u vi c đó đi không cho m i ng i bi t.ấ ệ ọ ườ ế
Tháng 6 năm 1407 cha con H Quý Ly b quân Minh b t. ồ ị ắ Chiêm Thành nhân đó mang quân đánh chi m l iế ạ
Thăng Hoa, dân m i di c đ n tan rã b ch y, Hoàng H i Khanh không ch ng n i ph i rút v Hoá châu.ớ ư ế ỏ ạ ố ố ổ ả ề
Tình hình càng thêm r i ren. Đ ng T t v theo b ng đ ng thu v tr c, Nguy n L đi đ ng b vố ặ ấ ề ằ ườ ỷ ề ướ ễ ỗ ườ ộ ề
sau. L v n có hi m khích t tr c v i Đ ng T t, Tr n ph s Thu n Hoá là Nguy n Phong v phe v iỗ ố ề ừ ướ ớ ặ ấ ấ ủ ứ ậ ễ ề ớ
L ngăn không cho Đ ng T t vào thành. T t đánh gi t đ c Phong r i sau đó cùng L giao chi n h n 1ỗ ặ ấ ấ ế ượ ồ ỗ ế ơ
tháng, đánh b i L . L ch y sang Thăng Hoa đ u hàng Chiêm Thành và đ c tr ng d ng. Hoàng H iạ ỗ ỗ ạ ầ ượ ọ ụ ố
Khanh bèn gi t h t gia đình Lế ế ỗ[2].
Theo Đ i Vi t S ký Toàn thạ ệ ử ư, tr c đây Hoàng H i Khanh đã cùng v i dân Nghĩa châu (vùng đ t m iướ ố ớ ấ ớ
l n c a Chiêm Thành) th nguy n. Đ ng T t cũng v phe v i ông, còn Nguy n L không cùng phe vàấ ủ ề ề ặ ấ ề ớ ễ ỗ
không d th . V i s vi c này, ự ề ớ ự ệ Vi t s Tiêu ánệ ử l i chép khác m t chút: ạ ộ "Lúc H i Khanh tr v Hóa Châu,ố ở ề
có l i th v i dân chúng, L bi t T t cùng H i Khanh có ý đ khác, lánh m t không d th "ờ ề ớ ỗ ế ấ ố ồ ặ ự ề .
Ch Ma Nô Đà Nan cô th b quân Chiêm gi t ch t. ế ế ị ế ế Chiêm Thành th a th ti n lên đánh Hoá châu, trongừ ế ế
khi đó quân Minh sau khi b t cha con h H cũng ti n vào “bình đ nh” Hoá châu. Ph m Th Căng đónắ ọ ồ ế ị ạ ế
quân Minh ởNgh Anệ xin hàng. T ng Minh là ướ Tr ng Phươ ụ c Đ T Trung đi d Hoàng H i Khanh vàử ỗ ử ụ ố
Đ ng T tặ ấ . H i Khanh b tr n. B k p gi a hai k đ ch, Đ ng T t ph i t m hàng quân Minh đ ngănố ỏ ố ị ẹ ữ ẻ ị ặ ấ ả ạ ể
quân Chiêm b c ti n, đ c Tr ng Ph cho gi ch c Đ i tri châu Hoá châu nh cũ.ắ ế ượ ươ ụ ữ ứ ạ ư
T m yên phía b c, Đ ng T t d n s c đ y lui đ c quân Chiêm. Sau đó Đ ng T t sai ng i đi tìm Hoàngạ ắ ặ ấ ồ ứ ẩ ượ ặ ấ ườ
H i Khanh v bàn m u ch ng quân Minh.ố ề ư ố
Tháng 7 năm 1407, H i Khanh v đ n c a H i, g p gió to đánh v thuy n, b th binh theo quân Minhố ề ế ử ộ ặ ỡ ề ị ổ
b t đ c. Không mu n l t vào tay quân Minh, ông bèn t sát. Tr ng Ph đem th c p c a ông ra bêu ắ ượ ố ọ ự ươ ụ ủ ấ ủ ở
ch Đông Đô. Lúc đó ông 46 tu i.ợ ổ
Ngày nay xã Tr ng Th y huy n Hà Th y t nh ở ườ ủ ệ ủ ỉ Qu ng Bìnhả, phía tây b c cách lăng ắNguy n H u C nhễ ữ ả
kho ng 1 km là lăng m Hoàng H i Khanh và khu v c này cũng đã đ c công nh n là khu di tích l ch s .ả ộ ố ự ượ ậ ị ử
Bình lu nậ
B Tr n theo Hỏ ầ ồ
Cũng nh Đ ng T t, Hoàng H i Khanh s ng vào th i kỳ n c ư ặ ấ ố ố ờ ướ Đ i Vi tạ ệ - Đ i Nguạ đ y bi n đ ng tr cầ ế ộ ướ
các bi n c c bên trong l n bên ngoài. Nghi p ế ố ả ẫ ệ nhà Tr nầ đã quá suy vi, các vua Tr n đ u y u, hoàngầ ề ế
th ng Ngh Tông nhu nh c thi u sáng su t, nh ng ng i c c u vãn nh ượ ệ ượ ế ố ữ ườ ố ứ ư Tr n Khát Chânầ đ u khôngề
làm n i, r t c c b h i. Ng theo nhà H không có nghĩa là H i Khanh b t trung.ổ ố ụ ị ạ ả ồ ố ấ
Dâng đ tấ
Trong sách Vi t s Giai tho iệ ử ạ , Phó giáo s Nguy n Kh c Thu n n ng l i chê trách Hoàng H i Khanhư ễ ắ ầ ặ ờ ố
trong vi c dâng đ t cho nhà Minh. Tuy nhiên, công tâm xem xét, vi c này không ph i hoàn toàn do l i c aệ ấ ệ ả ỗ ủ
ông.
Vi c dâng đ t cho nhà Minh, H i Khanh làm theo l nh c a th ng hoàng H Quý Ly, không ph i t ýệ ấ ố ệ ủ ưọ ồ ả ự
ông giao n p. Có l ông cũng nh n ra ý đ xâm chi m c a ng i Minh nên đã dâng nhi u đ t đ làmộ ẽ ậ ồ ế ủ ườ ề ấ ể
tho lòng h và hy v ng ng i Minh không xâm chi m n a. Vi c làm c a ông không khác gì tình c nhả ọ ọ ườ ế ữ ệ ủ ả
nh ưNgô Thì Nh mậ sau này nói: “G p th i th , th th i ph i th ”ặ ờ ế ế ờ ả ế . B i v y, sau s vi c này, Quý Ly v nở ậ ự ệ ẫ
tr ng d ng ông.ọ ụ
Văn th n chí t nầ ậ
Hoàng H i Khanh ch là văn th n nên khi làm t ng trong th i lo n, ông ph i d a vào các võ t ng nhố ỉ ầ ướ ờ ạ ả ự ướ ư
Đ ng T tặ ấ , Nguy n L , Ph m Th Căng. Trong c nh lo n ly, n c m t, bên ngoài thì hai đ ng đ u cóễ ỗ ạ ế ả ạ ướ ấ ườ ề
gi c (Minh – Chiêm), t i m t góc Hoá châu nh bé, 4 ng i này đã ch n 4 con đ ng khác nhau.ặ ạ ộ ỏ ườ ọ ườ
Nguy n L hàng n c nh ễ ỗ ướ ỏ Chiêm Thành hay xâm nhi u. Ph m Th Căng hàng ễ ạ ế nhà Minh to l n đã chi mớ ế
đóng. C hai ng i này đ u m u “phú quý” v i ngo i bang và r t c c đ u không tránh đ c cái ch t êả ườ ề ư ớ ạ ố ụ ề ượ ế
chề[3]. Đ ng T t là võ t ng tài ba l i ngoan c ng nên tuy theo Minh mà lòng v n nh n c cũ. Hoàngặ ấ ướ ạ ườ ẫ ớ ướ
H i Khanh cũng mang chung m t ý t ng v i Đ ng T t. Tuy nhiên, b i ông không ph i là t ng gi iố ộ ưở ớ ặ ấ ở ả ướ ỏ
c m g m lên ng a nh Đ ng T t nên không th ch ng n i Chiêm Thành ph i b ch y. V l i, đ a vầ ươ ự ư ặ ấ ể ố ổ ả ỏ ạ ả ạ ị ị
c a ông v n đã là quan đ ng đ u m t tr ng tr n c a nhà H , cao h n Đ ng T t, nên ông tr thành tâmủ ố ứ ầ ộ ọ ấ ủ ồ ơ ặ ấ ở
đi m t m nã c a nhà Minh. Hoàng H i Khanh thi u s c ng c i, mài giũa chí khí nh Đ ng T t nên đãể ầ ủ ố ế ự ứ ỏ ư ặ ấ
mang cái ch t đ báo n c. Cái ch t c a ông m t ph n vì không may sa vào tay gi c, m t khác cũngế ể ướ ế ủ ộ ầ ặ ặ
ph n ánh s b t l c tr c vi c không hoàn thành s m ng H Quý Ly giao trong c hai vi c: gi đ tả ự ấ ự ướ ệ ứ ạ ồ ả ệ ữ ấ
Thăng Hoa giáp Chiêm và ch ng Minh. Ông không làm đ c nh m t văn th n nhà H khác là ố ượ ư ộ ầ ồ Nguy nễ
Trãi, dù cũng t ng b ng i Minh c m gi khá lâu, v n nuôi đ c chí l n đ c u n c sau này. Đi u đóừ ị ườ ầ ữ ẫ ượ ớ ể ứ ướ ề
cũng có th do m t nguyên nhân khác n a, vì Nguy n Trãi thu c th h sau ôngể ộ ữ ễ ộ ế ệ [4]
Hành tr ng Hóa châuạ ở
Bình lu n v hành tr ng c a ông Hóa châu, ậ ề ạ ủ ở Vi t s Tiêu ánệ ử c a Ngô Thì Sĩ n ng l i chê trách:ủ ặ ờ
"H i Khanh là quan Hành khi n ra làm Đ c tr n, y nhi m không ph i là không tr ng, ng iố ể ố ấ ủ ệ ả ọ ườ
Minh xâm ph m n c Nam, cha con H ch y lang b t, H i Khanh nh n đ c th mà không phóạ ướ ồ ạ ạ ố ậ ượ ư
c u, ch nghênh ngang Ô Lý l p bè đ ng làm vi c riêng, ch t Đan Thai là mu n r i"ứ ỉ ở ậ ả ệ ế ở ộ ồ
Tuy nhiên, s sách ch chép vi c Hoàng H i Khanh có th v i dân Nghĩa Châu mà không nói rõ ông đã thử ỉ ệ ố ề ớ ề
đi u gì v i h . Đó có th ch là s giao kèo đ l y lòng dân m t vùng mà chính quy n ch a "ch cề ớ ọ ể ỉ ự ể ấ ở ộ ề ư ắ
chân" tr c khi ph i r i đ t này rút v Hóa châu vì không ch ng n i v i quân Chiêm.ướ ả ờ ấ ề ố ổ ớ
Đ i Vi t S ký Toàn thạ ệ ử ư và Vi t s Tiêu ánệ ử đ u ghi Nguy n L bi t ông và Đ ng T t ề ễ ỗ ế ặ ấ có ý đ khácồ nên
không d th . Th c ra, cu c tranh ch p gi a hai phe t ng Hóa châu là H i Khanh - Đ ng T t và bênự ề ự ộ ấ ữ ướ ở ố ặ ấ
kia là Nguy n L - Nguy n Phong v n ch là ễ ỗ ễ ố ỉ hi m khích cá nhân t tr cề ừ ướ và b t đ ng quan đi m trongấ ồ ể
vi c tr n tr . Đi u đó có th khi n ông không tin t ng L và gi u l nh c a cha con nhà H mu n giaoệ ấ ị ề ể ế ưở ỗ ấ ệ ủ ồ ố
quân "c n v ng" cho L , ch không ph i ông mu n "l p bè đ ng" không c u nhà H . M t khác, hoànầ ươ ỗ ứ ả ố ậ ả ứ ồ ặ
c nh th c t khi đó là dân di c và dân b n đ a vùng ả ự ế ư ả ị đ t m iấ ớ phía nam đ u tan rã tr c s t n công c aề ướ ự ấ ủ
Chiêm Thành. Do đó, dù mu n l p quân c n v ng đ t mình c u vua nhà H , H i Khanh cũng b t l cố ậ ầ ươ ể ự ứ ồ ố ấ ự
không th làm đ c.ể ượ
Xem hành tr ng c a ba ng i sau khi nhà H m t thì th y chính L là ng i ph n tr c: hàng Chiêm r iạ ủ ườ ồ ấ ấ ỗ ườ ả ắ ồ
l i nghe l i d làm quan to c a nhà Minh mà theo Minh. N u L là ng i ạ ờ ụ ủ ế ỗ ườ th c s vì n c ự ự ướ Đ i Nguạ và
vi c ch y sang Chiêm ch vì b H i Khanh và Đ ng T t b c bách, L ph i t v n tr c s "câu thúc" c aệ ạ ỉ ị ố ặ ấ ứ ỗ ả ự ẫ ướ ự ủ
nhà Minh nh H i Khanh đã làm. Còn hành tr ng sau đó c a H i Khanh và Đ ng T t đ u đã sáng t .ư ố ạ ủ ố ặ ấ ề ỏ
Sách Khâm đ nh Vi t s Thông giám c ng m cị ệ ử ươ ụ ra đ i sau này không chép vi c "th nguy n" gi a ôngờ ệ ề ề ữ
và ng i Nghĩa Châu.ườ
T v n c a H iự ẫ ở ử ộ
Chép v cái ch t c a H i Khanh, các sách cũng ghi khác nhau. Sách "L n gi trang s Thu n Qu ng" c aề ế ủ ố ầ ở ử ậ ả ủ
NXB Đà N ng (2004) căn c vào s sách cho r ng Đ ng T t b t ông đ n p cho ng i Minh và ông đãẵ ứ ử ằ ặ ấ ắ ể ộ ườ
t v n. Tuy nhiên, các sách s c Vi t Nam đ u chép không th t rõ ràng. ự ẫ ử ổ ệ ề ậ Đ i Vi t S ký Toàn thạ ệ ử ư và
Khâm đ nh Vi t s Thông giám c ng m cị ệ ử ươ ụ ghi: "T t sai ng i đ a H i Khanh v , đ n c a bi n Đanấ ườ ư ố ề ế ử ể
Thai[5] thì H i Khanh t v n"ố ự ẫ . Vi t s Tiêu ánệ ử l i ghi: "[T t nghe tin ng i Minh đã đ n Ngh An, xinạ ấ ườ ế ệ
đ u hàng Tr ng Ph ]. ầ ươ ụ Ph sai ng i đ a H i Khanh v , đi đ n c a bi n Đan Thai, H i Khanh t v nụ ườ ư ố ề ế ử ể ố ự ẫ ".
Tuy v y, nh ng đi u trong s sách ghi: ậ ữ ề ử "T t sai ng i đ a H i Khanh v "ấ ườ ư ố ề không có nghĩa là đ a v đư ề ể
giao n p cho quân Minhộ, còn "Ph ụsai ng iườ " không th ch c ch n là ể ắ ắ Ph sai Đ ng T tụ ặ ấ . M t khác, cácặ
sách s c Vi t Nam đ u không nói rõ hành tr ng c a ông sau khi gi t gia quy n Nguy n L và t i saoử ổ ệ ề ạ ủ ế ế ễ ỗ ạ
ông l i đ c ạ ượ đ a vư ề.
Sách "Danh nhân Bình Tr Thiên" (1986) d n theo ị ẫ Vi t Ki u Thệ ệ ư c a Lý Văn Ph ng th i ủ ượ ờ nhà Minh [6]
chép vi c này sáng t h n:ệ ỏ ơ
Tr ng Phươ ụ ch a đánh t i Hóa châu, sai Đ T Trung đi chiêu d ông và ư ớ ỗ ử ụ Đ ng T tặ ấ . Đ ng T tặ ấ
thu n ý hàng còn H i Khanh ậ ố b tr nỏ ố . Sau khi đánh lui quân Chiêm, Đ ng T t sai ng i đón H iặ ấ ườ ố
Khanh v bàn vi c ch ng Minh. Đ n c a H i thì g p gió to, thuy n b v , H i Khanh b th dânề ệ ố ế ử ộ ặ ề ị ỡ ố ị ổ
theo quân Minh b t. ắ
Nh v y vi c b tr n c a H i Khanh t c là ông không mu n h p tác v i ng i Minh và đi u đó khi nư ậ ệ ỏ ố ủ ố ứ ố ợ ớ ườ ề ế
ng i Minh t m nã ông đ gi t. Tr ng Ph bêu đ u ông Đông Quan đ d a nh ng ng i Vi t tr nườ ầ ể ế ươ ụ ầ ở ể ọ ữ ườ ệ ố
tránh không mu n h p tác v i quân Minh.ố ợ ớ
Cái ch t c a Hoàng H i Khanh th hi n tinh th n yêu n c không ch u khu t ph c hoàn c nh. M c dù bế ủ ố ể ệ ầ ướ ị ấ ụ ả ặ ị
m t s s gia mang n ng t t ng trung quân c h ch trích, nh ng hành đ ng c a ông dù sao v n đángộ ố ử ặ ư ưở ổ ủ ỉ ư ộ ủ ẫ
khen h n hành đ ng c a Ph m Th Căng và Nguy n L , th m chí h n c vi c đ a tay ch u trói c a chaơ ộ ủ ạ ế ễ ỗ ậ ơ ả ệ ư ị ủ
con H Quý Ly.ồ
Lăng m và mi u thộ ế ờ
T ng truy n, khi còn t i ch c, Hoàng H i Khanh là m t v quan thanh liêm và h t m c lo cho dân nênươ ề ạ ứ ố ộ ị ế ự
sau khi ông m t, ng i đ i v n luôn luôn t ng nh . Đ n đ i vua Thi u Tr th VI(1845), lăng m vàấ ườ ờ ẫ ưở ớ ế ờ ệ ị ứ ộ
mi u th c a ông đã đ c xây d ng và t đó v sau đã đ c nhân dân góp công góp s c trùng tu l iế ờ ủ ượ ự ừ ề ượ ứ ạ
nhi u l n. Lăng m ông n m trên m t khu đ t g n núi An Mã, thu c thôn Đ i Giang, xã Tr ng Th y,ề ầ ộ ằ ộ ấ ầ ộ ạ ườ ủ
huy n L Th y. Mi u th t a l c trên m t khu đ t t i thôn Hà Thanh, xã Phong Th y, huy n L Th y.ệ ệ ủ ế ờ ọ ạ ộ ấ ạ ủ ệ ệ ủ
Bách khoa toàn th m Wikipediaư ở