Lê Ngọc Hân với triều Nguyễn
Kết cục cuộc đời Lê Ngọc Hân, công chúa của vua L
ê
Hiển Tông, Bắc cung Hoàng hậu của vua Quang
Trung (1789 - 1792) và là một tác giả có tiếng của
thi đàn Việt Nam cuối thế kỷ XVIII, đã được viết
nhiều. Tuy nhiên còn có nhiều điều chưa sáng tỏ. Bài
viết này muốn cung cấp thêm một số tư liệu góp phần
làm sáng tỏ kết cục cuộc đời một nàng công chúa tài
sắc vẹn toàn mà cũng lắm gian truân.
1. Về cái chết của Lê Ngọc Hân
Cụ Ngô Tất Tố trong "Lư
ợc sử công chúa Ngọc Hân"
(Thi văn bình chú, Hà Nội 1952) viết: sau khi nhà
Tây Sơn thất bại, Ngọc Hân và các con đều đổi tên
họ lẻn vào một làng thuộc tỉnh Quảng Nam. Nhưng
chẳng bao lâu thì bị phát giác. Ngọc Hân phải uống
thuốc độc tự tử, còn hai con đều bị thắt cổ chết.
Hai cụ Lê Thước và Lê Tư Lành đều xác định Lê
Ngọc Hân mất vào ngày 8 tháng 11 năm Kỷ Tỵ
(1799) (1). Tác giả Nhất Thanh (1971) thì cho rằng
khi triều Tây Sơn sụp đổ, Lê Ngọc Hân có bị bắt
cùng với hai con hoặc ở Huế hoặc ở nơi khác. Vua
Gia Long đã sai giết hai con bà một cách kín đáo, c
òn
riêng Lê Ngọc Hân thì cho về quê mẹ (2).
Các sử thần triều Nguyễn, trong Đại Nam thực lục
chép: Người xã Phù Ninh là Nguyễn Thị Huyền làm
cung nhân của vua Lê Hiển Tông, có con gái là Ngọc
Hân, gả cho nguỵ Huệ, sinh được một trai một gái.
Ngọc Hân chết, trai gái cùng chết non cả. Khoảng
đầu năm Gia Long, nguỵ đô đốc tên là Hài ng
ầm đem
hài c
ốt mẹ con Ngọc Hân từ Phú Xuân về táng trộm ở
địa phận xã Phù Ninh; Th
ị Huyền ngầm xây mộ dựng
đền, khắc bia giả, đổi lại họ tên để làm mất dấu tích.
Tới đây (năm 1842) việc ấy mới bị phát giác, vua sai
hủy bỏ đền thờ, đào bỏ hài cốt kẻ nguỵ đi" (3).
Trước đây trong một số bài viết của mình, tôi cũng
theo ý kiến của Lê Tư Lành tin rằng công chúa Ngọc
Hân đã mất từ trước khi triều Tây Sơn bị sụp đổ hoàn
toàn.
Song khi đọc kỹ lại "Quốc sử di biên", tôi thấy tác
giả đời Nguyễn là Phan Thúc Trực (1808 - 1852)
chép rõ ràng như sau:
"Tháng 5 năm Giáp Tý (1804) công chúa nhà cựu Lê
là Ngọc Hân tạ thế. Nguyên năm Bính Ngọ (1786)
niên hiệu Lê Cảnh Hưng, vua Lê gả công chúa Ngọc
Hân cho Nguyễn Huệ. Đến khi nhà Tây Sơn mất,
công chúa lại về ở tại mẫu quán là làng Phù Ninh. T
ại
đây, công chúa từ trần. Kẻ hàng thần hiện nhậm chức
quan tại huyện Đông Ngạn xin làm tang lễ cho cố
công chúa, nhà vua chấp thuận, dân làng Phù Ninh
làm từ đường thờ cố công chúa" (4).
Với tư cách là bộ sử tư nhân, ghi chép và bổ sung
những sự kiện mà quốc sử còn b
ỏ sót hoặc đề cập đến
chưa chính xác, được biên soạn vào khoảng đầu thời
vua Tự Đức (khoảng 1851 - 1852), quốc sử di biên đã
cung cấp những thông tin quan trọng:
- Có thể là hai người con của bà Ng
ọc Hân với Quang
Trung Nguyễn Huệ đã bị giết hại sau khi nhà Tây
Sơn bị sụp đổ, nhưng riêng Lê Ngọc Hân vẫn còn
sống mà trở về quê mẹ là làng Phù Ninh (tục gọi là
làng Nành, huyện Gia Lâm, Hà Nội).
- Bà Lê Ngọc Hân đã qua đời tại quê nhà vào tháng 5
năm Giáp Tý (1804) và đã được vua Gia Long nhà
Nguyễn cho phép làm tang lễ và nhân dân làng Phù
Ninh đã xây dựng từ đường để thờ bà. Điều này có
thể hiểu được vì chính vua Gia Long đã lấy em gái
của Lê Ngọc Hân, nên khiến ông vua này không thể
làm khác được.
2. Công chúa nhà Lê lấy vua Gia Long là ai? Và
trong hoàn cảnh nào?
Số đâu có số lạ đời,
Con vua mà lại hai đời chồng vua.
Đó là hai câu ca dao vẫn còn lưu truyền trong dân
gian tại vùng đất cố đô Huế cho đến những năm đầu