Lê Long Đĩnh
Lê Ng a Tri uọ ề (986 – 1009) [húy là Lê Long Đĩnh ( ( ), còn có tên khác là Chí
Trung ( ( )], là v vua cu i cùng c a ị ố ủ nhà Ti n Lêề, tr vì 4 năm t ị ừ 1005 đ n ế1009. Cái
ch t c a ông tu i 24 d n đ n vi c ch m d t nhà Ti n Lê, quy n l c r i vào tay ế ủ ở ổ ẫ ế ệ ấ ứ ề ề ự ơ nhà
Lý.
Trong s sách, ông vua này h u nh luôn đ c nh c đ n nh là m t k dâm đãng, tànử ầ ư ượ ắ ế ư ộ ẻ
b o và đ c ác. G n đây xu t hi n các ý ki n cho r ng Lê Long Đĩnh là ông vua b bôiạ ộ ầ ấ ệ ế ằ ị
nh và "đóng đinh" trong l ch sọ ị ử[1][2]
Lên ngôi
Lê Ng a Tri u là con trai th 5 c a ọ ề ứ ủ Lê Đ i Hànhạ, m là Chi H u Di u N . Sau khiẹ ậ ệ ữ
vua Lê Đ i Hành m t, b n hoàng t tranh giành ngôi trong tám tháng. Năm 1006, anhạ ấ ố ử
cùng m c a ông là Lê Long Vi t giành đ c ngôi vua. Đ n khi Long Vi t lên ngôiẹ ủ ệ ượ ế ệ
làm vua là Lê Trung Tông, đ c 3 ngày thì Lê Long Đĩnh sai k tr m trèo t ng vàoượ ẻ ộ ườ
trong cung, gi t ch t, r i c p ngôi, t l p làm vua. ế ế ồ ướ ự ậ [3]
Lê Long Đĩnh truy đ t tên thu vua Long Vi t là Trung Tông hoàng đ ; truy tôn m làặ ỵ ệ ế ẹ
H ng Qu c Qu ng Thánh Hoàng Thái H u; l p b n hoàng h u; phong con tr ng làư ố ả ậ ậ ố ậ ưở
S làm Khai Phong V ng, con nuôi là Thi u Lý làm S V ng, cho bên t ; Thi uạ ươ ệ ở ươ ở ả ệ
Huân làm Hán V ng, cho bên h u. S a đ i quan ch và tri u ph c c a các quanươ ở ữ ử ổ ế ề ụ ủ
văn võ và tăng đ o, theo đúng nh nhà T ng.ạ ư ố
Đánh d pẹ
Tr c đây, các v ng tranh nhau n i ngôi, trong n c r i lo n. Vua T ng nghe tin, saiướ ươ ố ướ ố ạ ố
b tôi tính công vi c r i tâu bày. B n Lăng Sách dâng th nói r ng: Các con Nam Bìnhề ệ ồ ọ ư ằ
v ng đ n phân tán đóng gi các tr i, các sách, quan l i r i r c chia lìa, nhân dân loươ ế ữ ạ ạ ờ ạ
s . V y xin đem quân sang đánh d p. Song, Vua T ng nói: "H Lê th ng sai con vàoợ ậ ẹ ố ọ ườ
ch u, góc bi n yên tĩnh, không m t trung thu n, nay nghe tin m i ch t, ch a có lầ ể ấ ậ ớ ế ư ễ
tham vi ng, đã v i đánh k có tang, há ph i là vi c làm c a b c v ng gi ?". Xu ngế ộ ẻ ả ệ ủ ậ ươ ả ố
chi u cho b n Sách v yên nh tr c, c t đ c êm l ng. L i sai Vi p đ a th sangế ọ ỗ ư ướ ố ượ ặ ạ ệ ư ư
bày t uy đ c c a tri u đình, b o không nên gi t h i l n nhau, n u anh em đ lâuỏ ứ ủ ề ả ế ạ ẫ ế ể
không đ nh ngôi th khi đó quân thiên tri u sang h i t i, thì h Lê không m t móng nàoị ứ ề ỏ ộ ọ ộ
s ng sót. Vua s , xin sai em sang c ng. Lê Long Đĩnh không ph i lo đánh gi c ph ngố ợ ố ả ặ ươ
B c trong th i gian tr vì.ắ ờ ị
Lê Long Đĩnh trong 4 năm c m quy n đã 5 l n c m quân đánh d p:ầ ề ầ ầ ẹ
•L n th nh t (năm 1005): d p tan b o lo n, tranh giành gi a các anh em trongầ ứ ấ ẹ ạ ạ ữ
hoàng t c đ thu ph c m i ng i.ộ ể ụ ọ ườ [4] T đ y v sau các V ng và gi c c pừ ấ ề ươ ặ ướ
đ u hàng ph c. ề ụ [5]
•L n th hai (1005): khi quan quân đang đánh nhau v i ng i tr i Phù Lanầ ứ ớ ướ ở ạ
ch t th y tr m báo tin là gi c C Long vào c p đã đ n ợ ấ ạ ặ ử ướ ế c a bi n Th n Phùử ể ầ
(Ninh Bình). Vua v đ n sông Tham, đi sang ề ế Ái Châu đ đánh gi c C Long. ể ặ ử
•L n th ba (1008): đánh ng i Man hai châu Đô L ng và V Long. ầ ứ ườ ở ươ ị
•L n th t (1008): đánh gi c Hoan châu và châu Thiên Liêu. ầ ứ ư ặ ở
•L n th năm (1009): tháng 7, đánh gi c các châu Hoan Đ ng và ầ ứ ặ ở ườ Th ch Hàạ.
Cai trị
Sách Khâm đ nh Vi t s Thông giám c ng m cị ệ ử ươ ụ , Chính biên, quy n 1 trang 274 chép:ể
"Đinh Mùi (1007) Mùa xuân Long Đĩnh sai em là Minh X ng và Ch ng th ký làưở ưở ư
Hoàng Thành Nhã đem con tê tr ng sang bi u nhà ắ ế T ngố, dâng bi u xin c u kinh vàể ử
kinh sách Đ i T ng.ạ ạ "
Đ i Vi t s ký toàn thạ ệ ử ư, trang 235 chép: "Nhà vua đi Ái Châu, đ n sông Vũ Lung. T cế ụ
truy n: ng i l i qua sông này ph n nhi u b h i, nhân th vua sai ng ì b i l i quaề ườ ộ ầ ề ị ạ ể ươ ơ ộ
l i đ n ba l n, không h gì, xu ng chi u đóng thuy n đ (các b n sông) Vũ Lung,ạ ế ầ ề ố ế ề ể ở ế
B t C , Đ ng Lung b n ch đ ch ng i qua l i.ạ ừ ộ ố ổ ể ở ườ ạ "
Đ i Vi t s l cạ ệ ử ượ , trang 107 chép: "Năm Đ nh V ( Mùi) t c năm 1007 Vua s a đ nh l iị ị ứ ử ị ạ
quan ch văn võ theo nhà T ng.ế ố "
Đ i Vi t s ký ti n biênạ ệ ử ề c a ủNgô Thì Sĩ, B n k , Quy n I, trang 39a chép: "ả ỷ ể Khai Minh
V ng sai dân ươ Ái Châu đào kênh, đ p đ ng t c a ắ ườ ừ ử Vân Long qua Đ nh S n đ n sôngỉ ơ ế
Vũ Lũng."
Lê Ng a Tri u làm vua đ c 4 năm, t i 1009 thì m t, th 24 tu i. Long Đĩnh m t, conọ ề ượ ớ ấ ọ ổ ấ
trai là S còn bé, d i s đ o di n c a quan Chi H u ạ ướ ự ạ ễ ủ ậ Đào Cam M cộ, tri u th n đã tônề ầ
Lý Công U nẩ lên ngôi Hoàng đ . Nhà Ti n Lê k t thúc, tr i qua 3 đ i vua, t n t i 29ế ề ế ả ờ ồ ạ
năm.
Ông vua tàn b oạ
Đ i Vi t s l cạ ệ ử ượ (trang 33, quy n 1, b n đi n t ) vi t:ể ả ệ ử ế
Phàm đánh tr n, b t đ c quân đ ch vua cho áp gi i đ n b sông. Lúc n c th yậ ắ ượ ị ả ế ờ ướ ủ
tri u rút xu ng thì sai làm cái chu ng d i n c, r i đu i tù binh vào trong chu ng.ề ố ồ ướ ướ ồ ổ ồ
Khi n c th y tri u dâng lên, tù binh ng p h i thì h mi ng ra r i u ng n c màướ ủ ề ộ ơ ả ệ ồ ố ướ
ch t. L i b t (tù nhân) treo lên cây cao r i sai ng i d i ch t cây. Có khi vua điế ạ ắ ồ ườ ở ướ ặ
ch i sông Chi Ninh, sông có nhi u ơ ở ề thu ng lu ngồ ồ , bèn trói ng i m t bên ghe, r iườ ở ộ ồ
cho ghe qua l i gi a dòng n c, khi n cho thu ng lu ng nó sát h i đi. Còn phàmạ ở ữ ướ ế ồ ồ ạ
nh ng con v t (nuôi đ cúng t ) đem cung c p cho nhà b p, tr c tiên ph i sai ng iữ ậ ể ế ấ ế ướ ả ườ
khiên vào đ t tay vua đâm ch t đã, r i sau m i giao cho ng i n u b p. L i khi, nhàể ự ế ồ ớ ườ ấ ế ạ
vua đ t mía trên đ u b c tu hành là đ c tăng Th ng Quách Mão mà róc, r i gi v sútặ ầ ậ ứ ố ồ ả ờ
tay dao ph p vào đ u Quách Mão ch y máu ra, vua c i r m lên. Ho c đêm đ n vuaậ ầ ả ườ ầ ặ ế
sai làm th t mèo đ cho các t ng v ng x i. Ăn xong vua đem đ u mèo bày ra, cácị ể ướ ươ ơ ầ
t c v ng đ u m a th c m a tháo c lên. M i khi đ n bu i ch u thì sai nh ng tênướ ươ ề ữ ố ữ ả ỗ ế ổ ầ ữ
h ra nói leo l o luôn m m đ làm kh a l p l i nh ng ai b m b ch v vi c gì. L iề ẻ ồ ể ỏ ấ ờ ữ ả ạ ề ệ ạ
th y k gi cung làm món ch thì đ n cùng ng i tranh nhau mà ăn...ấ ẻ ữ ả ế ườ
Đ i Vi t s ký toàn thạ ệ ử ư, Lê Văn H u nói:ư
Ng a Tri u gi t anh, t l p làm vua; b o ng c v i dân chúng đ th a lòng hung ác,ọ ề ế ự ậ ạ ượ ớ ể ỏ
đ n n i m t n c m t ngôi, không ph i là s b t h nh c a nhà Lê, l i Đ i Hànhế ỗ ấ ướ ấ ả ự ấ ạ ủ ỗ ở ạ
không s m đ t Thái t và do Trung Tông không bi t phòng gi t khi m i ch m nênớ ặ ử ế ữ ừ ờ ớ
đ n n i th .ế ỗ ế
Tranh cãi
B nh trĩ và "ng a tri u"ệ ọ ề
Long Đĩnh vì m c ắb nh trĩệ, nên khi ra thi t tri u ph i n m, vì v y t c g i là Lê Ngoế ề ả ằ ậ ụ ọ ạ
Tri u. Theo ềdã sử thì b nh trĩ c a Long Đĩnh là do s ng quá trác táng. Còn s gia Ngôệ ủ ố ử
Thì Sĩ thì cho r ng tên g i này do Lý Công U n đ t đ bôi nh . Trong ằ ọ ẩ ặ ể ọ Đ i Vi t s kýạ ệ ử
ti n biênề có đo n:ạ
Xét vi c Long Đĩnh c p ngôi, c nhiên không đáng đ c th y hi u đ p, mà cái tênệ ướ ố ượ ụ ệ ẹ
Ng a Tri u cũng không đúng. Có l ọ ề ẽ Lý Thái Tổ mu n dùng th y hi u x u đ gán cho,ố ụ ệ ấ ể
mà không bi t r ng t x a nh ng đ v ng nào không đáng làm vua thì g i là ph đ ,ế ằ ừ ư ữ ế ươ ọ ế ế
m t đ ho c l y cái tên khi b ph mà chép. Còn nh cái hi u "Ngo Tri u" thì thô bạ ế ặ ấ ị ế ư ệ ạ ề ỉ
không căn c ?ứ
Theo ý ki n c a m t s nhà khoa h c ngày nay, b nh trĩ là b nh có liên quan đ n c uế ủ ộ ố ọ ệ ệ ế ấ
t o c a thành tĩnh m ch và huy t đ ng h c vùng ch u, các tĩnh m ch vùng h u mônạ ủ ạ ế ộ ọ ậ ạ ở ậ
ph ng l n ra t o thành b u trĩ, n u các b u trĩ chi m trên 180 đ thì đ c x p vàoồ ớ ạ ứ ế ứ ế ộ ượ ế
lo i 4. B nh trĩ giai đo n mà b nh nhân ph i n m là giai đo n 4, là giai đo nạ ệ ở ạ ệ ả ằ ở ạ ạ
n ng mà bi n pháp đi u tr là gi i ph u, các gi i pháp này g n năm 1010 ch a cóặ ệ ề ị ả ẫ ả ở ầ ư [6].
Nhà báo Hoàng H i Vân trên báo ảThanh niên đi n tệ ử[1] cho r ng khó tin đ c Lê Longằ ượ
Đĩnh là ng i "dâm d c quá đ , m c b nh không ng i đ c" (ng a tri u) vì trongườ ụ ộ ắ ệ ồ ượ ọ ề
su t th i gian ng n 4 năm c m quy n ông đã t mình làm t ng đi chinh ph t đ n 5ố ờ ắ ầ ề ự ướ ạ ế
l n và tr n chi n cu i cùng mà Lê Long Đĩnh tham d tr c khi ông ch t là 2 thángầ ậ ế ố ự ướ ế
(tr n vua đem quân đi đánh châu Hoan Đ ng, Th ch Hà vào mùa thu tháng 7 năm Kậ ườ ạ ỷ
D u 1009). Theo nhà báo này, c m quân đánh gi c liên miên nh v y ph i là m tậ ầ ặ ư ậ ả ộ
ng i c ng tráng.ườ ườ
V tên "Ng a Tri u", Khâm Đ nh Vi t S Thông Giám C ng M c chính biên quy nề ọ ề ị ệ ử ươ ụ ể
th 1 ghi l i c n án:ứ ờ ẩ
Long Đĩnh gi t anh mà t l p, hoang dâm thành b nh, n m mà coi ch u, nhân g i làế ự ậ ệ ằ ầ ọ
Ng a Tri u. S cũ chép là "Ng a Tri u hoàng đ ", có l là theo tên g i th i b y gi ,ọ ề ử ọ ề ế ẽ ọ ờ ấ ờ
ch không ph i là tên thu . Chép v y th t là trái th ng quá l m! Này, đã không cóứ ả ỵ ậ ậ ườ ắ
tên thu , thì c chép th ng tên th c, đó là bi n l c a s C ng m c (Trung Qu c).ỵ ứ ẳ ự ế ệ ủ ử ươ ụ ố
Nay đ i l i, chép là "Đ Long Đĩnh" đ cho h p v i ý nghĩa và th l c a C ng m cổ ạ ế ể ợ ớ ể ệ ủ ươ ụ
d n trênẫ.
Nghi án v cái ch tề ế
Cái ch t c a Lê Long Đĩnh đã nêu ra m t nghi v n. Các s gia vi t Lê Long Đĩnh ch tế ủ ộ ấ ử ế ế
trong cung do s ng trác táng. Riêng trong ốĐ i Vi t s ký ti n biênạ ệ ử ề , trang 185, Ngô Thì
Sĩ vi t nh sau:ế ư
"Lý Thái Tổ r t căm ph n tr c t i ác gi t anh c p ngôi c a Khai Minh V ng,ấ ẫ ướ ộ ế ướ ủ ươ
nhân lúc Khai Minh V ng b nh t t, sai ng i vào đ u đ c gi t đi r i d u kín vi cươ ệ ậ ườ ầ ộ ế ồ ấ ệ
đó, nên s không đ c chép.ử ượ "
Đ i Vi t s ký toàn thạ ệ ử ư chép thái đ c a Lý Công U n sau khi đ c s V n H nh nóiộ ủ ẩ ượ ư ạ ạ
v s m truy n h Lý s làm vua:ề ấ ề ọ ẽ
"Công U n s câu nói y ti t l , b o ng i anh em đem V n H nh gi u Tiêu S n.ẩ ợ ấ ế ộ ả ườ ạ ạ ấ ở ơ
Song t đ y cũng l y th t ph , m i n y lòng ng p nghé ngôi vuaừ ấ ấ ế ự ụ ớ ả ấ ".
Đ n thề ờ
Lê Long Đĩnh không có đ n th riêng nh ng ông cũng đ c đúc t ng và ph i thề ờ ư ượ ượ ố ờ
cùng v i vua cha ớLê Đ i Hànhạ t i 2 đ a đi m là khu di tích C đô ạ ị ể ố Hoa Lư (Ninh Bình)
và đ n Lăng quê h ng Liêm C n ề ở ươ ầ Thanh Liêm (Hà Nam).[7] Vua Lê Long Đĩnh là
ng i khai sáng tên g i t nh ườ ọ ỉ Thái Bình, ông cũng đ c l p làm thành hoàng nhi u đ aượ ậ ở ề ị
ph ng trong t nh này.ươ ỉ
Bách khoa toàn th m Wikipediaư ở