Phát tri n xã h i t qu nể ộ ự ả
Nguy n Ng c Đi nễ ọ ệ
T p chí Tia sángạ
Tr t t xã h i, đ c coi là m c tiêu kháchậ ự ộ ượ ụ
quan c a pháp lu t, đ c b o đ m không chủ ậ ượ ả ả ỉ
b ng cách áp d ng pháp lu t, mà còn có thằ ụ ậ ể
d a vào các chu n m c khác. Ch ng h n, cự ẩ ự ẳ ạ ả
mua vé và x p hàng đ mua vé nghe ca nh cế ể ạ
đ u là nh ng hành vi c n đ c th c hi n trongề ữ ầ ượ ự ệ
khuôn kh tr t t xã h i. Nh ng mua vé là m tổ ậ ự ộ ư ộ
giao ti p đ c pháp lu t ràng bu c, còn x pế ượ ậ ộ ế
hàng l i là m t giao ti p thu n tuý xã h i, chạ ộ ế ầ ộ ỉ
ch u s chi ph i c a nh ng quy c m c nhiên hình thành trong cu cị ự ố ủ ữ ướ ặ ộ
s ng dân s . ố ự
Lu t và quy c m c nhiên đ u là các chu n m c x s khách quanậ ướ ặ ề ẩ ự ử ự
mà m i thành viên xã h i đ u ph i bi t và ph i tuân theo, nh ng lu t doọ ộ ề ả ế ả ư ậ
Nhà n c đ t ra, còn quy c m c nhiên là tác ph m tr c ti p c a nhânướ ặ ướ ặ ẩ ự ế ủ
dân.
S t n t i c a các chu n m c x s không mang tính pháp lý choự ồ ạ ủ ẩ ự ử ự
phép th a nh n r ng có m t ph n c a đ i s ng xã h i không ch u (đúngừ ậ ằ ộ ầ ủ ờ ố ộ ị
h n, không c n) s can thi p c a Nhà n c b ng các công c đ c tr ngơ ầ ự ệ ủ ướ ằ ụ ặ ư
cho quy n l c công. Trong khuôn kh ph n đ i s ng y, xã h i t qu nề ự ổ ầ ờ ố ấ ộ ự ả
b ng cách d a vào các công c c a mình, đ c bi t là các thi t ch t p thằ ự ụ ủ ặ ệ ế ế ậ ể
(gia đình, h i, đoàn) và nh t là ý th c xã h i đúng đ n c a cá nhân thànhộ ấ ứ ộ ắ ủ
viên.
Xã h i t qu n, m t hình th c th hi n c a xã h i dân s , không c nộ ự ả ộ ứ ể ệ ủ ộ ự ầ
đ n vai trò c a các thi t ch công, nh t là các c quan tr n áp, do đó, sế ủ ế ế ấ ơ ấ ự
phát tri n c a nó có tác d ng làm gi m nh gánh n ng qu n lý c a Nhàể ủ ụ ả ẹ ặ ả ủ
n c đ i v i xã h i, đ ng th i cũng là d u hi u c a m t xã h i đ c tướ ố ớ ộ ồ ờ ấ ệ ủ ộ ộ ượ ổ
ch c t t. Suy cho cùng, kích thích và t o đi u ki n cho xã h i t qu nứ ố ạ ề ệ ộ ự ả
phát tri n là m t ph n trong s m ng c a Nhà n c. ể ộ ầ ứ ạ ủ ướ
T bào c a xã h i t qu n chính là cá nhân công dân. Đ c trao t cáchế ủ ộ ự ả ượ ư
ch th đ y đ c a quy n và nghĩa v , công dân, trong quá trình th củ ể ầ ủ ủ ề ụ ự
hi n nh ng đi u mà b n thân mong mu n ho c đòi h i, ch đ ng xácệ ữ ề ả ố ặ ỏ ủ ộ
đ nh cách ng x trong giao ti p nhân văn. ị ứ ử ế
S xung đ t gi a nh ng đòi h i trái ng c có tác d ng t o ra kho ng saiự ộ ữ ữ ỏ ượ ụ ạ ả
bi t gi a đi u đ c d tính và đi u có th đ c th c hi n. Nó giúp cáệ ữ ề ượ ự ề ể ượ ự ệ
nhân t nh táo nh n bi t nh ng đòi h i, toan tính ngông cu ng c n ph i tỉ ậ ế ữ ỏ ồ ầ ả ừ
b , cũng nh s c n thi t c a vi c th c hi n các đi u ch nh thích h p đỏ ư ự ầ ế ủ ệ ự ệ ề ỉ ợ ể
nh ng đòi h i c a cá nhân, t ch quá đáng, tr nên h p lý, có ch ng m cữ ỏ ủ ừ ỗ ở ợ ừ ự
và có tính hi n th c. Ng i bán hàng luôn mong mu n bán đ c hàng v iệ ự ườ ố ượ ớ
giá cao, trong khi ng i mua ch mu n mua v i giá th p, quá trình m c cườ ỉ ố ớ ấ ặ ả
giúp đi đ n ch th ng nh t v giá h p lý đ i v i c hai bên.ế ỗ ố ấ ề ợ ố ớ ả
S va đ p gi a nh ng cung cách giao ti p khác bi t làm b t ra yêuự ậ ữ ữ ế ệ ậ
c u xây d ng các chu n m c x s chung mà m i cá nhân ph i theo, đầ ự ẩ ự ử ự ỗ ả ể
có th tho mãn mong mu n c a mình. Ch c ch n, tr c khi các thànhể ả ố ủ ắ ắ ướ
viên bi t x p hàng mua vé, xã h i đã tr i qua th i kỳ xô b xô b n và cácế ế ộ ả ờ ồ ộ
thành viên đã t ng chen l n, xô đ y, th m chí đánh đ p nhau, đ giànhừ ấ ẩ ậ ậ ể
l t, tr c qu y bán vé, ti m bánh mì... nh t là khi cung không đ c u.ượ ướ ầ ệ ấ ủ ầ
Chính các quá trình t đi u ch nh đ h p lý hóa các nhu c u cá nhân vàự ề ỉ ể ợ ầ
hoàn thi n ng x c a cá nhân trong giao ti p đã giúp cho các thành viênệ ứ ử ủ ế
xã h i t ng b c xây d ng n n n p c a cu c s ng dân s . ộ ừ ướ ự ề ế ủ ộ ố ự
Xã h i Vi t Nam đ c đ t d i s qu n lý ch t ch c a nhà ch cộ ệ ượ ặ ướ ự ả ặ ẽ ủ ứ
trách. Nh m t i m t m c tiêu xác đ nh, ng i c m quy n mong mu n xâyắ ớ ộ ụ ị ườ ầ ề ố
d ng các khuôn m u ng x th ng nh t đ có th huy đ ng t i đa l cự ẫ ứ ử ố ấ ể ể ộ ố ự
l ng xã h i cho m c tiêu đó. Ch th ng x , t c là cá nhân công dân,ượ ộ ụ ủ ể ứ ử ứ
đ c g n v i m t nhóm, m t t ch c con ng i đ c th a nh n (giaượ ắ ớ ộ ộ ổ ứ ườ ượ ừ ậ
đình, nhà tr ng, c quan, doanh nghi p, h i, đoàn). N u các thi t chườ ơ ệ ộ ế ế ế
t p th trong xã h i t qu n đ c cá nhân ch đ ng t o ra đ ph c vậ ể ộ ự ả ượ ủ ộ ạ ể ụ ụ
cho mình, thì trong xã h i theo khuôn m u ng x th ng nh t, xây d ngộ ẫ ứ ử ố ấ ự
các t p th là bi n pháp Nhà n c ch đ ng th c hi n nh m ph c v choậ ể ệ ướ ủ ộ ự ệ ằ ụ ụ
vi c qu n lý xã h i, đ c bi t là qu n lý hành vi ng x c a cá nhân. Cệ ả ộ ặ ệ ả ứ ử ủ ơ
ch qu n lý ph i v n hành th nào đ t t c nh ng giao ti p, nh ng hi nế ả ả ậ ế ể ấ ả ữ ế ữ ệ
t ng xã h i thu hút s chú ý, tò mò c a công chúng đ u ph i đ c đ tượ ộ ự ủ ề ả ượ ặ
d i s ki m soát, giám sát nghiêm ng t c a nhà ch c trách. Các ví d r tướ ự ể ặ ủ ứ ụ ấ
đa d ng: t chuy n công di n m t ch ng trình ca nh c, t ch c m tạ ừ ệ ễ ộ ươ ạ ổ ứ ộ
bu i thuy t gi ng tr c công chúng, m m t l h i dân gian, cho đ n v nổ ế ả ướ ở ộ ễ ộ ế ậ
hành th chi c tr c thăng t ch , nh y c m h n, đó có th là vi c v nử ế ự ự ế ạ ả ơ ể ệ ậ
đ ng thu th p ch ký vào m t lá đ n t p th c a các thành viên m t cộ ậ ữ ộ ơ ậ ể ủ ộ ơ
quan, xin gi m nh hình ph t cho m t đ ng nghi p ph m t i trong hoànả ẹ ạ ộ ồ ệ ạ ộ
c nh ng t nghèo. ả ặ
Nguyên t c ch đ o c a xã h i theo khuôn m u ng x th ng nh tắ ủ ạ ủ ộ ẫ ứ ử ố ấ
là: t p th ph i t o ra cá nhân theo các tiêu chí do ng i c m quy n nậ ể ả ạ ườ ầ ề ấ
đ nh. Khuôn m u ng x đ c đ nh hình b i thi t ch quy n l c cao nh tị ẫ ứ ử ượ ị ở ế ế ề ự ấ
và đ c qu ng bá, ph c p thông qua các cu c sinh ho t t p th c a cácượ ả ổ ậ ộ ạ ậ ể ủ
nhóm, các t ch c, theo l trình đ a chính sách, pháp lu t vào cu c s ng.ổ ứ ộ ư ậ ộ ố
D i ánh sáng c a khuôn m u, các ng x c a cá nhân ch u s th m đ nh,ướ ủ ẫ ứ ử ủ ị ự ẩ ị
đánh giá c a t p th . V ph n mình, b t kỳ t p th nào cũng đ c đ tủ ậ ể ề ầ ấ ậ ể ượ ặ
d i s giám h c a m t c quan nào đó đ i di n cho quy n l c công. ướ ự ộ ủ ộ ơ ạ ệ ề ự
D u sao, cá nhân tr c h t là nh ng cá th , nghĩa là có cu c s ngẫ ướ ế ữ ể ộ ố
riêng và l i ích riêng g n v i cu c s ng đó. Dù xã h i ch tr ng ng xợ ắ ớ ộ ố ộ ủ ươ ứ ử
r p khuôn, các l i ích trái ng c v n t n t i và v n xung đ t. Các ng xậ ợ ượ ẫ ồ ạ ẫ ộ ứ ử
n m ngoài d ki n c a ng i t o ra khuôn m u v n c xu t hi n nh hằ ự ế ủ ườ ạ ẫ ẫ ứ ấ ệ ư ệ
qu t t nhiên c a nh ng n l c m u c u các l i ích khác bi t. Th là, nhàả ấ ủ ữ ỗ ự ư ầ ợ ệ ế
ch c trách ph i can thi p ph i dùng pháp lu t đ ch n ch nh các ng xứ ả ệ ả ậ ể ấ ỉ ứ ử
b coi là không t ng thích v i khuôn m u chung. Và c m i l n nh v yị ươ ớ ẫ ứ ỗ ầ ư ậ
thì l i có m t thi t ch công xu t hi n v i t cách ng i đ m nh n ch cạ ộ ế ế ấ ệ ớ ư ườ ả ậ ứ
năng qu n lý, nhân danh nhà ch c trách, đ i v i các ng x đó. Ch ngả ứ ố ớ ứ ử ẳ
h n, tr c tình tr ng các ho t đ ng quyên góp vì m c đích t thi n cóạ ướ ạ ạ ộ ụ ừ ệ
d u hi u l n x n, M t tr n t qu c và H i ch th p đ đ c ch n đấ ệ ộ ộ ặ ậ ổ ố ộ ữ ậ ỏ ượ ọ ể
đ m nh n s m ng l p l i tr t t . Tr c s r lên m t cách t phát c aả ậ ứ ạ ậ ạ ậ ự ướ ự ộ ộ ự ủ
ho t đ ng vi t h i ký, t truy n c a cán b , công ch c v h u, c quanạ ộ ế ồ ự ệ ủ ộ ứ ề ư ơ
qu n lý văn hóa đ c d ki n s vào cu c v i t cách ng i có nhi m vả ượ ự ế ẽ ộ ớ ư ườ ệ ụ
ngăn ch n vi c ti t l bí m t Nhà n c, bí m t công tác thông qua các câuặ ệ ế ộ ậ ướ ậ
chuy n k trong t truy n, h i ký...ệ ể ự ệ ồ
C n ph i nhìn nh n r ng sáng t o và ch đ ng t ch c vi c v nầ ả ậ ằ ạ ủ ộ ổ ứ ệ ậ
hành xã h i t qu n là thiên h ng t nhiên c a công dân trong xã h i cóộ ự ả ướ ự ủ ộ
t ch c. Không tôn tr ng và t o đi u ki n phát tri n thiên h ng đó, Nhàổ ứ ọ ạ ề ệ ể ướ
n c có nguy c ph i g ng gánh m t kh i l ng công vi c qu n lý v tướ ơ ả ồ ộ ố ượ ệ ả ượ
quá s c mình. Mà m t khi Nhà n c qu n lý không n i m i th ôm đ m,ứ ộ ướ ả ổ ọ ứ ồ
thì trong đi u ki n xã h i t qu n không phát tri n, không th có tr t tề ệ ộ ự ả ể ể ậ ự
xã h i n đ nh, b n v ng. ộ ổ ị ề ữ