Nguyên tắc phân chia quyền lực nhà nước
A. Đặt vấn đề:
Có thể nói trong lịch sử tư tưởng chính trị của nhân loại, các tư tưởng về nhà nước
luôn luôn giữ những vị trí quan trọng nhất. Trong số các tư tưởng ấy thì những tư
tưởng về quyền lực nhà nước, về việc tổ chức và thực hiện quyền lực ấy lại giữ vị
trí cơ bản và trọng yếu. Nhà nước tư sản có bộ máy nhà nước phat triển khá phức
tạp, nó được xây dựng dựa trên các nguyên tắc, trong đó nguyên tắc phân chia
quyền lực nhà nước là chủ yếu. Đây là nguyên tắc đóng vai trò nền tảng. Nghiên
cứu về đề tài này, cá nhân em xin đưa ra một số ý kiến, những tìm hiểu:" nguyên
tắc phân chia quyền lực nhà nước và sự áp dụng nguyên tắc này trong tổ chức và
hoạt động của bộ máy nhà nước tư sản"
B. Giải quyết vấn đề
1. Nguồn gốc ra đời:
Ngược dòng thời gian, ta thấy tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước có mầm
mống xa xưa trong lịch sử. Từ thời cổ đại, khi kiểu nhà nước và pháp luật đầu tiên
tồn tại ở Hi Lạp, La Mã. Chúng ta có thể tìm thấy những nét đại cương cuar nó
trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Hi Lạp, La Mã thời kì cổ đại,
tong các quan điểm chính trị của Aristote, Polybe… Song tư tưởng này gần như bị
lãng quên hoặc không thể được nhắc đến trong thời kì hưng thịnh của chế độ
phong kiến, khi mà chính thể quân chủ chuyên chế chiếm hầu hết ở các nước. Chỉ
đến khi quan hệ sản xuất phong kiến tan rã, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa xuất
hiện và trở thành chỗ dựa vững chắc về mặt tư tưởng cho các phong trào đấu tranh
lật đổ chính thể chuyên chế và chế độ phong kiến, vì tự do, dân chủ của nhân dân.
Nguyên tắc phân chia quyền lực nhà nước( hay còn gọi là nguyên tắc phân quyền)
có cơ sở từ thuyết tam quyền phân lập. Thuyết tam quyền phân lập lần đầu tiên
xuất hiện bởi nhà tư tưởng Hi Lạp Aristote. Theo Aristote nhà nước quản lí xã hội
bằng ba phương pháp: lập pháp-hành pháp-phân xử. Ông cho rằng không có loại
hình chính phủ nào là duy nhất có thể phù hợp với tất cả thời đại và quốc gia. Bên
cạnh Aristote có John Locke, Locke cho rằng: quyền lực nhà nước là quyền lực
của nhân dân. Nhân dân nhường một phần quyền lực của mình cho nhà nước qua
khế ước, và để chống độc tài phải thực hiện phân quyền. Locke phân quyền lực
thành: lập pháp- hành pháp-liên hợp. Từ thế kỉ 18, nhà tư tưởng vĩ đại người Pháp
Montesquieu phát triển thuyết tam quyền phân lập thành một thuýêt độc lập với
mục đích tạo dựng thể chế chính trị đảm bảo tự do công dân.
2. Nội dung của nguyên tắc phân quyền
Bộ máy nhà nước tư sản được tổ chức trên nguyên tắc phân chia quyền lực, mà cơ
sở tư tưởng của nó là thuyết tam quyền phân lập do Montesquieu xây dựng với
phương châm:" dùng quyền lực nhà nước để hạn chế quyền lực nhà nước".
L.Montesquieu cho rằng nhân dân lao động là những người bị trị, nên không thể
hạn chế được quyền lực nhà nước do một tập đoàn có thế lực nhất trong xã hội
nắm giữ, bởi vậy, phải thiết lập một cơ chế khác để hạn chế quyền lực nhà nước,
nhằm ngăn ngừa tệ độc đoán và lạm quyền trong bộ máy nhà nước. Montesquieu
xây dựng thuýêt tam quyền phân lập để đảm bảo tự do cho nhân dân. Theo ông, tự
do chính trị của công dân là quyền mà ngưới ta có thể làm mọi cái mà pháp luật
cho phép. Pháp luật là thước đo của tự do. Cũng như Aristote và J.Locke,
Montesquieu cho rằng, thể chế chính trị tự do là thể chế mà trong đó quyền lực tối
cao được phân thành ba quyền
1. * Lập pháp: biểu hiện cho ý chí chung của quốc gia, do nghị viện( Quốc
hội) nắm giữ
2. * Hành pháp: là việc thực hiện luật pháp đã được thiết lập, do Chính Phủ,
tổng thống nắm giữ
3. * Tư pháp: trừng trị tội phạm, giải quyết xung đột cá nhân
Tư tưởng phân quyền của Montesquieu là đối thủ đáng sợ của chế độ phong kiến.
Nếu tư tưởng của Aristote chỉ dừng lại ở việc phân biệt các lĩnh vực hoạt động của
nhà nước chứ chưa chỉ rõ phương thức vận hành cũng như mối quan hệ bên trong
của thành tố đó thì trong tác phẩm "tinh thần pháp luật", Montesquieu lập luận
chặt chẽ tính tất yếu và tách bạch các nhánh quyền lực. Ông khẳng định:" trong
bất cứ quốc gia nào đều có ba thứ quyền: quyền lập pháp, quyền thi hành những
điều hợp với quốc tế công pháp, quyền thi hành những điều luật trong dân sự".
Đây là sự tiến bộ của tư tưởng phân quyền của Montesquieu khi tách quyền xét
sử- quyền tư pháp độc lập với quyền khác. "khi mà quyền lập pháp-hành pháp
nhập lại trong tay một người hay một viện Nguyên Lão thì sẽ không còn gì là tự
do, vì người ta sợ rằng chính ông ta hay viện đó chỉ đặt ra những luật độc tài để thi
hành một cách độc tài. Cũng như không còn gì là tự do nếu quyền tư pháp không
tách rời lập pháp và hành pháp. nếu quyền tư pháp được nhập lại với quyền lập
pháp thì người ta sẽ độc đoán với quyền sống tự do của công dân. Nếu quyền tư
pháp nhập lại với quyền hành pháp thì quan toà sẽ có sức mạnh của một kẻ đàn
áp." Vậy phải thực hiện phân quyền để đảm bảo tự do. Cách thức tổ chức của một
quốc gia tư sản:" cơ quan lập pháp trong chính thể ấy gồm hai phần ràng buộc lẫn
nhau. Cả hai phần bị hành pháp, tư pháp ràng buộc. Quyền hành pháp sẽ bị quyền
lập pháp ràng buộc"
3. Giá trị lí luận và thực tiễn- ưu điểm và hạn chế
Lý thuyết về ba quyền lực độc lập được giai cấp tư sản giành được chính quyền
đưa vào hiến pháp tư sản, trở thành nguyên tắc hiến định của việc tổ chức bộ máy
nhà nước tư sản và là một trong những đặc điểm của nhà nước pháp quyền tư
sản.Học thuyết về sự phân quyền lực gắn liền với lí luận về pháp luật đã đóng vai
trò quyết định trong lịch sử đấu tranh của giai cấp tư sản chống sự độc đoán,
chuyên quyền của nhà vua. Mặt tích cực của học thuyết này thể hiện ở chỗ nó
ngăn ngừa được sự chuyên quyền dễ phat sinh ở xã hội mà sự thống trị thuộc về số
ít người trong xã hội. Nó tạo sự chuyên môn hoá cao trong quản lý. Cơ quan nào
cũng bị kiểm tra giám sát việc thực thi quyền lực. nhờ đó mà hiến pháp và pháp
luật mới được tôn trọng triệt để, được thực hiện đúng đắn, đầy đủ. Tuy nhiên, nó
có thể dẫn đến sự thiếu đồng bộ, mâu thuẫn trong tổ chức và hoạt động của bộ
máy nhà nước, thậm chí còn làm cho bộ máy nhà nước bị tê liệt. Trong điều kiện
hiện nay, thuyết phân chia quyền lực thực tế không phát huy được tác dụng trước
đây của nó. Xu hướng tập trung hoá quyền lực đã hạn chế mặt tích cực của nguyên
tắc này. Trong các nhà nước tư sản hiện đại, chúng ta khó có thể tìm thấy sự phân
chia rạch ròi quyền lực nhà nước theo ba hệ thống.
4. Sự áp dụng nguyên tắc phân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước tư sản
Tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước có thể áp dụng được và đã áp dụng với
các mức độ khác nhau trong tổ chức bộ máy nhà nước của nhà nước có chính thề
kh nhau từ Cộng hoà tổng thống, quân chủ đại nghị đến Cộng hoà hỗn hợp. Và cả
những nước có chính thể cộng hoà xã hội chủ nghĩa như nước ta- nơi mà việc tổ