intTypePromotion=1
ADSENSE

Luận văn Thạc sĩ Khoa học: Phân tích bộ nhiễm sắc thể (karyotype) ở những cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh

Chia sẻ: Na Na | Ngày: | Loại File: DOC | Số trang:89

46
lượt xem
3
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Đề tài “Phân tích bộ nhiễm sắc thể (karyotype) ở những cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh” nhằm mục tiêu phát hiện các trường hợp rối loạn NST ở những cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Luận văn Thạc sĩ Khoa học: Phân tích bộ nhiễm sắc thể (karyotype) ở những cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh

  1. LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin bày tỏ  lòng kính trọng và biết  ơn sâu sắc đến   TS.   Nguyễn Văn Rực, Phó trưởng bộ  môn Y sinh học – Di truyền, Đại học Y Hà   Nội, người thầy trực tiếp hướng dẫn, động viên và giúp đỡ  tôi tận tình trong   suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành bản luận văn này. Tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Ngô Giang Liên người đã tận tình góp   ý cũng như động viên, cổ vũ tinh thần cho tôi trong quá trình làm luận văn.  Tôi xin chân thành cảm  ơn các thầy cô, các kỹ  thuật viên tại Bộ môn Y   sinh học – Di truyền, Đại học Y Hà Nội đã chỉ bảo, động viên, tạo điều kiện   tốt và giúp đỡ tôi hoàn thành bản luận văn này. Xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong bộ môn Tế bào – Mô phôi, Đại   học Khoa học tự  nhiên, Đại học Quốc Gia Hà Nội  đã tận tình giúp đỡ, tạo   điều kiện để tôi hoàn thành bản luận văn này. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ  lòng biết  ơn đối với gia đình và bạn bè những   người đã luôn động viên, khuyến khích tôi trong suốt quá trình học tập để  tôi   hoàn thành được bản luận văn này.        Hà Nội, tháng 11 năm 2011
  2. Tác giả     Đặng Thị Nhâm DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT BrdU: Bromodeoxyuridin ISCN: An International System for Human Cytogenetic Nomenclature PHA: Phytohemagglutinin cs : Cộng sự NST: Nhiễm sắc thể
  3. MỤC LỤC  MỞ ĐẦU                                                                                                                      ..................................................................................................................      1  CHƯƠNG 1 ­ TỔNG QUAN                                                                                       ...................................................................................      3  1.1.Lược sử nghiên cứu về nhiễm sắc thể người                                                   ...............................................      3  1.2.Tiêu chuẩn và qui định quốc tế về đặc điểm bộ nhiễm sắc thể người.           5 ......      1.2.1.Tiêu chuẩn để xếp loại nhiễm sắc thể trong lập karyotype.                     .................      5  1.2.2.Phân loại nhiễm sắc thể                                                                              ..........................................................................      6  1.2.3.Các rối loạn về bộ nhiễm sắc thể người                                                   ...............................................      6  1.2.3.1.Rối loạn số lượng                                                                                ............................................................................      6
  4.  1.2.3.2.Rối loạn cấu trúc nhiễm sắc thể                                                         .....................................................      8 1.3.Tình hình nghiên cứu bộ nhiễm sắc thể ở những cặp vợ chồng có tiền sử   sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh trên thế giới                         .....................       13 1.3.1.Tần số rối loạn nhiễm sắc thể trong những cặp vợ chồng sảy thai liên   tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh                                                                     .................................................................       13 1.3.2.Tần số rối loạn nhiễm sắc thể giữa người bố hoặc người mẹ ở   những cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh              ..........       15 1.3.3.Tần số các kiểu chuyển đoạn nhiễm sắc thể ở các cặp vợ chồng sảy   thai và sinh con bị dị tật                                                                                      ..................................................................................       16 1.3.3.1.Tần số giữa chuyển đoạn tương hỗ và chuyển đoạn hòa hợp tâm                  17     1.3.3.2.Tần số các kiểu rối loạn khác ở các cặp vợ chồng sảy thai liên   tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh.                                                                 .............................................................       21 1.4.Tình hình nghiên cứu bộ nhiễm sắc thể ở những cặp vợ chồng sảy thai   liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh ở Việt Nam                                       ...................................       22  CHƯƠNG 2 ­ ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU                       ...................       25  2.1.Đối tượng nghiên cứu.                                                                                      ..................................................................................       25  2.1.1.Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân                                                                      ..................................................................       25  2.1.2.Tiêu chuẩn loại trừ                                                                                    ................................................................................       25  2.2.Phương pháp nghiên cứu.                                                                                 .............................................................................       25  2.2.1.Lập hồ sơ bệnh án di truyền                                                                     .................................................................       25 2.2.2.Phương pháp nuôi cấy tế bào bạch cầu lympho máu ngoại vi để thu   hoạch cụm kỳ giữa, phân tích nhiễm sắc thể và lập karyotype.                       ...................       26  2.2.3.Xử lý số liệu                                                                                              .........................................................................................       30
  5.  CHƯƠNG 3 ­ KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN                                                               ...........................................................       31 3.1.Tuổi của các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh                                                                                                                         32 ......................................................................................................................     3.2.Nghề nghiệp của các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật   bẩm sinh                                                                                                           .......................................................................................................       34 3.3.Biểu hiện rối loạn nhiễm sắc thể ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và   sinh con bị dị tật bẩm sinh                                                                               ...........................................................................       36 3.4.Biểu hiện rối loạn nhiễm sắc thể giữa người vợ và người chồng ở các   cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh.                     .................       39 3.5.Các biểu hiện về rối loạn nhiễm sắc thể ở các cặp vợ chồng sảy thai liên   tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh.                                                                  ..............................................................       40 3.6.Các kiểu chuyển đoạn nhiễm sắc thể ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp   và sinh con bị dị tật bẩm sinh                                                                          ......................................................................       47 3.6.1.Sự chuyển đoạn tương hỗ giữa các nhiễm sắc thể ở các cặp vợ chồng   mang nhiễm sắc thể chuyển đoạn                                                                     .................................................................       50  3.6.2.Sự phân bố các kiểu chuyển đoạn hòa hợp tâm giữa các nhóm               ...........       54 3.7.Sự phân bố các kiểu rối loạn về số lượng nhiễm sắc thể ở các cặp vợ   chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh                                   ...............................       63  TÀI LIỆU THAM KHẢO                                                                                           .......................................................................................       69  Tiếng Việt                                                                                                              ..........................................................................................................       69  Tiếng Anh                                                                                                               ...........................................................................................................       70  Tiếng Pháp                                                                                                              ..........................................................................................................       77
  6. DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Sự phân bố theo tuổi của các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con  bị dị tật bẩm sinh....................................................................................................32 Bảng 2. Sự phân bố về nghề nghiệp ở những cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và  sinh con bị dị tật bẩm sinh......................................................................................35 Bảng 3. Tỷ lệ rối loạn NST ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị  dị tật bẩm sinh của một số tác giả........................................................................38 Bảng 4. Sự phân bố các kiểu rối loạn cấu trúc NST ở các cặp vợ chồng sảy thai  liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh..................................................................41 Bảng 5. Sự phân bố các kiểu chuyển đoạn NST...................................................47 Bảng 6. Tỷ lệ chuyển đoạn NST ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh  con bị dị tật bẩm sinh của các tác giả....................................................................48  Bảng 7. Sự phân bố các kiểu karyotype về sự chuyển đoạn tương hỗ...............51 Bảng 8. Sự phân bố các kiểu chuyển đoạn hòa hợp tâm giữa các nhóm..............54 Bảng 9. Sự phân bố các kiểu chuyển đoạn giữa các NST trong các nhóm..........57 Bảng 10. Sự phân bố các rối loạn xảy ra ở cặp NST giới tính ở các cặp vợ  chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh..........................................63  
  7. DANH MỤC HÌNH Hình 1. Sơ đồ hình thành giao tử và hợp tử ở người mang chuyển đoạn tương hỗ  giữa NST số 3 và NST số 21..................................................................................10 Hình 2. Sơ đồ hình thành giao tử và hợp tử của người mang chuyển đoạn hòa  hợp tâm t(14q;21q)..................................................................................................11 Hình 3. Sơ đồ hình thành giao tử và hợp tử của người mang chuyển đoạn hòa  hợp tâm t(21q;21q)..................................................................................................12 Hình 144. Karyotype của bệnh nhân Trương Thị Ng. 47XXX/46XX...................66
  8. MỞ ĐẦU Năm 1956 Tijo và Levan là người đầu tiên đã nuôi cấy tế bào thai người và  gây sốc nhược trương để  làm cho các NST (NST) dàn đều trên tiêu bản đã phát  hiện chính xác số lượng NST của người là 46 chiếc gồm 23 cặp, trong đó 22 cặp  NST thường và 1 cặp NST giới tính (ở người nữ là XX, ở người nam là XY). Từ  đó đến nay, NST của người luôn là đề tài nghiên cứu của các nhà di truyền học   trên nhiều đối tượng và các bệnh lý lâm sàng khác nhau. Những năm gần đây các phương pháp nuôi cấy mô và các kỹ thuật nhuộm  tiêu bản ngày càng phát triển và được cải tiến không ngừng, đặc biệt là kỹ thuật  nhuộm băng G (GTG) đã cho phép các nhà di truyền học phát hiện được chính  xác từng chiếc NST và những rối loạn cấu trúc của NST như  mất đoạn, lặp   đoạn, chuyển đoạn, đảo đoạn… Ở  những cặp vợ  chồng có tiền sử  sảy thai liên tiếp và sinh con bị  dị  tật   bẩm sinh có thể do nhiều nguyên nhân như  nhiễm trùng, hocmon, các bệnh mãn  tính, bất thường tử cung, bất thường NST… Đặc biệt đối với thai sảy sớm (dưới   3 tháng trong thời kỳ mang thai) thì phôi thai mang bất thường NST đóng vai trò   chủ yếu [11]. Trường hợp này nguyên nhân có thể do bố hoặc mẹ mang rối loạn  NST cân bằng dẫn đến không phân ly NST ở các cặp NST nào đó tạo nên những   giao tử  bất thường và nguy cơ  mang thai bất thường cao có thể  chết trong thời   kỳ bào thai hoặc sinh ra những đứa trẻ dị tật bẩm sinh.  Ở những cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh ra con bị dị tật bẩm sinh   sẽ  tạo gánh nặng về tâm lý và kinh tế  cho bệnh nhân, gia đình bệnh nhân và xã  hội.   Xét  nghiệm  và   phân  tích  NST  ở   những  cặp  vợ   chồng  này  nhằm  tìm   ra   nguyên nhân gây sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh đồng thời đưa ra   1
  9. lời khuyên di truyền góp phần chăm sóc sức khỏe sinh sản  ở  cộng đồng và xã   hội. Hiện nay trên thế  giới đã có nhiều công trình nghiên cứu NST và những  báo cáo về những cặp vợ chồng có tiền sử sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật   bẩm sinh mang rối loạn NST cân bằng như chuyển đoạn, lặp đoạn, đảo đoạn… Ở  Việt Nam trong những năm gần đây đã có nhiều phòng xét nghiệm di  truyền tế bào như Viện nhi Trung ương, Viện Sản Trung ương, phòng Di truyền   tế bào bệnh viện Từ Dũ, bộ môn Y Sinh học – Di truyền trường Đại học Y Hà   Nội làm xét nghiệm và phân tích NST ở những cặp vợ chồng có tiền sử sảy thai   liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh góp phần trong chẩn đoán và đưa ra những   lời khuyên di truyền.  Vì   vậy,   chúng   tôi   thực   hiện   đề   tài:  “Phân   tích   bộ   nhiễm   sắc   thể  (karyotype)  ở  những cặp vợ  chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị  dị  tật   bẩm sinh” nhằm mục tiêu:   Phát hiện các trường hợp rối loạn NST  ở  những cặp vợ  chồng sảy   thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh. 2
  10. CHƯƠNG 1 ­ TỔNG QUAN 1.1. Lược sử nghiên cứu về nhiễm sắc thể người Bộ  NST người là đối tượng chính trong các nghiên cứu tế  bào di truyền   học loài người. Các nhà khoa học đã bắt đầu nghiên cứu NST người từ cuối thế  kỷ XIX và được đánh dấu bằng công trình mở đầu của Walther Flemming (1882)   [26]. Ông đã quan sát NST của người  ở  các kỳ  phân bào trên tiêu bản tươi, cắt   mảnh lấy từ  tinh hoàn. Trong thời gian đó, NST của người là vấn đề  được các  nhà di truyền học quan tâm, nghiên cứu và cũng là đề tài được đem ra tranh luận   nhiều lần. Tuy nhiên  ở thời kỳ  ấy do những hạn chế về kỹ thuật làm tiêu bản,   mẫu vật không đáp  ứng và không phù hợp cho việc nghiên cứu chi tiết NST.  Ở  người, số lượng NST nhiều, kích thước nhỏ và thường tập trung thành từng đám,   với những kỹ thuật cắt mảnh, cố định và nhuộm thông thường, các nhà di truyền   tế  bào chưa thể đếm chính xác nên đã cho rằng trong nhân của tế  bào người có  48 NST, gồm 23 cặp NST thường và 1 cặp NST giới tính (Winiwarter. V, 1912;  Painter, T.S, 1923; Levitsky, G.A, 1924) [49,57,75]. Những năm thuộc thập kỉ 50 của thế kỉ XX có những phát hiện quan trọng   khai sinh ra chuyên ngành di truyền tế  bào người, bằng việc xử  lý tế  bào bằng  sốc nhược trương của Hsu, T.C (1952), Ford, C.E và Hamerton, J.L (1956) tiền   xử  lý tế  bào nuôi cấy bằng colchicine để  tích lũy nhiều cụm kì giữa. Công trình   của Tjio, J.H và Levan (1956) kết hợp xử lý nhược trương và colchicine đã công   3
  11. bố nghiên cứu xác định lại bộ NST 2n của người là 46 NST chứ không phải là 48   NST và công trình này đã được Ford và Hamerton khẳng định [28]. Từ  năm 1956 có nhiều phòng thí nghiệm tế bào di truyền được xây dựng  để nghiên cứu NST. Các công trình đầu tiên công bố các rối loạn NST liên quan   với bệnh là công trình của  Lejeune (1958­1959) về hội chứng Down do thừa một   NST 21 dạng trisomi 21, hội chứng Turner do tế bào cơ thể chỉ có 45 NST dạng   45,X thiếu một NST giới tính X (Ford, 1959), hội chứng Klinefelter ở nam với 47   NST trong đó có ba NST giới XXY (Jacobs và Strong, 1959) [41]. Từ năm 1956 đến năm 1960 là thời kỳ còn khó khăn của nghiên cứu tế bào  di truyền học người các nghiên cứu đều mới chỉ phân biệt được các rối loạn số  lượng và rối loạn cấu trúc lớn gây bất thường  ở  người do mới chỉ  sử  dụng   phương pháp nhuộm bình thường bằng Giemsa, nhuộm đồng đều các NST. Năm 1960, Moorhead và cs công bố  phương pháp làm tiêu bản NST từ  lympho bào nuôi cấy ngắn hạn với việc dùng PHA (phytohemagglutinin) để kích  thích phân bào[53]. Năm 1960, Nowell và Hungerford đã mô tả  NST Philadelphia (mất đoạn  nhánh dài của NST 22) trong bệnh bạch cầu thể tủy mãn tính (Chronic myeloid  leukemia) [56]. Năm 1963, hội chứng mèo kêu, một hội chứng do bị mất đoạn nhánh ngắn   của NST số 5 (5p­), lần đầu tiền được phát hiện bởi Lejeune và cs [74]. Từ năm 1968 đến năm 1970, là sự ra đời của các kỹ thuật nhuộm băng cho   phép các nhà di truyền học đánh giá chính xác tới từng chiếc NST trong bộ NST   và phát hiện rối loạn cấu trúc NST. Từ sau 1970 trở đi, lần lượt với các kỹ thuật  nhuộm băng Q, băng G, băng R, băng C, băng T, N và nhuộm băng có độ  phân   giải cao NST, dùng BrdU (Bromodeoxyuridin) gắn vào ADN trên NST và nhuộm  4
  12. phân biệt chromatit chị  em đã mở  ra thời kỳ  phát triển mạnh mẽ  của tế  bào di  truyền học người  ứng dụng các kỹ thuật băng để  phát hiện các bất thường tinh   tế đặc trưng trên từng NST ứng với các bệnh, tật, các hội chứng trong lâm sàng. Từ  năm 1980 đặc biệt là sau năm 1985 là thời kỳ  phát triển mạnh mẽ,   vượt bậc của di truyền tế  bào lâm sàng và di truyền phân tử   ứng dụng trong   nghiên cứu bộ  gen loài người. Trong di truyền tế  bào lâm sàng thì việc nghiên  cứu NST chủ yếu vẫn áp dụng các phương pháp nhuộm băng NST. 1.2. Tiêu chuẩn và qui định quốc tế về đặc điểm bộ nhiễm sắc thể người. 1.2.1. Tiêu chuẩn để xếp loại nhiễm sắc thể trong lập karyotype. Lúc đầu người ta chỉ căn cứ  vào chiều dài của NST để  căn cứ  và đặt tên  cho chúng từ  1 đến 23 theo thứ  tự  từ  dài đến ngắn (công  ước Denver 1960),  nhưng ngay sau đó cũng năm 1960 Patau không đồng ý và đề  xuất thêm tiêu  chuẩn vị trí phần tâm, sau này được quốc tế chính thức chấp nhận. ­ Chiều dài tương đối của NST : đó là tỷ  lệ  giữa chiều dài của một NST   so với chiều dài của cả bộ NST trung bình, tức là chiều dài tổng cộng của tất cả  các NST thường của bộ đơn bội có chứa NST X tính theo phần nghìn trong cùng  một tế bào.  ­ Vị  trí của phần tâm được biểu hiện bằng chỉ  số phần tâm, tức là tỷ  lệ  giữa chiều dài nhánh ngắn trên tổng chiều dài của cả NST. Ngoài ra còn có một số tiêu chuẩn chi tiết khác vận dụng cho các NST có   nhánh ngắn rất ngắn (NST tâm đầu) và các vệ tinh của chúng, NST Y có đặc thù   riêng. 5
  13. 1.2.2. Phân loại nhiễm sắc thể Ở   người   bộ   NST   2n   =   46   trong   đó   có   22   cặp   NST   thường  (autochromosome) và 1 cặp NST giới tính (sex chromosome). Dựa vào đặc điểm  hình thái như độ dài, vị trí tâm động người ta sắp xếp các NST thành từng nhóm.  46 NST người được chia thành 7 nhóm, kí hiệu là A, B, C, D, E, F và G trên  nguyên tắc dài trước ngắn sau, nếu các NST bằng nhau thì tâm giữa đặt trước,   tâm lệch đặt sau. Nhóm A có 3 cặp NST có kích thước lớn nhất, gọi tên từ  số 1 đến 3, cặp   số 1 tâm giữa, cặp số 2 tâm lệch, cặp số 3 tâm giữa. Nhóm B có 2 cặp NST số 4 và 5. Các NST này có kích thước lớn và đều có   tâm lệch. Nhóm C có 7 cặp từ  số  6 đến 12 có chiều dài trung bình. NST X cũng  được xếp vào nhóm này. Tất cả đều tâm  gần giữa và khó phân biệt. Nhóm D có 3 cặp từ số 13 đến 15 gồm các NST có nhánh ngắn rất ngắn,   gần như không đáng kể gọi là các NST tâm đầu (acrocentric). Tất cả 3 cặp   NST này đều có vệ tinh ở nhánh ngắn. Nhóm E có 3 cặp 16, 17,18 tương đối ngắn. NST số 16 tâm giữa, 17 và 18   tâm lệch. Nhóm F có 2 cặp NST 19 và 20, ngắn và có tâm giữa. Nhóm G có 2 cặp 21 và 22, kích thước ngắn và tâm đầu, có vệ tinh. NST Y  cũng được xếp vào nhóm này nhưng không có vệ tinh. 1.2.3. Các rối loạn về bộ nhiễm sắc thể người 1.2.3.1. Rối loạn số lượng Rối loạn số  lượng NST gồm   hai dạng: đa bội (polyploidy) và lệch bội   (aneuploidy). 6
  14. * Đa bội thể:  là hiện tượng tăng chẵn hoặc tăng lẻ cả bộ NST. Ví dụ: ở người   3n = 69 NST =  thể tam bội (3n) thuộc dạng thể đa bội lẻ, 4n = 96 NST = thể tứ  bội (4n) thuộc dạng thể đa bội chẵn. Ở người, các trường hợp đa bội phần lớn phôi thai chết ở giai đoạn trước  sinh, một vài trường hợp sống đến khi sinh hoặc sau sinh nhưng hầu hết là các   sơ sinh bị dị tật. Một số trường hợp đa bội thể ở người: ­ Đa bội thể   ở  người hầu hết quan sát thấy  ở  những thai sảy tự  nhiên  hoặc  ở  một số thai sống sót vài giờ  sau khi sinh hoặc  ở phần lớn các  khối u. ­ Thể  tam bội (3n) thuần (69,XXY hoặc 69,XYY) đã quan sát  ở  những  thai sảy tự nhiên hoặc ở một số thai sống sót vài giờ sau khi sinh. ­ Thể  khảm (3n/2n) hoặc (4n/2n)  đứa trẻ  có thể  sống  được vài năm   nhưng chậm phát triển trí tuệ  và nhiều dị  tật bẩm sinh khác: dị  dạng   mắt, thoát vị màng tủy, dị tật tim, dị tật cơ quan sinh dục… Karyotype ở những đứa trẻ này là:  46,XY/69,XXY hoặc 46,XX/92,XXYY * Lệch bội: là hiện tượng số lượng NST của tế bào tăng lên hoặc giảm đi một  hoặc vài NST so với bộ NST lưỡng bội. * Lệch bội NST thường Ở  người, hợp tử  trisomi thuần NST thường có được tiếp tục phát triển   hay không, số lượng các dị tật và khả năng sống sót của thai ở bên trong hay bên   ngoài tử cung còn phụ thuộc vào trisomi về NST nào trong bộ NST. Trong số 22   7
  15. cặp NST thường, chỉ có trisomi nhóm D (13,14,15), trisomi 18 và trisomi 21 thai   nhi có thể  sống  ở  bên ngoài tử  cung, đặc biệt trisomi 21 có khả  năng sống lâu   hơn, thậm chí có thể sống đến tuổi trưởng thành. Nhìn chung trisomi của nhóm A   (1­3), nhóm B (4­5)  hoặc nhóm C (6­12), phôi thai thường chết  ở giai đoạn sớm   trong tử cung.  Những dòng tế bào hoặc hợp tử monosomi NST thường, nhìn chung không  có khả năng phát triển và thường chết ở giai đoạn sớm.   * Lệch bội NST giới tính Trường hợp trisomi thuần NST giới tính, thai nhi có thể  phát triển được  đến tuổi trưởng thành, nhưng thường có các bất thường, dị  tật  ở  cơ  quan sinh   dục và một số tính trạng khác bất thường, dị tật. Chỉ  có trường hợp monosomi NST giới X là có khả  năng sống đến tuổi   trưởng thành nhưng có những biểu hiện rối loạn phát triển hình thái của cơ thể,   về cơ quan sinh dục và có thể chậm phát triển trí tuệ. * Thể khảm lệch bội: NST thường và giới tính tức là cá thể có từ hai hoặc nhiều   dòng, hay gặp nhất là một dòng tế  bào lưỡng bội và một dòng tế  bào lệch bội   hoặc là thừa một NST (trisomi) hoặc là thiếu một NST (monosomi). * Lệch bội phức tạp – (lệch bội kép): trong tế bào của cơ thể có dư 2 NST ở hai  cặp tương đồng khác nhau (thông thường là một cặp NST thường và một cặp   NST giới tính). 1.2.3.2. Rối loạn cấu trúc nhiễm sắc thể *  Mất đoạn (deletion): là hiện tượng NST bị  đứt rời ra một hoặc nhiều đoạn,  đoạn bị  đứt rời ra không có tâm sẽ  tiêu biến đi hoặc gắn sang NST khác, phần   8
  16. còn lại mang tâm trở  lên ngắn hơn bình thường. Mất đoạn gồm các dạng: mất   đoạn cuối đơn, mất đoạn cuối kép, mất đoạn giữa. Sự mất đoạn NST tức là sự mất đi vật liệu di truyền và tùy theo mức độ  tổn thương nhiều hay ít mà ảnh hưởng xấu tới sự phát triển của phôi thai, hoặc   thai nhi sinh ra với nhiều dị tật.  Ở người tần số gặp mất đoạn rất hiếm. Ví dụ:   hội chứng mèo kêu: 46, XX(XY), del (5p)… đã được mô tả bởi Lejeune và cs năm  1963. Triệu chứng lâm sàng là trọng lượng khi sinh thấp, thời kỳ sơ sinh, trẻ nhỏ  có tiếng khóc không bình thường, yếu, rên rỉ giống như tiếng mèo kêu, đầu nhỏ,  mặt tròn như  mặt trăng, hai mắt xa nhau, có nếp quạt, lẹm cằm… Nhiều bệnh   nhân sống đến tuổi trưởng thành nhưng cơ  thể  vẫn trong tình trạng kém phát  triển. Một số  trường hợp có biểu hiện chậm phát triển trí tuệ  và rối loạn cơ  quan sinh dục,  hay  gặp  trong  số   đó   là  NST  X   hình vòng.  Ví  dụ:  Hội  chứng   Turner: 46,Xr(Xq). * Chuyển đoạn (Translocation) Chuyển đoạn là hiện tượng trao đổi các đoạn  của NST. Chuyển đoạn NST đã được xác định là hay gặp nhất trong rối loạn cấu   trúc của NST [63]. Có hai kiểu chuyển đoạn là chuyển đoạn tương hỗ (reciprocal   translocation) và chuyển đoạn hòa hợp tâm (Robertsonian translocation). ­ Chuyển đoạn tương hỗ (reciprocal translocation): là hiện tượng trao đổi  đoạn giữa hai NST. Mỗi NST đứt một chỗ, trao đổi đoạn đứt cho nhau và hình   thành hai NST mới. Cả hai đều thay đổi hình thái nếu những đoạn trao đổi khác   nhau về kích thước. Người mang NST chuyển đoạn tương hỗ có phenotype hoàn  toàn bình thường và trong bộ  NST chứa 46 chiếc với 2 NST bất thường. Trong   quá trình hình thành giao tử, hợp tử và sinh ra những đứa con hoặc là monosomi  (thường chết) hoặc trisomi hoặc có karyotype bình thường hoặc mang chuyển  đoạn cân bằng giống bố mẹ. Dưới đây là sơ  đồ  mô tả  quá trình hình thành giao   tử và hợp tử ở những người mang chuyển đoạn tương hỗ. 9
  17. Hình 1. Sơ đồ hình thành giao tử và hợp tử ở người mang chuyển đoạn  tương hỗ giữa NST số 3 và NST số 21. ­ Chuyển đoạn hòa hợp tâm (Robertsonian translocation): Chuyển đoạn  hòa hợp tâm là do phần tâm của hai NST hợp nhất hình thành và hay gặp nhất là  sự chuyển đoạn giữa các NST tâm đầu số 13,14,15 (nhóm D), số 21,22 (nhóm G)   bao gồm là sự chuyển đoạn giữa các NST nhóm D với nhóm D (D/D) hoặc giữa   nhóm D với nhóm G (D/G) hoặc giữa nhóm G với nhóm G (G/G). Nhìn chung   trong quần thể, chuyển đoạn hòa hợp tâm chiếm tỷ  lệ  khoảng 1,23%  ở  trẻ  sơ  sinh còn sống [14]. Ở những người mang chuyển đoạn hòa hợp tâm trong bộ NST có 45 chiếc  thiếu 2 NST tâm đầu và thay vào đó 1 NST tâm giữa có kích thước lớn nếu là sự  chuyển đoạn giữa các NST nhóm D với nhóm D (D/D) hoặc 1 NST có kích thước  trung bình tâm lệch nếu là sự  chuyển đoạn giữa các NST nhóm D với các NST   nhóm G (D/G) hoặc 1 NST kích thước nhỏ tâm giữa nếu là sự chuyển đoạn giữa   các NST nhóm G với các NST nhóm G (G/G). 10
  18. Những người mang NST chuyển đoạn hòa hợp tâm thì có phenotype bình   thường nhưng trong quá trình hình thành giao tử, hợp tử và sinh ra những đứa con   hoặc là monosomi (thường chết trong thời kỳ  bào thai) hoặc có bộ  NST bình  thường hoặc mang chuyển  đoạn hòa hợp tâm giống như  bố  mẹ, hoặc mang  chuyển đoạn không cân bằng (chết trong thời kỳ bào thai hoặc sinh ra bị  dị  tật   bẩm sinh) [50].  Hình 2. Sơ đồ hình thành giao tử và hợp tử của người mang chuyển đoạn  hòa hợp tâm t(14q;21q). 11
  19. Hình 3. Sơ đồ hình thành giao tử và hợp tử của người mang chuyển đoạn  hòa hợp tâm t(21q;21q). * Lặp đoạn (duplication) là hiện tượng một đoạn nào đó của NST được nhân đôi  lên. Lặp đoạn xảy ra khi 2 NST tương đồng ghép đôi với nhau không tương xứng  trong kỳ đầu của phân bào giảm phân, có sự đứt của 2 NST và trao đổi đoạn giữa   2 đoạn khác nhau của 2 NST trong cặp tương đồng. Trong trường hợp này có 2   NST bị thay đổi cấu trúc, nhưng không mất đi hoặc tăng thêm vật liệu di truyền   trong tế  bào. Khi các NST trong cặp tương đồng này phân ly nhau trong giảm   phân sẽ tạo ra hợp tử  mang NST lặp đoạn (trisomi từng phần) hoặc NST thiếu   một đoạn có liên quan (monosomi từng phần)… Ở  người hay gặp trisomi một phần nhánh dài hoặc monosomi một phần   nhánh dài hoặc nhánh ngắn của NST số  18 (nhóm E). Biểu hiên lâm sàng với   triệu chứng là chậm phát triển trí tuệ, đặc biệt là dị  dạng về  mắt, sọ  nhỏ, cổ  ngắn, kèm theo dị tật chân và tay… 12
  20. * Đảo đoạn (invertion)  là sự  bất thường cấu trúc do NST bị  đứt  ở  hai điểm,  đoạn giữa hai điểm đứt  quay ngược 1800 rồi nối lại, do đó một số  gen bị  đảo  ngược thứ  tự  so với đoạn ban đầu. Có ba kiểu đảo đoạn: đảo đoạn ngoài tâm,  đảo đoạn quanh tâm đối xứng, đảo đoạn quanh tâm không đối xứng. ­ Đảo đoạn ngoài tâm: hai chỗ đứt ở cùng một nhánh của NST và đoạn  đảo không chứa tâm, NST không thay đổi hình thái. ­ Đảo đoạn quanh tâm đối xứng: hai chỗ đứt ở hai nhánh và cách đều tâm,  NST không thay đổi hình thái. ­ Đảo đoạn quanh tâm không đối xứng: hai chỗ đứt ở hai nhánh, khoảng  cách tâm  không đều nhau, NST có cấu trúc lại và thay đổi hình thái. 1.3. Tình hình nghiên cứu bộ nhiễm sắc thể ở những cặp vợ chồng có tiền  sử sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh trên thế giới 1.3.1. Tần số rối loạn nhiễm sắc thể trong những cặp vợ chồng sảy thai  liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh U Diedrich và cs (1983) nghiên cứu di truyền tế bào  ở  136 cặp vợ  chồng   với tiến sử  sảy thai hai lần trở  lên. Các tác giả  đã   phát hiện 15 trường hợp   (chiếm tỷ lệ 11%) có bất thường NST [23]. Báo cáo của  J.P. Fryns và cs (1984) khi phân tích NST trong 1068 cặp với   tiền sử  sảy thai liên tiếp và sinh ra con bị  dị  tật bẩm sinh. Trong tổng số 1068  cặp được nghiên cứu, có 59 trường hợp mang bất thường NST (chiếm   5,5%)   [32]. Một nghiên cứu khác trên 202 cặp vợ  chồng sảy thai liên tiếp được thực   hiện bởi Kroshikina VG và cs năm 1984 cho thấy tỷ lệ các cặp mà một trong hai  người có rối loạn NST là 2,5% [44]. 13
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD


intNumView=46

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2