NHO GIÁO VÀ CU C S NG Ộ Ố
Đ u năm d ng l ch khai bút v v n đ Nho giáo cũng là m t vi c sang tr ng v y.ầ ươ ị ề ấ ề ộ ệ ọ ậ
T i sao ph i bàn v Nho giáo và cu c s ng hôm nay? B i vì cu c s ng càng tăng t cạ ả ề ộ ố ỡ ộ ố ố
v i th i đ i công nghi p thì s c hút gia đình gi m d n v i m i thành viên. Trong khiớ ờ ạ ệ ứ ả ầ ớ ọ
gia đình là t bào c a xã h i. Gia đình mà không n thì xã h i cũng r i ren.ế ủ ộ ổ ộ ố
N u ai quan tâm đ n nh ng thông tin đ i chúng s th y trong vòng m t th p k quaế ế ữ ạ ẽ ấ ộ ậ ỷ
n c ta có m t s thay đ i t duy và l i s ng m i, nh ng gì t t đ p đúng nghĩa c aướ ộ ự ổ ư ố ố ớ ữ ố ẹ ủ
Nho giáo ngày x a mai m t d n. Và n u ai theo dõi l ch s th gi i loài ng i qua cácư ộ ầ ế ị ử ế ớ ườ
th i đ i, s th y Nho giáo cũng đã b gi i chính khách l i d ng m t cách sai l ch đờ ạ ẽ ấ ị ớ ợ ụ ộ ệ ể
ph c v quy n l i c a mình qua hình thái xã h i Phong ki n. Nó đã làm th gi i loàiụ ụ ề ợ ủ ộ ế ế ớ
ng i b c ch m h n n u không vì s sai l ch v Nho giáo.ườ ướ ậ ơ ế ự ệ ề
Vì th đ hi u Nho giáo m t cách đúng nh t ta th nhìn l i m t chút v s ra đ i hìnhế ể ể ộ ấ ử ạ ộ ề ự ờ
thành và ý nghĩa tóm g n c a Nho giáo. Có th bài vi t c a m t ng i ngo i đ o cònọ ủ ể ế ủ ộ ườ ạ ạ
thi u sót nhi u, c n các b n trong chuyên ngành góp ý và b sung nó hoàn thi n h n.ế ề ầ ạ ổ ệ ơ
Cha đ c a Nho giáo là Kh ng T , nên m i ng i th ng nghe th y m t t khác đẻ ủ ổ ử ọ ườ ườ ấ ộ ừ ể
nói v Nho giáo là Kh ng giáo. Đúng ra không nên dùng t giáo trong h th ng tề ổ ừ ệ ố ư
t ng c a Kh ng T , vì đây là m t h th ng tri t h c ch không ph i m t h th ngưở ủ ổ ử ộ ệ ố ế ọ ứ ả ộ ệ ố
tôn giáo. Nh ng khi các chính khách s d ng h th ng t t ng c a ông đ l p nênư ử ụ ệ ố ư ưở ủ ể ậ
hình thái xã h i Phong ki n đã bi n h th ng tri t h c c a ông tr thành m t tôn giáoộ ế ế ệ ố ế ọ ủ ở ộ
đ ngu dân hòng d dàng trong vi c tr vì. Cho nên th gi i quen g i là nh th chăng?ể ễ ệ ị ế ớ ọ ư ế
Th i ông Kh ng T là ờ ổ ử th i Xuân Thuờ c a nhi u ti u qu c tranh hùng n c Trungủ ề ể ố ở ướ
Qu c th ng nh t ngày nay, cho nên Kh ng Phu T có ý đ nh l p ra m t h c thuy t đố ố ấ ổ ử ị ậ ộ ọ ế ể
bình thiên h vào m t tr t t xã h i quy cũ. V i nh h ng c a h th ng tri t h cạ ộ ậ ự ộ ớ ả ưở ủ ệ ố ế ọ
Ph ng Đông, ông đ a ra Ngũ Luân và Ngũ Th ng. Nh ng các chính khách ch đươ ư ườ ư ỉ ề
cao Tam C ng t Ngũ Luân và Ngũ Th ng đ ph c v cho chính sách cai tr dân.ươ ừ ườ ể ụ ụ ị
Khi m t h th ng tri t h c đ c vi t ra nó là khoa h c n n t ng cho các khoa h cộ ệ ố ế ọ ượ ế ọ ề ả ọ
khác đi tìm cái m i phù h p v i th i đ i đang s ng. Nh ng khi h th ng tri t h c đóớ ợ ớ ờ ạ ố ư ệ ố ế ọ
đ c các chính khách tri n khai đ áp d ng cho m t hình thái xã h i thì cái đó khôngượ ể ể ụ ộ ộ
còn là tri t h c n a, mà nó đã là chính tr h c. C th nh h th ng tri t h c c aế ọ ữ ị ọ ụ ể ư ệ ố ế ọ ủ
Kh ng T ch y u là Ngũ Luân và Ngũ Th ng, nh ng khi tri n khai và ch ng d ngổ ử ủ ế ườ ư ể ỉ ứ ụ
Tam C ng và Ngũ Th ng vào hình thái xã h i Phong ki n, thì nó đã là chính tr h cươ ườ ộ ế ị ọ
và có nhi u sai l nh đáng ti c. G n đây chúng ta còn th y h th ng tri t h c duy v tề ệ ế ầ ấ ệ ố ế ọ ậ
bi n ch ng đã đ c tri n khai thành h th ng kinh t chính tr h c và duy v t l ch sệ ứ ượ ể ệ ố ế ị ọ ậ ị ử
thì nó không còn là tri t h c n a, mà nó đã là chính tr h c. N u g i h th ng chế ọ ữ ị ọ ế ọ ệ ố ủ
nghĩa Marx là tri t h c là sai v m t tri t h c.ế ọ ề ặ ế ọ
Ngũ Luân là gì? Là cách mà Ngài Kh ng đã đ a ra 5 m i quan h đ i x nhau c a conổ ư ố ệ ố ử ủ
ng i trong m t c ng đ ng mà, c th đây là m t n c g m: quan h gi a vua v iườ ộ ộ ồ ụ ể ở ộ ướ ồ ệ ữ ớ
tôi (quân th n), quan h gi a cha và con (ph t ), quan h gi a v và ch ng (phu thê),ầ ệ ữ ụ ử ệ ữ ợ ồ
quan h anh em (huynh đ ) và quan h gi a b n bè (b ng h u). T t c 5 m i quan hệ ệ ệ ữ ạ ằ ữ ấ ả ố ệ
đó đ c đ t trên n n t ng Ngũ Th ng v i đ o đ c l y làm tr ng thì xã h i s nượ ặ ề ả ườ ớ ạ ứ ấ ọ ộ ẽ ổ
đ nh và thái bình.ị
Ngũ Th ng là gì? Có l ai cũng d bi t, là Nhân - Nghĩa - L - Trí và Tín. Ch Nhânườ ẽ ễ ế ễ ữ
đ c đ t hàng đ u, m i ng i c nghĩ r ng nó là nh , nh ng không nh . Vì đ đ tượ ặ ầ ọ ườ ứ ằ ỏ ư ỏ ể ạ
đ c ch Nhân đòi h i 4 ch kia trong Ngũ Th ng ph i đ t đ c tr c trên m t n nượ ữ ỏ ữ ườ ả ạ ượ ướ ộ ề
t ng đ o đ c có h c thì m i đ t đ c Nhân. Có nghĩa là mu n thành Ng i thì ph iả ạ ứ ọ ớ ạ ượ ố ườ ả
bi t Nghĩa, bi t L v i m t Trí tu đ c trui rèn trong h c v n đ gi đúng ch Tínế ế ễ ớ ộ ệ ượ ọ ấ ể ữ ữ
s ng v i nhau đ i. N u ai đó t b o mình đã thành Nhân, nh ng không đ t đ c 4ố ớ ở ờ ế ự ả ư ạ ượ
ch kia trong c x đ i thì không th nào thành Nhân là v y.ữ ư ử ở ờ ể ậ
Nh đã nói trên, khi các chính khách đem ng d ng vào xã h i Phong Ki n thì h đư ở ứ ụ ộ ế ọ ề
cao Ngũ Th ng thành Tam C ng đ răn d y và mê ho c dân chúng. H c ý bópườ ươ ể ạ ặ ọ ố
méo t t ng có tính Trung Dung c a Kh ng T . Trung Dung là m t t t ng màư ưở ủ ổ ử ộ ư ưở
cháu n i c a ông - T T - vi t l i và thêm ph n gi ng gi i nh ng đi u Kh ng T đãộ ủ ử ư ế ạ ầ ả ả ữ ề ổ ử
gi ng d y khi còn sinh th i.ả ạ ờ
V i Kh ng T quan h vua và tôi không có nghĩa là: "Quân x th n t , th n b t t b tớ ổ ử ệ ử ầ ử ầ ấ ử ấ
trung", có nghĩa là vua x th n dân ch t thì ph i ch t, không ch t thì thân dân khôngử ầ ế ả ế ế
trung v i vua, vì vua là thiên t thay tr i tr dân. Nh th là không đúng.ớ ử ờ ị ư ế
V i quan h cha con ng i ta b o r ng: "Ph x t vong, t b t vong b t hi u" cóớ ệ ườ ả ằ ụ ử ử ử ấ ấ ế
nghĩa là cha x con ch t, mà con không ch t là con không hi u th o cũng là khôngử ế ế ế ả
đúng.
V i quan h v ch ng, ng i ta th ng nghe câu: "Xu t giá tòng phu, Ph t tòng t "ớ ệ ợ ồ ườ ườ ấ ụ ử ử
có nghĩa là làm thân ph n khi l y ch ng ph i theo ch ng và khi ch ng ch t ph i ụ ữ ấ ồ ả ồ ồ ế ả ở
v y nuôi con và th ch ng, không đ c tái giá đi b c n a. V n v n đ này tôi khôngậ ờ ồ ượ ướ ữ ầ ấ ề
rõ đúng sai theo tri t lý c a Kh ng T , nh ng chính đi u này đã gây ra tr ng nam kinhế ủ ổ ử ư ề ọ
n Á Đông, và v n n n t l nam/n b l ch nh ngày nay.ữ ở ấ ạ ỷ ệ ữ ị ệ ư
Theo Kh ng T thì trong Tam C ng, n u là m t chánh nhân quân t ph i làm saoổ ử ươ ế ộ ử ả
bình hoà 3 m i quan h vua tôi - ch ng v - cha con. Không vì ch hi u mà nghe l iố ệ ồ ợ ữ ế ờ
sai trái c a b c ph m u b bê v con. Không vì cái sai c a vua mà không can gián, l iủ ậ ụ ẫ ỏ ợ ủ ạ
đâm đ u vào ch ch t hay ph r i gia đình, qu c gia dân t c. Không vì cái riêng c aầ ỗ ế ụ ỗ ố ộ ủ
gia đình mà quên trách nhi m cái chung c a qu c gia dân t c. Mà ph i th y r ng chaệ ủ ố ộ ả ấ ằ
m sinh ra ta gi a tr i đ t, h ch s ng v i ta 1/3 đ u cu c đ i, v (ch ng) ta m i làẹ ữ ờ ấ ọ ỉ ố ớ ầ ộ ờ ợ ồ ớ
ng i s ng v i ta 2/3 th i gian còn l i, nên hi u và nghĩa này không bên nào n ng h nườ ố ớ ờ ạ ế ặ ơ
bên nào, bên nào đúng thì bên y ph i đ c xem tr ng. Vua tr vì đ t n c là b c thiênấ ả ượ ọ ị ấ ướ ậ
t , nh ng vua không lo n i cái lo c a ta thì không ph i vua minh. Nên ng i th c sử ư ỗ ủ ả ườ ự ự
thành Nhân là ng i bi t đúng sai, ph i qu y, bi t dùng Nghĩa, L , Trí và Tín đ t đúngườ ế ả ấ ế ễ ặ
th i đi m và tình hu ng đ suy xét thi t h n theo nghĩa ờ ể ố ể ệ ơ Trung Dung mà x th . yử ế Ấ
m i là Ng i v y.ớ ườ ậ
Nói r ng ra khi hi u v Nho giáo c n hi u cái nghĩa đ o làm ng i th t khó gi a đ tộ ể ề ầ ể ạ ườ ậ ữ ấ
tr i. G n đây ờ ầ Vi t Nam thành l p Vi n Kh ng Tệ ậ ệ ổ ử là m t đi u r t đáng quan tâm.ộ ề ấ
Đ ng nghĩ cái xâm lăng văn hoá t Trung Hoa, mà ph i nghĩ m t tích c c c a Nho giáoừ ừ ả ặ ự ủ
mang l i gì cho qu c gia dân t c. Hãy c g ng ch c l c cái tinh tuý c a Nho giáo đạ ố ộ ố ắ ắ ọ ủ ể
mà s ng làm ng i t t và l ng thi n. M i ng i có trách nhi m v i b n thân mìnhố ườ ử ế ượ ệ ỗ ườ ệ ớ ả
b ng tri t lý s ng Nho giáo thì m i ng i s t o nên c ng đ ng s ng t t và l ngằ ế ố ọ ườ ẽ ạ ộ ồ ố ử ế ượ
thi n.ệ
Nh ng khi xã h i đi vào cu c s ng công nghi p, cha con, ch ng v , b n bè khó lòngư ộ ộ ố ệ ồ ợ ạ
g p nhau v i gu ng quay điên cu ng và nh p đ làm vi c v t ki t s c s làm cho ặ ớ ồ ồ ị ộ ệ ắ ệ ứ ẽ các
cu c ly hôn và nh ng xung đ t gia đình bè b nộ ữ ộ ạ không còn mang tính đ o đ c c a Nhoạ ứ ủ
giáo. Đó là đi u mà m i ng i c n bình tâm suy nghĩ l i đ t u n n n mình cho h pề ỗ ườ ầ ạ ể ự ố ắ ợ
l .ẽ
M t bài vi t ng n đ đi m xuy t h t t t ng Nho giáo c a ngài Kh ng T áp d ngộ ế ắ ể ể ế ế ư ưở ủ ổ ử ụ
vào cu c s ng th ng nh t là m t bài khó vi t và khó nhai. Ch c ch n có nhi u thi uộ ố ườ ậ ộ ế ắ ắ ề ế
sót, ch mong r ng trong năm m i ng i Vi t chúng ta hãy đ i x nhau th t Ng i,ỉ ằ ớ ườ ệ ố ử ậ ườ
hòng đ a đ t n c dân t c đ n v trí ngang t m th i đ i. Mong l m ru?ư ấ ướ ộ ế ị ầ ờ ạ ắ