NGHIÊN CU71 KHOA HỌC-ĐỀ TÀI: "ỨNG DỤNG MÔ HÌNH TOÁN HỌC PHỤC VỤ QUẢN LÝ TỔNG HỢP VÙNG BỜ Ở BỜ PHÍA TÂY VỊNH BẮC BỘ"

Chia sẻ: Pham Linh Dan | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:14

0
80
lượt xem
12
download

NGHIÊN CU71 KHOA HỌC-ĐỀ TÀI: "ỨNG DỤNG MÔ HÌNH TOÁN HỌC PHỤC VỤ QUẢN LÝ TỔNG HỢP VÙNG BỜ Ở BỜ PHÍA TÂY VỊNH BẮC BỘ"

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Mở đầu Quản lý tổng hợp vùng bờ biển (QLTHVBB) hướng tới cách tiếp cận tổng thể hệ sinh thái như là một thể thống nhất gồm toàn bộ phần sinh vật, phi sinh vật và các kiểu khai thác sử dụng (Vallega A, 1999) cần được cung cấp các thông tin cần thiết cho các nhà quản lý cũng như cộng đồng. Với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, các công cụ mô hình toán ngày càng được sử dụng rộng rãi phục vụ nhiều lĩnh vực trong đó có lĩnh vực quản lý vùng bờ biển. Vai trò quan trọng...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: NGHIÊN CU71 KHOA HỌC-ĐỀ TÀI: "ỨNG DỤNG MÔ HÌNH TOÁN HỌC PHỤC VỤ QUẢN LÝ TỔNG HỢP VÙNG BỜ Ở BỜ PHÍA TÂY VỊNH BẮC BỘ"

  1. NGHIÊN C U KHOA H C NG D NG MÔ HÌNH TOÁN H C PH C V QU N LÝ T NG H P VÙNG B B PHÍA TÂY V NH B C B
  2. ỨNG DỤNG MÔ HÌNH TOÁN HỌC PHỤC VỤ QUẢN LÝ TỔNG HỢP VÙNG BỜ Ở BỜ PHÍA TÂY VỊNH BẮC BỘ Vũ Duy Vĩnh 1. Mở đầu Quản lý tổng hợp vùng bờ biển (QLTHVBB) hướng tới cách tiếp cận tổng thể hệ sinh thái như là một thể thống nhất gồm toàn bộ phần sinh vật, phi sinh vật và các kiểu khai thác sử dụng (Vallega A, 1999) cần được cung cấp các thông tin cần thiết cho các nhà quản lý cũng như cộng đồng. Với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, các công cụ mô hình toán ngày càng được sử dụng rộng rãi phục vụ nhiều lĩnh vực trong đó có lĩnh vực quản lý vùng bờ biển. Vai trò quan trọng của các công cụ mô hình toán để phục vụ QLTHVBB đã được xác định trong “hướng dẫn cơ bản chiến lược QLTHVBB ở Châu Âu (Burbridge, P.R. (1999). Dựa trên các phương trình phức tạp, mô hình toán học giúp cung cấp những hiểu biết về các quá trình vật lý để các hoạt động của con người phù hợp với các quy luật và điều kiện tự nhiên vùng ven biển. Các mô hình cũng có thể được sử dụng như một công cụ dự báo giúp chứng minh nguyên nhân và ảnh hưởng do biến đổi của môi trường vật lý tới các quá trình khác ở vùng ven bờ. Các mô hình toán học đóng vai trò quan trọng trong việc phân tích các quá trình phức tạp diễn ra ở vùng ven bờ và biến đổi của các quá trình theo không gian cũng như thời gian. Với đường bờ biển dài trên 3200km trải rộng trên khoảng 13 vĩ độ địa lý và trên 1 triệu km2 diện tích vùng thềm lục địa, vùng ven biển nước ta là nơi giàu tài nguyên thiên nhiên và có sự đa dạng sinh học cao. Kinh tế biển và các ngành liên quan đến biển có vai trò rất quan trọng đến sự phát triển kinh tế xã hội và đóng góp khoảng 25% tổng GDP cho nền kinh tế của Việt Nam. Trong những năm gần đây, sự phát triển kinh tế xã hội nhanh ở nước ta đã và đang gây ra các áp lực đối với môi trường và tài nguyên ở vùng ven biển đe dọa sự phát triển bền vững trong khu vực. Chính vì vậy, nhiều nghiên cứu và áp dụng có liên quan đến QLTHVBB ở Việt Nam đã và đang được tiến hành. Các kết quả nghiên cứu này đã cung cấp những luận cứ quan trọng giúp cho các nhà quản lý đưa ra các chính sách gắn khai thác các tiềm năng lợi thế của vùng ven biển với bảo vệ tài nguyên môi trường. Những kết quả nghiên cứu về QLTHVBB có phần đóng góp quan trọng từ các kết quả áp dụng mô hình ở những khu vực nghiên cứu, trong đó có vùng bờ tây vịnh Bắc Bộ. 2. Tổng quan tình hình nghiên cứu và áp dụng mô hình toán phục vụ ICZM Theo GESAMP 61 (1996), mục đích của QLTHVBB là nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống của con người trên cơ sở cân bằng giữa các yếu tố khác nhau bao gồm kinh tế xã hội, tự nhiên và môi trường, tài nguyên vùng ven bờ vùng ven biển nhưng vẫn đảm bảo duy trì được tài nguyên môi trường khu vực đó (Cicin Sain, B. & R.W. Knecht, 1999). Kinh nghiệm từ quản lý tổng hợp cho thấy để đáp ứng các yêu cầu thông tin phục vụ QLTHVBB cần có nhiều thông tin tổng hợp trong đó có các kết quả mang tính định lượng từ các mô hình toán. Mô hình toán có thể giúp cải thiện hiểu biết về các quá trình môi trường phức tạp (ví dụ như lan truyền các chất gây ô nhiễm, di chuyển của các khối nước ..v.v) và giải đáp nhiều câu hỏi liên quan đến các vấn đề liên quan đến quản lý tài nguyên. Các mô hình là các công cụ có giá trị trong lĩnh vực quản lý môi trường, ví dụ như so sánh các tác động môi trường đối với mỗi kịch bản phát triển khác nhau, các phương án bảo tồn phục hồi môi trường và kiểm soát nguồn ô nhiễm. Các kiểu áp dụng điển hình của mô hình toán học phục vụ QLTHVBB là mô phỏng sự di chuyển của hoàn lưu khối nước do sự biến động mùa, dao động của thủy triều ở các mùa 1
  3. khác nhau; mô phỏng dự báo lan truyền và phân bố của các chất gây ô nhiễm theo các kịch bản; dự báo lan truyền của các ấu trùng thủy sản (GESAMP, 1991). Với những lợi ích và khả năng ứng dụng rộng rãi, linh hoạt và sự phát triển của Công nghệ thông tin, ngày nay các mô hình toán học đã được sử dụng rộng dãi trong nhiều lĩnh vực khác nhau trong đó có QLTHVBB (Van der Weide, J., 1993). Những ứng dụng cơ bản và đầu tiên của các mô hình toán học là những ứng dụng của các mô hình thủy động lực. Các quá trình động lực ở vùng ven biển là các yếu tố nền, có ảnh hưởng đến các quá trình khác cũng như môi trường vùng ven biển. Chính vì vậy, các đặc điểm động lực như chế độ dòng chảy, sóng như thế nào, khả năng trao đổi, hoạt động của hoàn lưu nước ra sao… đều là những thông tin hữu ích không chỉ cung cấp sự hiểu biết về bản chất của các quá trình đó ở khu vực nghiên cứu mà còn tạo ra các cơ sở dữ liệu nền phục vụ cho những tính toán tiếp theo khác. Ví dụ sử dụng mô hình toán học để khảo sát đặc điểm thủy động lực, xói lở bồi tụ vùng ven bờ lưu vực sông Nile ở Ai Cập. Với một số kịch bản được đưa ra, các kết quả của mô hình đã cho thấy đặc trưng thủy động lực vùng ven biển này và nguyên nhân cũng như bản chất gây xói lở, bồi tụ ở một số đoạn bờ trong khu vực trong đó có ảnh hưởng của các đập chứa trên lưu vực sông Nile (Ahmed Sayed Mohamed Ahmed, 2006). Ở Hà Lan, đất nước nằm trên vùng đất thấp với trên 60% dân số sống ở vùng đất thấp hơn mực nước biển. Nhưng vùng ven biển này lại đóng góp khoảng 65% giá trị cho nền kinh tế. Chính vì vậy vấn đề quản lý và bảo vệ bờ biển là vấn đề sống còn ở quốc gia này. Do đó, QLTHVBB được coi là một trong những chính sách quốc gia của Hà Lan (MIN V&W, 2006). Để thực thi chính sách này, các công cụ toán học trong đó có mô hình đã đóng một vai trò quan trọng trong việc cung cấp những hiểu biết về vận chuyển bùn cát, nuôi bãi, tác động của động sóng, biến đổi địa hình vùng ven bờ ..v.v. Kết quả là đã góp phần làm giảm đáng kể quá trình xói lở bờ biển ở Hà Lan: năm 1990 các đoạn bờ bị xói lở mạnh chiếm khoảng 30% nhưng đến năm 2000 đã giảm xuống chỉ còn khoảng 10% (Eurosion, 2004). Kiểm soát sự lan truyền chất gây ô nhiễm bảo vệ môi trường nước là một trong những lĩnh vực của QLTHVBB. Các kết quả ứng dụng mô hình toán có thể cung cấp các thông tin như các chất gây ô nhiễm đó xuất phát từ đâu, di chuyển và biến đổi như thế nào từ các nguồn phát thải ra các khu vực xung quanh. Ví dụ về ứng dụng này là sử dụng mô hình chất lượng nước của Cục bảo vệ môi trường Hồng Kông. Mô hình này được sử dụng để đánh giá, dự báo tác động do các hoạt động của con người đến chất lượng môi trường nước vùng ven bờ trong vòng 20 năm (bắt đầu từ năm 1986). Kết quả nghiên cứu đã cho thấy vai trò ảnh hưởng của mỗi yếu tố tự nhiên và từng hoạt động của con người, từng nguồn ô nhiễm đến chất lượng môi trường nước vùng ven bờ qua từng thời kỳ (LEE Hok-shing, 2006). Từ đó đưa ra các phương án quản lý những nguồn gây ô nhiễm chính yếu. Tương tự, việc ứng dụng mô hình POM cho vịnh Saronikos (Hy Lạp), là một phần trong dự án môi trường ECOSIM (http://www.ess.co.at/ECOSIM). Saronikos là một vịnh nửa kín nằm ở phía nam thủ đô Athens, thành phố với khoảng 3.5 triệu dân và khoảng 720 000 m3 nước thải vào vịnh này hằng ngày. Nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Athens đã phát triển mô hình POM thêm một module để mô phỏng đường đi của chất gây ô nhiễm từ các nguồn phát thải. Module này sau khi được kiểm nghiệm và hiệu chỉnh đã trở thành một công cụ hữu hiệu giúp giám sát các nguồn gây ô nhiễm môi trường nước vùng ven bờ (Fedra, K., 1994). Cũng với mục đích kiểm soát, đánh giá ảnh hưởng của các nguồn ô nhiễm, các mô hình toán cũng đã được sử dụng để dự báo, mô phỏng di chuyển phân bố các vệt dầu sau khi sự cố tràn dầu xảy ra phục vụ cho công tác ứng cứu và đánh giá các tác động do sự cố tràn dầu. Sau nhiều năm phát triển và ứng dụng, hàng loạt mô hình tràn đầu đã được ứng dụng rộng rãi ở rất nhiều vùng biển khác nhau trên thế giới, đặc biệt là ở các vùng biển có mật độ phương tiện qua 2
  4. lại lớn như Biển Đen, vùng biển Đông Nam Á, vịnh Mehico, vùng biển Caribbean. Địa Trung Hải…v.v. Cho đến nay, các mô hình tràn dầu là một trong những công cụ không thể thiếu trong các kế hoạch ứng cứu sự cố tràn dầu và đánh giá tác động (Peter Tebeau, 2003). Một trong các lĩnh vực ứng dụng mô hình toán gần đây được sử dụng nhiều là xây dựng các kịch bản về tác động của biến đổi khí hậu đến vùng ven bờ. Trên cơ sở một số dấu hiệu tác động trực tiếp do biến đổi khí hậu như tăng nhiệt độ nước, tăng mực nước biển, tăng số lượng các cơn bão nhiệt đới, gia tăng lượng mưa và lưu lượng nước từ lục địa..v.v. Sử dụng các mô hình toán đã cung cấp các kết quả dự báo theo một số kịch khác nhau từ đó xác định được các vùng, khu vực có thể chịu tác động của biến đổi khí hậu và đưa ra các quyết định thích nghi ứng (K McGuffie and A Henderson-Sellers, 2004; Ida Broker, 2008). Tiêu biểu trong lĩnh vực ứng dụng này là nghiên cứu tác động do biến đổi khí hậu đến vùng vịnh Newbiggin (Anh), vùng ven bờ Matinatta (Italia), biến động đường bờ Trelleborg (Đan Mạch), các kịch bản ngập lụt ở vùng Brud (Đan Mạch). Vùng ven bờ Việt Nam là một trong những vùng bờ có mật độ dân số cao nhất khu vực Đông Nam Á và chiếm một vị trí rất quan trọng trong nền kinh tế như thủy sản, hàng hải, du lịch và những ngành liên quan khác. Với mật độ dân số cao, các áp lực khai thác sử dụng tài nguyên ở các vùng ven biển phục vụ cho các nhu cầu phát triển kinh tế xã hội ngày càng gia tăng. Ngoài ra, vùng này cũng luôn phải đối mặt với các vấn đề như ô nhiễm môi trường, xói lở bờ, cạn kiệt tài nguyên. Trước thực trạng đó, nhu cầu áp dụng quản lý tổng hợp cho các vùng ven biển ở Việt Nam đã trở lên bức thiết nhằm phục vụ cho mục tiêu phát triển bền vững của khu vực. Từ những năm 90 của thế kỷ trước, các nhà quản lý và các nhà khoa học đã bước đầu quan tâm và tiếp cận các hướng nghiên cứu phục vụ QLTHVBB. Các mô hình toán học được sử dụng cho các nghiên cứu ở Việt Nam vẫn còn rất mới mẻ và hầu như mới bắt đầu từ cuối những năm 90 của thế kỷ trước, chủ yếu được ứng dụng ở một số cơ quan nghiên cứu như Viện Cơ học, Viện Địa Lý, Viện Khí tượng thủy văn và Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại Học Quốc Gia Hà Nội). Tuy nhiên các mô hình này chủ yếu phục vụ cho nghiên cứu và giảng dạy. Các kết quả ứng dụng mô hình toán học thường nhằm đạt được các mục tiêu cụ thể nào đó hơn là vì QLTHVBB, chẳng hạn như các kết quả ứng dụng mô hình toán học ở Trường Đại học Khoa Học Tự nhiên (Đoàn Bộ, 1997, 1999; Đinh Văn Ưu và nnk, 1999, 2000); Viện Cơ học (Nguyễn Mạnh Hùng và nnk, 1998; Đỗ Ngọc Quỳnh và nnk, 1998 ), Viện Khí tượng thủy văn (Lê Đình Quang và nnk, 1998), Trung tâm Khí tượng thủy văn biển (Bùi Xuân Thông và nnk, 1998) và một số cơ quan nghiên cứu khác. Gần đây hơn, do nhu cầu thực tế đòi hỏi nên các mô hình toán mang tính thương mại cũng đã được đưa vào sử dụng ở một số cơ quan nghiên cứu với các lĩnh vực rất đa dạng như chế độ thủy động lực, vận chuyển trầm tích, tràn dầu, chất lượng nước..v.v. Một số mô hình toán học có khả năng tính toán và ứng dụng rất mạnh cũng đã có ở Việt Nam là MIKE (Viện Khoa học Thủy lợi, Viện Cơ học), Delft3D (Viện Tài Nguyên và Môi trường biển, Trường Đại học Thủy Lợi, Trung tâm Hải văn và Môi trường), SMS (Trường Đại học Khoa học Tự nhiên). Mặc dù chưa được quan tâm nhiều nhưng cho đến nay ở Việt Nam việc ứng dụng các mô hình toán học phục vụ cho QLTHVBB cũng đã cho những kết quả bước đầu rất tích cực, nổi bật trong đó là các mô hình toán học được dùng trong các dự án quản lý lưu vực sông như một công cụ hỗ trợ nghiên cứu, đánh giá các phương án quản lý lưu vực khác nhau, đó là ứng dụng mô hình MIKE phục quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Hồng – Thái Bình, lưu vực sông Vu Gia- Thu Bồn; ứng dụng mô hình SWAT- ISSI phục vụ quy hoạch và quản lý tài nguyên nước lưu vực sông Cả; xây dựng công nghệ tính toán và dự báo lũ lớn trên hệ thống sông Hồng – Thái Bình trên cơ sở mô hình MIKE11…(Huỳnh Thị Lan Hương, 2005). Đặc biệt, các mô hình về thủy động lực, vận chuyển bùn cát và chất lượng nước cũng đã được sử dụng như là những công cụ hỗ trợ tích cực trong 3
  5. các dự án về QLTHVBB Việt Nam – Hà Lan ở các khu vực Thừa Thiên Huế, Nam Định và Bà Rịa - Vũng Tàu (VNICZM, 2003). 3. Các công cụ mô hình đang được sử dụng tại Viện Tài nguyên và Môi trường Biển Tại Viện Tài nguyên và Môi trường biển, các công cụ mô hình mới được sử dụng trong những năm gần đây. Đặc biệt là từ sau năm 2002, một số mô hình chủ yếu đã được sử dụng như sau: Mô hình Delft3d: Đây là một mô hình tổng hợp 2 hoặc 3 chiều (3D) do Viện Thủy lực Delft (WL | Delft Hydraulics) của Hà Lan nghiên cứu phát triển. Mô hình này gồm các module chính như Delft3d-Flow (Thủy động lực), Delft3d-Waq (chất lượng nước), Delft3d-Eco (sinh thái học), Delft3d-Sed (trầm tích) và Delft3d-Morph (địa hình đáy), Delft3d-Part (phần tử vật chất). Ngoài ra còn một số module hỗ trợ khác như GRID (lưới tính), QUICKIN (độ sâu), GPP (xử lý kết quả tính)..v.v. Delft3d sử dụng hệ lưới cong trực giao theo phương ngang và hệ tọa độ  cho phương thẳng đứng. Các phương trình cơ bản của mô hình thủy động lực được giải bằng bằng phương pháp sai phân ẩn (WL|Delft Hydraulics, 1999) với sơ đồ khử luân hướng (ADI – Alternating Direction Implicit). Với các tính năng và ưu điểm của mình, Delft3d có thể được sử dụng để mô phỏng- dự báo thủy động lực, chất lượng nước, lan truyền chất gây ô nhiễm, vận chuyển trầm tích và biến đổi địa hình ở các vùng cửa sông, vùng ven biển và biển khơi. Mô hình SHYFEM (Finite Element Model for Coastal Seas) được nghiên cứu và phát triển bởi Viện Khoa học biển Venice (Italia). Đây là bộ chương trình dựa trên phương pháp phần tử hữu hạn để giải các phương trình thủy động lực cho các vùng đầm phá, vùng cửa sông ven biển. Bộ chương trình này có thể dùng để mô phỏng đặc điểm thủy động lực, lan truyền các chất gây ô nhiễm, chất lượng nước và vận chuyển trầm tích. SYFEM được viết bằng ngôn ngữ lập trình FORTRAN chạy trên hệ điều hành UNIX và người dùng có thể thay đổi các tham số của mô hình thông qua việc can thiệp trực tiếp vào mã nguồn (codes) của các module trương trình thành phần của mô hình. Đây là một lợi thế lớn so với các phần mềm thương mại về tính “mở” và vấn đề bản quyền nhưng cũng đòi hỏi người dùng phải có kiến thức về UNIX và khả năng lập trình FORTRAN. Mô hình sóng SWAN (Simulating Waves Nearshore )- một mô hình sóng nước nông được nghiên cứu và phát triển bởi Viện Thủy lực Delft (WL | Delft Hydraulics) của Hà Lan. Đây là mô hình sóng thế hệ thứ 2 của mô hình HISWA vì vậy nó đã khắc phục được hầu hết những hạn chế của HISWA - Các yếu tố vật lý trong SWAN được biểu diễn một cách rõ rằng bằng các công thức vật lý. - Các phổ sóng được biểu diễn đầy đủ với các tần suất và hướng (từ 0 đến 360 độ). - Các tính toán sóng trong SWAN không chịu ảnh hưởng của điều kiện ổn định vì sử dụng các sơ đồ sai phân ẩn để giải những phương trình toán liên quan. SWAN có thể được áp dụng tốt cho các vùng ven biển, vùng cửa sông ven bờ, các hồ ..v.v. Cũng như SYFEM, mô hình sóng SWAN là một phần mềm có mã nguồn mở được viết bằng ngôn ngữ lập trình FOTRAN, có thể chạy trên cả hai hệ điều hành UNIX và WINDOWS. 4. Một số kết quả ứng dụng công cụ mô hình toán ở bờ tây vịnh Bắc Bộ 4.1. Mô phỏng đặc điểm thủy động lực Chế độ thủy động lực trong thủy vực là một yếu tố nền quan trọng tác động đến hầu hết các quá trình diễn ra trong đó. Chính vì vậy, nó được xét đến đầu tiên trong các nghiên cứu về tài nguyên môi trường như vận chuyển trầm tích, bồi tụ -xói lở, biến động đường bờ, lan truyền 4
  6. các chất gây ô nhiễm ô nhiễm ở các vùng cửa sông và ven biển. Trước kia, để đánh giá các đặc trưng thủy động lực, người ta dựa trên các kết quả phân tích từ số liệu khảo sát đo đạc. Tuy nhiên, do hạn chế về thời gian và số lượng khảo sát nên việc đánh giá điều kiện thủy động lực thông qua các số liệu khảo sát gặp rất nhiều khó khăn. Trong khi đó, các công cụ mô hình có thể được áp dụng và cho những kết quả về phân bố không gian, biến động theo thời gian của các yếu tố thủy động lực đó. Với những lợi ích như vậy, các mô hình thủy động lực đã được áp dụng cho một số khu vực ở bờ tây vịnh bờ tây vịnh Bắc Bộ như khu vực vịnh Bái Tử Long, khu vực vịnh Hạ Long-Bái Tử Long, khu vực ven biển Cát Bà-Hạ Long, khu vực cửa sông ven biển Hải Phòng, vùng cửa sông Ba Lạt (Vũ Duy Vĩnh (2007, 2008, 2009), Đỗ Trọng Bình (2003). Hình 1. Phân bố trường dòng chảy ở khu vực vịnh Hạ Long – Bái Tử Long (pha triều lên-mùa mưa, kết quả từ mô hình Delft3D) Hình 1 và hình 2 là một ví dụ kết quả mô phỏng trường dòng chảy ở khu vực vịnh Hạ Long –Bái Tử Long và vai trò của dao động mực nước đến biến động theo thời gian của trường dòng chảy cũng như ảnh hưởng của địa hình đến phân bố không gian của trường dòng chảy trong khu vực. Sự biến động theo thời gian của vận tốc dòng chảy trong khu vực bờ tây vịnh Bắc Bộ do ảnh hưởng của thủy triều và độ sâu được thể hiện trên hình 3. Khả năng trao đổi nước của các thủy vực cũng như giữa các khu vực khác nhau có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá khả năng tự làm sạch, sức tải môi trường ở vùng ven biển, khả năng này cũng đã được tính toán định lượng từ các mô hình thủy động lực (Vũ Duy Vĩnh, 2009) 5
  7. Hình 2. Phân bố trường dòng chảy ở khu vực vịnh Hạ Long – Bái Tử Long (pha triều lên-mùa mưa, kết quả từ mô hình Delft3D) 0.8 4.5 tầng mặt tầng đáy mực nước 0.7 4.0 0.6 3.5 0.5 mực nước (m) 3.0 vận tốc (m/s) 0.4 2.5 0.3 2.0 0.2 1.5 0.1 0 1.0 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 ngày Hình 3. Biến động theo thời gian dòng chảy ở khu vực vịnh Hạ Long – Bái Tử Long (tháng 9 năm 2008, kết quả từ mô hình Delft3D) 6
  8. 4.2. Mô phỏng đặc điểm vận chuyển trầm tích Nằm trong khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các dòng vật chất từ hệ thống sông Hồng- và sông Thái Bình, vùng bờ tây vịnh Bắc Bộ chịu những tác động khác nhau do dòng bùn cát từ lục địa đưa ra. Những tác động này vừa có tác dụng tích cực như tăng cường bồi đắp cho vùng châu thổ tạo đất đai và bảo vệ bờ biển…, vừa có những tác dụng tiêu cực như gây bồi lấp các luồng vào cảng, làm đục nước các khu du lịch ven biển. Dưới tác động của các quá trình thủy động lực, sự vận chuyển trầm tích đóng vai trò quan trọng trong quá trình gây ra những tác động đó. Để tìm hiểu cơ chế vận chuyển trầm tích từ các kết quả đo đạc khảo sát sẽ gặp rất nhiều khó khăn và hạn chế, do đó để hiểu rõ các cơ chế vận chuyển trầm tích ở mỗi vùng biển việc áp dụng các mô hình toán là điều cần thiết và có ý nghĩa. (a) (b) Hình 4. Phân bố trầm tích lơ lửng khu vực ven biển Hải Phòng (a-mùa mưa; b-mùa khô, kết quả từ mô hình Delft3D) (a) (b) Hình 5. Phân bố trầm tích lơ lửng khu vực vịnh Hạ Long – Bái Tử Long (a-tầng mặt; b-tầng đáy, kết quả từ mô hình Delft3D) 7
  9. Những kết quả ứng dụng mô hình toán để mô phỏng vận chuyển trầm tích lơ lửng ở các khu vực ven biển Hải Phòng, vùng ven biển Cát Bà-Hạ Long, vùng biển vịnh Hạ Long –Bái Tử Long, vùng cửa Ba Lạt đều cho thấy vai trò quan trọng của dòng bùn các từ lục địa và dao động mực nước triều đến phân bố theo không gian và biến động theo thời gian của trầm tích lơ lửng trong môi trường nước. Dòng trầm tích cung cấp cho khu vực chủ yếu tập trung vào mùa mưa, trong khi vào mùa khô lượng bùn cát cung cấp ít nên hàm lượng trầm tích lơ lửng khá nhỏ (hình 4). Những nơi xa các nguồn cung cấp trầm tích từ các cửa sông chính, vùng có hàm lượng trầm tích lơ lửng cao khá nhỏ ở sát ven bờ, biến động ít theo độ sâu (hình 5). Lượng vận chuyển trầm tích qua các mặt cắt khác nhau cũng đã được tính toán và dự báo dựa trên mô hình toán (Đỗ Trọng Bình, 2000; Vũ Duy Vĩnh và nnk, 2007). 4.3. Mô hình chất lượng nước và sinh thái Với những ưu điểm lớn so với các phương pháp khác, các mô hình chất lượng nước và sinh thái đã được ứng dụng nhiều ở vùng bờ tây vịnh Bắc Bộ, đặc biệt là vùng ven biển khu vực Quảng Ninh –Hải Phòng- nơi có di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long, quần đảo Cát Bà- Khu dự trữ sinh quyển thế giới. Đối tượng được mô phỏng tính toán từ mô hình toán là khả năng lan truyền theo không gian và biến động theo thời gian của một số nhóm chất gây ô nhiễm hữu cơ, dinh dưỡng và kim loại nặng. Mặc dù do nhiều nguyên nhân khác nhau như thiếu số liệu đầu vào, không có điều kiện để tiến hành các thí nghiệm đánh giá các hệ số -tham số của mô hình chất lượng nước nhưng những kết quả tính toán dự báo chất lượng nước ở khu vực ven biển Cát Bà –Hạ Long (Vũ Duy Vĩnh, 2008), khu vực vịnh Hạ Long –Bái Tử Long đã cho những kết quả bước đầu có ý nghĩa bán định lượng, giúp đánh giá – dự báo ảnh hưởng của các nguồn gây ô nhiễm đến chất lượng nước của mỗi khu vực nghiên cứu và dự báo theo một vài kịch bản. Một số mô hình chất lượng nước cũng đã có đóng góp nhất định trong việc đánh giá sức tải môi trường ở khu vực ven biển Cát Bà, khu vực vịnh Hạ Long –Bái Tử Long (Đỗ Trọng Bình 2003). (a) (b) Hình 6. Phân bố tảo khác (non-diatoms) khu vực ven biển Cát Bà - Hạ Long tại thời điểm nước lớn (mùa mưa 2007, kết quả từ mô hình Delft3D) Những tác động tiêu cực của con người không những làm suy giảm chất lượng môi trường nước mà còn có ảnh hưởng nhất định đến sinh vật. Một trong những biểu hiện đó được thể hiện qua sự hình thành năng suất sơ cấp của thủy vực. Để đánh giá những ảnh hưởng đó, các mô 8
  10. hình sinh thái đã được ứng dụng ở khu vực ven biển Cát Bà-Hạ Long và vịnh Hạ Long-Bái Tử Long để mô phỏng và dự báo sự hình thành năng suất sơ cấp ở các khu vực đó trong một số kịch bản khác nhau (Vũ Duy Vĩnh và nnk, 2008; Đỗ Trọng Bình và nnk, 2009). Những kết quả đó tuy mới chỉ là bước đầu nhưng mở ra hướng ứng dụng mô hình toán trong nghiên cứu môi trường biển một cách có hệ thống từ các yếu tố nền (thủy động lực) đến diễn biến ô nhiễm (chất lượng nước) và sinh vật (sự hình thành năng suất sơ cấp). Chlorophyll-a concentration (mg/m3) Chlorophyll-a concentration (mg/m3) 6 6 10-Jan-2009 19:00:00 10-Jan-2009 06:00:00 x 10 x 10 12 2.335 2.335 2.33 2.33 10 2.325 2.325 2.32 2.32 8 distance (m)  distance (m)  2.315 2.315 6 2.31 2.31 2.305 2.305 4 2.3 2.3 (b) (a) 2.295 2.295 2 2.29 2.29 6.9 7 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 6.9 7 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 distance (m)  distance (m)  5 5 x 10 x 10 Hình 7. Phân bố Chlorophyll-a ở khu vực vịnh hạ Long –Bái Tử Long trong kỳ triều cường, mùa khô, năm 2008 (a- nước lớn; b- nước ròng) (Đỗ Trọng Bình và nnk, 2009, kết quả từ mô hình Delft3D) 4.4. Mô phỏng và dự báo lan truyền dầu khi xảy ra sự cố tràn dầu Với vị trí địa lý thuận lợi, vùng bờ tây vịnh Bắc Bộ có các tuyến đường hàng hải quan trọng từ các tỉnh phía bắc đi các tỉnh phía nam và quốc tế. Cùng với sự phát triển và kinh tế xã hội, nhu cầu vận chuyển hàng hóa bằng đường thủy ngày càng tăng từ đó cũng làm xuất hiện nhiều hơn các nguy cơ xảy ra sự cố tràn dầu- một trong những thảm họa đối với môi trường sinh thái. Để hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực do sự cố tràn dầu gây ra thì ứng cứu kịp thời là phương pháp hiệu quả nhất và việc ứng dụng các mô hình toán sẽ cung cấp những thông tin cần thiết giúp xây dựng các phương án ứng cứu. Kết quả của mô hình tràn dầu cung cấp các thông tin về vị trí, phạm vi xu hướng di chuyển của vệt dầu loang không những trên mặt biển mà còn cả dưới mặt nước. Mô hình tràn dầu còn là công cụ giúp dự báo các khu vực có thể bị ảnh hưởng do sự cố tràn dầu gây ra. Cho đến nay, một số mô hình tràn đầu đã được thiết lập để mô phỏng lan truyền dầu khi xảy ra sự cố tràn dầu giả định tại một số khu vực như vịnh Hạ Long, vịnh Bái Tử Long, khu vực ven biển Hải Phòng (Đỗ Trọng Bình và nnk, 2005; Vũ Duy Vĩnh, 2007). Các kết quả của các mô hình trên đã cung cấp khá đầy đủ về xu hướng di chuyển theo không gian, biến đổi theo thời gian của vệt dầu, hàm lượng dầu trong nước, lượng dầu nổi trên mặt và lượng dầu bám đáy ở những khu vực giả định xảy ra sự cố tràn dầu (hình 8). Tuy nhiên, để có thể áp dụng mô hình tràn dầu một cách hiệu quả hơn cần xây dựng một bộ cơ sở dữ liệu về các vùng nhạy cảm dễ xảy ra sự cố tràn dầu, trên cơ sở đó trong trường hợp xảy ra sự cố, chỉ cần thông báo vị trí, lượng dầu tràn ra, điều kiện khí tượng...thì sau thời gian ngắn nhất có thể, mô hình sẽ cho ta kết quả về phân bố theo không gian và biến đổi theo thời gian của vệt dầu, góp phần đưa ra những phương án ứng cứu nhanh nhất. 9
  11. (a) (b) Hình 8. Biến đổi vệt dầu tan trong nước (kg/m3) tại cửa sông Bạch Đằng khi xảy ra sự cố lúc triều lên -mùa mưa (a- sau sự cố 6h; b- sau sự cố 11h, kết quả từ mô hình Delft3D) 5. Kết luận QLTHVBB ở Việt Nam cần có sự đóng góp của nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác nhau trong đó có các mô hình toán. Mặc dù còn có nhiều hạn chế nhưng việc ứng dụng các mô hình toán học ở vùng ven bờ tây vịnh Bắc Bộ ở Viện Tài nguyên và Môi trường biển đã cung cấp các thông tin định lượng về đặc điểm thủy động lực, trao đổi nước, lan truyền và biến đổi các chất gây ô nhiễm, sự hình thành năng suất sơ cấp ở một số khu vực trọng điểm trong vùng biển ven bờ tây vịnh Bắc Bộ theo các kịch bản khác nhau. Ngoài ra các mô hình toán đã bước đầu dự báo những tác động của con người và biến đổi khí hậu đến môi trường nước, sự hình thành năng suất sơ cấp ở khu vực này. Các ứng dụng mô hình toán học ở khu vực ven bờ tây vịnh Bắc Bộ ở Viện Tài nguyên và Môi trường biển nói riêng và Việt Nam nói chung tuy đã có những thành công bước đầu nhưng để có thể cung cấp nhiều thông tin hữu ích hơn phục vụ QLTHVBB thì cần thiết phải khắc phục những hạn chế còn tồn tại trong việc ứng dụng các mô hình toán học ở khu vực này như thiếu số liệu đủ tin cậy cung cấp đầu vào cho mô hình, kinh nghiệm xử lý số liệu và lựa chọn tham số của mô hình còn yếu. Lời cảm ơn: Bài báo đã sử dụng tài liệu và nhận được sự hỗ trợ của đề tài KC-09.13. Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS. Trần Đức Thạnh và TS. Trần Đình Lân đã có những nhận xét cũng như khích lệ quan trọng để bài báo này được hoàn thành. TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Ahmed Sayed Mohamed Ahmed, 2006. Numerical model as a tool to investigate coastal problems in Egypt. Tenth International Water Technology Conference, IWTC10 2006, Alexandria, Egypt. 10
  12. 2. Burbridge, P.R.1999. The Guiding Principles for a European ICZM Strategy. Retrieved May 12, 2003, from central website of “Integrated Coastal Zone Management (ICZM)”: http://europa.eu.int/comm/environment/iczm/burbridge.pdf. 3. Đỗ Trọng Bình, 2000. Ứng dụng mô hình toán nghiên cứu khả năng sa bồi luồng cảng Hải Phòng. Tuyển tập Tài nguyên và môi trường biển, tập VII. 4. Đỗ Trọng Bình, 2003. Ứng dụng mô hình MIKE21 đánh giá và dự báo thuỷ động lực và chất lượng nước Vịnh Hạ Long, Việt Nam. Tuyển tập Tài nguyên và môi trường biển, tập IX 5. Đỗ Trọng Bình và nnk, 2005. Mô phỏng quá trình tràn dầu khu vực vịnh Hạ Long bằng mô hình Delft-3D. Tuyển tập Báo cáo khoa học hội nghị môi trường toàn quốc 2005. 6. Đỗ Trọng Bình và nnk, 2009. Nghiên cứu, đánh giá tác động giữa các quá trình chuyển hoá vật chất và hình thành năng suất sơ cấp ảnh hưởng tới sức tải môi trường khu vực vịnh Hạ Long và Bái Tử Long. Báo cáo chuyên đề thuộc đề tài “Nghiên cứu đánh giá sức tải môi trường và đề xuất các giải pháp quản lý bảo vệ môi trường vịnh Hạ Long –Bái Tử Long”. 7. Đoàn Bộ, 1997. Mô hình toán học phân bố sinh vật nổi và năng suất sinh học sơ cấp ở vùng nước trồi thềm lục địa Nam Trung Bộ. Tạp chí Sinh học, T.19, số 4, 1997, Hà Nội. 8. Đoàn Bộ, 1999. Mô hình sinh thái thuỷ động lực và một số kết quả áp dụng tại biển Việt Nam. Tuyển tập Hội nghị khoa học công nghệ biển toàn quốc lần thứ 4, Tập 1: Khí tượng-Thuỷ văn, Động lực biển... ,1999, NXB Thống kê Hà Nội, tr. 185-191. 9. Cicin Sain, B. & R.W. Knecht, 1999. Integrated Coastal and Ocean Management: Concepts and Practices, Washington, D.C.: Island Press. 10. Eurosion, 2004. Living with coastal erosion in Europe: Sediment and Space for Sustainability. A guide to coastal erosion management practises in Europe: lessons learned. Coastal erosion – Evaluation of the need for action. Directorate General Environment. European Commission. January 2004. Prepared by the National Institute of Coastal and Marine Management of the Netherlands. 11. Fedra, K. 1994. GIS and Environmental Modeling. In: Goodchild M.F., Parks B.O. and Steyaert L.T., [eds.] Environmental Modeling with GIS, 35-50, Oxford University Press, New York. 12. GESAMP, 1991. Coastal modelling. Rep. Stud.GESAMP, (43):187 p. 13. GESAMP, 1996. The contributions of science to integrated coastal management, reports and studies no. 61. 14. Ida Broker, 2008. Numerical Modelling in Support of Shoreline Management. Workshop: ICZM in a climate change perspective, Denmark 2008. 15. K McGuffie and A Henderson-Sellers, 2004. A Climate Modelling Primer (Wiley, New York). 16. LEE Hok-shing, 2006. The Application of Numerical Modelling in Managing Our Water Environment. Science in the Public Service, 2006. http://www.science.gov.hk/eng/info- symposium.htm. 17. MIN V&W, 2006. EU Recommendation concerning the Implementation of Integrated Coastal Zone Management in Europe, Report on Implementation in the Netherlands, Ministry of Transport, Public Works and Watermanagement, The Hague NL. 11
  13. 18. Nguyễn Mạnh Hùng, Nguyễn Văn Mơi, 1998. Quy trình tính vận chuyển bùn cát dọc bờ phục vụ xây dựng công trình ven biển và bảo vệ bờ biển. Tuyển tập Báo cáo khoa học,hội nghị khoa học công nghệ biển toàn quốc lần thứ IV, 1998. 19. Nguyễn Mạnh Hùng, Nguyễn Thanh Cơ, 1998. Kết quả nghiên cứu vận chuyển bùn cát vùng cửa Định An. Tuyển tập Báo cáo khoa học,hội nghị khoa học công nghệ biển toàn quốc lần thứ IV, 1998. 20. Huỳnh Thị Lan Hương, 2005. Một số mô hình toán phục vụ công tác quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông. Kỷ yếu hội thảo lần thứ 9 Viện Khoa học Khí tượng thủy văn. 21. Lê Đình Quang, Vương Quốc Cường, 1998. Mô hình lớp biên rối của bão phát triển. Tuyển tập Báo cáo khoa học,hội nghị khoa học công nghệ biển toàn quốc lần thứ IV, 1998. 22. Đỗ Ngọc Quỳnh, Nguyễn Thị Việt Liên, Trần Thị Ngọc Duyệt, 1998. Mô hình số trị dự báo nước dâng bão. Tuyển tập Báo cáo khoa học,hội nghị khoa học công nghệ biển toàn quốc lần thứ IV, 1998. 23. Đỗ Ngọc Quỳnh, Phạm Văn Ninh, Nguyễn Thị Việt Liên, Trần Thị Ngọc Duyệt, 1998. Đánh giá ảnh hưởng của lực tạo triều biển đông. Tuyển tập Báo cáo khoa học,hội nghị khoa học công nghệ biển toàn quốc lần thứ IV, 1998. 24. Peter Tebeau, 2003. Oil spill response research & development program, a decade of achievement. Final report of United States Coast Guard, Marine Safety and Environmental Protection (G-M) Washington, DC 20593-0001.Bùi Xuân Thông, Trần Hồng Lam, Trương Trọng Xuân, 1998. Xây dựng bản đồ đường bao nước dâng bão theo các kịch bản với các họ bão đổ bộ vào vùng biển ven bờ Nghệ An. Tuyển tập Báo cáo khoa học,hội nghị khoa học công nghệ biển toàn quốc lần thứ IV, 1998. 25. Đinh Văn Ưu, Phạm Huấn, Đoàn Bộ, 1999. Mô hình 3 chiều (3D) nghiên cứu biến động cấu trúc hoàn lưu và nhiệt muối Biển Đông trong điều kiện gió mùa biến đổi. Tuyển tập Hội nghị khoa học công nghệ biển toàn quốc lần thứ 4, Tập 1: Khí tượng-Thuỷ văn, Động lực biển... , 1999, NXB Thống kê, Hà Nội, tr .177-184. 26. Đinh Văn Ưu và nnk, 2000. Nghiên cứu cấu trúc ba chiều (3D) thuỷ nhiệt động lực học Biển Đông và ứng dụng của chúng. Báo cáo tổng kết đề tài KHCN cấp NN KHCN-06- 02, Chương trình KHCN-06, Hà Nội, 2000 27. Vallega, A., 1999. Fundamentals of Integrated Coastal Management. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht. 28. Van der Weide, J., 1993. A Systems View of Integrated Coastal Management. Ocean and Coastal Management, Vol. 21, pp. 129 – 148. 29. Vietnam Netherlands Integrated Coastal Zone Management Project, 2003. Nam Dinh, Thua Thien Hue, Ba Ria-Vung Tau Pilot Project. Final report. 30. Vũ Duy Vĩnh, 2005. Mô hình toán nghiên cứu thuỷ động lực và chất lượng nước khu vực Vịnh Bái Tử Long. Tuyển tập tài nguyên và môi trường biển, tập XII, trang 33-51. Nxb KH&KT, Hà Nội. 31. Vũ Duy Vĩnh, 2006. Áp dụng mô hình toán mô phỏng lan truyền dầu khi xảy ra sự cố tràn dầu tại vịnh Bái Tử Long. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Biển. Phụ trương 4 (Tháng 6/2006). 32. Vũ Duy Vĩnh, 2007. Mô hình toán 3 chiều nghiên cứu chất lượng nước vịnh Hạ Long. Tài nguyên và môi trường biển, tập XIII. Nxb KH&KT, Hà Nội. 12
  14. 33. Vũ Duy Vĩnh và nnk, 2007. Mô phỏng đặc điểm thuỷ động lực và vận chuyển trầm tích lơ lửng khu vực cửa sông ven biển Hải Phòng. Tài nguyên và môi trường biển, tập XIII. Nxb KH&KT, Hà Nội. 34. Vũ Duy Vĩnh, 2007. Mô phỏng quá trình lan truyền dầu khi xảy ra sự cố tràn dầu tại khu vực cửa sông Bạch Đằng. Tuyển tập báo cáo Hội nghị Khoa học công nghệ môi trường năm 2007. 35. Vũ Duy Vĩnh và nnk, 2008. Báo cáo tổng kết đề tài “Nghiên cứu, ứng dụng mô hình sinh thái phục vụ bảo vệ đa dạng sinh học và các hệ sinh thái vùng biển Cát Bà - Hạ Long”. Lưu trữ tại Viện Tài nguyên và Môi trường biển 36. Vũ Duy Vĩnh, 2009. Mô hình thủy động lực khu vực vịnh Hạ Long- Bái Tử Long. Báo cáo chuyên đề thuộc đề tài “Nghiên cứu đánh giá sức tải môi trường và đề xuất các giải pháp quản lý bảo vệ môi trường vịnh Hạ Long –Bái Tử Long”. Lưu trữ tại Viện Tài nguyên và Môi trường biển. 37. WL|Delft Hydraulics, 1999. Delft3D-FLOW User Manual Version 3.05, Delft3D-Waq User Manual Version 3.01, Delft3d-Waq: Detailed description of processes (Technical Reference Manual). WL| Delft Hydraulics, Delft, Netherlands. ỨNG DỤNG MÔ HÌNH TOÁN HỌC PHỤC VỤ QUẢN LÝ TỔNG HỢP VÙNG BỜ Ở BỜ PHÍA TÂY VỊNH BẮC BỘ Tóm tắt Với đường bờ biển dài và diện tích thềm lục địa lớn, quản lý tổng hợp vùng bờ biển (QLTHVBB) có ý nghĩa quan trọng cho sự phát triển bền vững ở Việt Nam. Trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác nhau những công cụ toán học như mô hình toán học dần khẳng định và đóng góp phục vụ QLTVBB. Bài viết này trình bày tóm tắt tổng quan về các ứng dụng mô hình toán ở Việt Nam, một vài kết quả ứng dụng mô hình toán học ở vùng biển ven bờ tây vịnh Bắc Bộ của Viện Tài nguyên và Môi trường Biển. Đó là những kết quả ứng dụng khác nhau của mô hình toán trong mô phỏng chế độ thủy động lực, vận chuyển trầm tích, lan truyền các chất gây ô nhiễm và sinh thái học. Tuy còn có những hạn chế nhưng những kết quả đạt được trong việc ứng dụng mô hình toán ở vùng biển ven bờ tây vịnh Bắc Bộ đã có đóng góp nhất định cho quản lý tổng hợp vùng bờ biển này. APPLYING OF NUMERICAL MODELS FOR INTEGRATED COASTAL ZONE MANAGEMENT IN THE WESTERN TONKIN GULF With a long coastline and more than 1 million square km of continental shell, Integrated Coastal Zone Management (ICZM) takes an important role in suitable development in Vietnam. Among related to studies, mathematic tools such as numerical modeling more and more contributed to ICZM. This paper presents a summary on applications of numerical modeling in Vietnam. Some applications of the Íntitute of Marine Environment and Resources in coastal zone of the Western Tonkin Gulf also provided. These results of hydrodynamics, sediments transports, water quality and ecological modeling in Quang Ninh and Hai Phong coastal areas. Despites of some limitations in modeling application, it is a good contribution to ICZM in coastal zone of the western Tonkin Gulf. 13

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản