intTypePromotion=1

Phong trào khôi phục tập quán, tín ngưỡng cổ truyền tại một số làng xã đồng bằng sông Hồng - Lê Mạnh Năm

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
45
lượt xem
9
download

Phong trào khôi phục tập quán, tín ngưỡng cổ truyền tại một số làng xã đồng bằng sông Hồng - Lê Mạnh Năm

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết "Phong trào khôi phục tập quán, tín ngưỡng cổ truyền tại một số làng xã đồng bằng sông Hồng" giới thiệu đến các bạn phong trào xây dựng mồ mã, nhà thờ, đình chùa và các tổ chức lại lễ hội ở các làng xã, phong trào trùng tu đình, chùa và các tổ chức lại lễ hội,... Mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết để nắm bắt nội dung chi tiết.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Phong trào khôi phục tập quán, tín ngưỡng cổ truyền tại một số làng xã đồng bằng sông Hồng - Lê Mạnh Năm

60 X· héi häc sè 3 (83), 2003<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Phong trµo kh«i phôc tËp qu¸n - tÝn ng−ìng cæ truyÒn<br /> ë mét sè lµng x· vïng ch©u thæ s«ng Hång<br /> Lª M¹nh N¨m<br /> <br /> <br /> Më ®Çu<br /> Nh÷ng n¨m gÇn ®©y t¹i c¸c vïng n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång, ng−êi<br /> ta thÊy næi lªn c¸c ho¹t ®éng tËp thÓ mµ cã ng−êi gäi lµ “trë vÒ truyÒn thèng”. §ã lµ<br /> c¸c ho¹t ®éng nh− x©y söa må m¶, nhµ thê, ®×nh, chïa vµ tæ chøc l¹i lÔ héi… Chóng<br /> t«i t¹m gäi c¸c ho¹t ®éng võa kÓ trªn lµ phong trµo kh«i phôc tËp qu¸n - tÝn ng−ìng<br /> cæ truyÒn trong c¸c nhãm vµ céng ®ång lµng x·.<br /> Cã thÓ cho r»ng, nh÷ng nç lùc tËp thÓ trong viÖc kh«i phôc tËp qu¸n - tÝn<br /> ng−ìng ®· trë thµnh phong trµo x· héi ë hÇu kh¾p c¸c lµng x·. §©y lµ lo¹i phong<br /> trµo mang b¶n s¾c v¨n hãa d©n téc, diÔn ra theo h−íng t¸i t¹o vµ ph¸t huy c¸c gi¸ trÞ<br /> cæ truyÒn nh»m thÝch øng víi nh÷ng chuyÓn ®æi kinh tÕ - x· héi trong nh÷ng n¨m<br /> ®æi míi võa qua.<br /> N¨m 2002 chóng t«i ®· s¬ bé t×m hiÓu phong trµo ®ã ë mét sè lµng x· kh¸c<br /> nhau thuéc ch©u thæ s«ng Hång. §ã lµ c¸c x·: Ninh HiÖp, B¸t Trµng (huyÖn Gia<br /> L©m, ngo¹i thµnh Hµ Néi); Thanh LiÖt (huyÖn Thanh Tr×, ngo¹i thµnh Hµ Néi) vµ<br /> Tam S¬n (huyÖn Tõ S¬n, tØnh B¾c Ninh)… Trong bµi viÕt nµy, chóng t«i sÏ m« t¶ vµi<br /> nÐt vÒ phong trµo vµ b−íc ®Çu ®−a ra c¸c nguyªn nh©n cña nã.<br /> I. Phong trµo x©y söa må m¶, nhµ thê, ®×nh chïa vµ tæ chøc l¹i lÔ héi<br /> ë c¸c lµng x·<br /> Phong trµo cã nhiÒu lo¹i h×nh ho¹t ®éng kh¸c nhau vµ chóng còng diÔn ra<br /> theo nh÷ng quy m« kh¸c nhau. V× vËy, cã thÓ m« t¶ diÖn m¹o phong trµo theo c¸c<br /> lo¹i ho¹t ®éng, tõ c¸c nhãm gia ®×nh ®Õn céng ®ång lµng x·.<br /> 1. Phong trµo x©y söa må m¶ vµ nhµ thê dßng hä<br /> §i qua c¸c nÎo ®−êng ë vïng n«ng th«n, nÕu quan s¸t chót Ýt ng−êi ta ®Òu cã thÓ<br /> thÊy trªn c¸c cån b·i nghÜa ®Þa, th−êng ë r×a lµng hoÆc c¹nh c¸nh ®ång, ®· næi lªn c¶nh<br /> s¾c míi. C¸c nghÜa ®Þa kh«ng cßn t×nh tr¹ng nh÷ng nÊm cá ®Ó hoang, Èn khuÊt vµ khã<br /> x¸c ®Þnh nguån gèc th©n chñ. Cã n¬i, c¶nh t−îng nh×n tõ xa, l¹i tùa nh÷ng chßm nhµ ë<br /> thu nhá. Nã gîi cho ng−êi ta nhí tíi c©u nãi x−a “sèng nhµ, ë må”, hoÆc vÒ c¸i quan niÖm<br /> kh¸ ®Æc biÖt trong quan hÖ gi÷a nh÷ng ng−êi ®ang sèng vµ ng−êi ®· khuÊt. Qua t×m<br /> hiÓu th× ho¹t ®éng x©y söa må m¶ ®−îc ng−êi lµng x· cho biÕt nh− sau:<br /> “§Æc biÖt lµ vÒ må m¶, hÇu nh− nhµ nµo còng lµm” (Chñ tÞch x· Ninh HiÖp,<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> Lª M¹nh N¨m 61<br /> <br /> <br /> 24/8/2002); “X©y må m¶ th× nhµ nµo còng lµm” (Chñ tÞch x· B¸t Trµng, 7/9/2002);<br /> “C¸c gia ®×nh nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®Òu cã tu bæ, x©y söa må m¶” (Tr−ëng th«n Vùc,<br /> x· Thanh LiÖt, 12/9/2002); “Cã ®Õn 70 - 80% gia ®×nh trong th«n t«i ®· x©y söa l¹i<br /> må m¶” (Tr−ëng th«n Phóc Tinh, x· Tam S¬n, 3/10/2002).1<br /> Nh− vËy, qua nh÷ng n¨m ®æi míi võa qua, hÇu hÕt c¸c gia ®×nh ë c¸c lµng x·<br /> ®Òu tiÕn hµnh x©y söa l¹i må m¶ cña gia ®×nh vµ dßng hä m×nh. §©y lµ ho¹t ®éng<br /> mang tÝnh phong trµo nªn mäi ng−êi còng dÔ nhËn thÊy.<br /> Nh−ng phong trµo còng cã nh÷ng thÓ hiÖn riªng, nh− vÒ diÔn biÕn, vÒ møc<br /> ®Çu t−, kiÓu c¸ch x©y söa vµ qui −íc t¹i mçi lµng x·. Phong trµo cã diÔn ra sím h¬n ë<br /> c¸c x· cã ngµnh nghÒ vµ kinh tÕ ph¸t triÓn kh¸ nh− Ninh HiÖp, B¸t Trµng. Ngay tõ<br /> ®Çu nh÷ng n¨m ®æi míi c¸c gia ®×nh ®· tiÕn hµnh qui tËp vµ x©y l¹i må m¶ cña gia<br /> ®×nh m×nh. Ng−êi d©n cho biÕt, cø vµo cuèi n¨m thêi tiÕt hanh kh« lµ dÞp thuËn lîi<br /> cho c¸c ho¹t ®éng nµy. Lóc ®Çu, viÖc x©y söa còng chØ lµm ®¬n gi¶n. Ng−êi ta x©y<br /> khu«n lªn trªn nh÷ng mé ®· “sang nhµ” (hay sang tiÓu) ®Ó gi÷ l¹i phÇn mé, nh− vÉn<br /> th−êng thÊy ë c¸c nghÜa trang. VÒ sau, khi nhiÒu ng−êi cïng lµm, l¹i cã ganh ®ua<br /> nhau mµ qua c¸c n¨m, diÖn m¹o x©y söa trªn c¸c nghÜa ®Þa còng cã nhiÒu h×nh<br /> nhiÒu vÎ, kÝch th−íc vµ kiÓu c¸ch x©y kh¸c nhau, khiÕn cho c¸c ®Þa ph−¬ng còng<br /> ph¶i ra nh÷ng qui chÕ cô thÓ cho nghÜa trang. Phong trµo còng lµm n¶y sinh thø<br /> dÞch vô míi, nh− c¸c mÉu nhµ må cßn ®−îc c¸c cöa hµng thiÕt kÕ vµ x©y ®¾p s½n, cã<br /> thÓ chän mua mang vÒ ®Æt lªn c¸c phÇn mé cña tõng gia ®×nh.<br /> Qua c¸c lµng x· th× chi phÝ cho x©y söa mét ng«i mé còng xª dÞch tõ vµi tr¨m<br /> ®Õn vµi triÖu. T¹i Thanh LiÖt, ng−êi tr−ëng th«n Vùc cho biÕt: møc chi phÝ b×nh qu©n<br /> ®Ó x©y mét ng«i mé lµ 1 triÖu ®ång. Cã nhµ lµm nhiÒu, quy tô l¹i 22 ng«i mé hÕt 22<br /> triÖu ®ång. Phong trµo còng lµm xuÊt hiÖn nh÷ng “tÊm lßng c«ng ®øc”, nh− cã ng−êi<br /> ®ãng gãp 50 triÖu ®ång cho viÖc x©y söa nghÜa trang.<br /> Cïng víi viÖc x©y söa må m¶, c¸c ho¹t ®éng söa sang vµ t«n t¹o n¬i thê cóng,<br /> cïng nh÷ng sinh ho¹t giç ch¹p còng ®−îc kh¬i dËy vµ diÔn ra s«i næi h¬n trong gia<br /> ®×nh vµ dßng hä.<br /> Theo tÝn ng−ìng cæ truyÒn, ng−êi lµng x· vÉn dµnh n¬i trang träng nhÊt trong<br /> ng«i nhµ ®Ó ®Æt bµn thê gia tiªn. Nay cã ®iÒu kiÖn x©y nhµ lªn tÇng th× n¬i thê cóng<br /> vÉn ®−îc −u tiªn ®Æt ë tÇng trªn cã kh«ng gian vµ phÇn m¸i ®−îc trang trÝ riªng, lµm<br /> t«n thªm c¸c nghi lÔ thê cóng. D−êng nh−, còng b¾t ®Çu tõ mçi gia ®×nh mµ c¸c tËp<br /> tôc c¸c lÔ nghi cã ®iÒu kiÖn më réng trong tõng dßng hä. Nh÷ng ng−êi cïng huyÕt<br /> thèng ®· t×m gÆp nhau trong ngµy giç tæ hä téc. Ng−êi ta ®äc l¹i gia ph¶, «n l¹i céi<br /> nguån chia sÎ niÒm céng c¶m huyÕt thèng vµ cïng bµn viÖc x©y söa l¹i nhµ thê hä.<br /> “C¸c dßng hä ë ®©y ®Òu tæ chøc giç hä. Ng−êi ta ®Ò cao tinh thÇn v¨n hãa<br /> <br /> <br /> 1<br /> §ît kh¶o s¸t nµy chóng t«i ®· pháng vÊn 40 tr−êng hîp, ®¹i diÖn cho c¸c thµnh phÇn x· héi lµ ChÝnh<br /> quyÒn, ®oµn thÓ vµ hé d©n, mçi x· kh¶o s¸t mét ngµy. V× vËy, nh÷ng ý kiÕn trÝch dÉn tiÕp theo trong bµi viÕt<br /> nµy ®Òu cã cïng sè ngµy nh− ®· ghi ë mçi x·.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 62 Phong trµo kh«i phôc tËp qu¸n - tÝn ng−ìng …<br /> <br /> <br /> dßng téc, t×m vÒ céi nguån, truyÒn thèng” (Chñ tÞch Héi cùu chiÕn binh x· Ninh<br /> HiÖp); “ë B¸t Trµng cã ban §ång téc. GÇn ®©y c¸c sinh ho¹t dßng hä trë nªn s«i næi<br /> h¬n…” (Mét ng−êi d©n ë x· B¸t Trµng); “T«i lµ chi tr−ëng, t«i cã mêi häp sè anh em<br /> l¹i ®Ó bµn b¹c söa sang nhµ thê hä. Mäi ng−êi ®Òu h−ëng øng, tù nguyÖn ®ãng gãp”<br /> (Chñ tÞch Héi ng−êi cao tuæi x· Thanh LiÖt); “Sinh ho¹t dßng hä ®−îc t¸i t¹o l¹i toµn<br /> diÖn, nh− tiÕn hµnh kh«ng chØ giç ch¹p, t«n t¹o nhµ thê mµ cßn ph©n biÖt nam lµ<br /> chÝnh” (Tr−ëng th«n Phóc Tinh x· Tam S¬n).<br /> Tuy nhiªn, còng tuú ®iÒu kiÖn vµ truyÒn thèng ë tõng n¬i mµ phong trµo còng<br /> cã biÓu thÞ kh¸c nhau. B¸t Trµng lµ x· cã truyÒn thèng b¶o tån ®−îc nhiÒu nhÊt sè<br /> nhµ thê hä. Lµng cã 19 dßng téc th× ®· 17 nhµ thê hä téc ®−îc x©y dùng riªng vµ vÉn<br /> ®−îc tr«ng nom tu bæ th−êng xuyªn. ë Ninh HiÖp, nhiÒu nhµ thê hä l©u nay ®−îc bè<br /> trÝ kÕt hîp trong nhµ ë cña vai tr−ëng téc, nh−ng còng ®−îc t«n t¹o l¹i b»ng c¸ch<br /> mua s¾m thªm hoµnh phi, c©u ®èi hoÆc con ch¸u x©y thªm nhµ ë míi bªn c¹nh. T¹i<br /> Thanh LiÖt, mét sè hä tiÕn hµnh x©y l¹i nhµ thê míi trªn ®Êt tæ t«ng ®Ó l¹i. Cã hä<br /> cßn ®ßi l¹i ®Êt cña nhµ thê hä téc m×nh, mµ tr−íc ®©y ®· ®−a vµo hîp t¸c x·…<br /> Nh− vËy, cïng víi phong trµo x©y söa må m¶ c¸c viÖc lµm t«n t¹o n¬i thê<br /> cóng trong gia ®×nh vµ dßng téc ®Ó ®¸p øng nhu cÇu nghi lÔ vµ céng c¶m céi nguån<br /> huyÕt thèng còng lµ nh÷ng hµnh vi tiÕp theo vµ hîp thµnh trong phong trµo kh«i<br /> phôc tËp qu¸n - tÝn ng−ìng chung ë lµng x·.<br /> 2. Phong trµo trïng tu ®×nh, chïa vµ tæ chøc l¹i lÔ héi<br /> NÕu viÖc x©y må m¶ vµ söa sang n¬i thê cóng gia téc lµ hµnh vi riªng cña<br /> tõng gia ®×nh, tõng dßng hä th× c¸c ho¹t ®éng trïng tu ®×nh chïa vµ tæ chøc l¹i lÔ héi<br /> l¹i ®ßi hái sù tham gia chung cña c¶ céng ®ång lµng x·. NÕu ch−a cã nh÷ng nç lùc<br /> chung trong tõng céng ®ång th× viÖc x©y söa ®×nh chïa vµ tæ chøc l¹i lÔ héi còng<br /> ch−a trë thµnh phong trµo ë c¸c lµng x·.<br /> Qua kh¶o s¸t, chóng t«i ghi l¹i phong trµo qua nh÷ng biÓu thÞ d−íi ®©y:<br /> Nh÷ng Lo¹i c«ng tr×nh Sè l−îng N¨m trïng Møc kinh Sè lÔ héi ®−îc tæ chøc<br /> biÓu thÞ trïng tu (hoÆc (ng«i) tu gÇn nhÊt phÝ (triÖu l¹i trong n¨m<br /> x©y l¹i) ®ång)<br /> X· CÊp th«n CÊp x·<br /> (lµng)<br /> §×nh 3 1998 100<br /> Ninh HiÖp Chïa 3 1994 500 3<br /> <br /> §×nh 2 1992 90<br /> B¸t Trµng 1997 400 2<br /> Chïa 2<br /> 2001 300<br /> §×nh 3 2002 60<br /> Thanh LiÖt Chïa 3 2001 3.000 2 3<br /> <br /> §×nh 4 2000 150<br /> Tam S¬n 4<br /> Chïa 4 2000 500<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> Lª M¹nh N¨m 63<br /> <br /> <br /> B¶ng trªn cho thÊy, tõ ®Çu nh÷ng n¨m 90, hÖ thèng ®×nh, chïa (ngoµi ra cßn<br /> cã ®Òn, miÕu, v¨n chØ…) ë c¸c lµng x· ®Òu Ýt nhiÒu ®−îc tu bæ hoÆc x©y dùng l¹i theo<br /> nh÷ng h×nh mÉu cò. Tõ ®ã, còng thÊy thªm r»ng sè l−îng ®×nh chïa ®−îc trïng tu<br /> còng kh¸ t−¬ng øng víi sè lµng (th«n) ®· cã ë c¸c x·, khi ng−êi d©n cña mçi lµng cã<br /> mong muèn t¸i t¹o l¹i nh÷ng biÓu t−îng mµ ®×nh hay chïa cã thÓ ®em l¹i cho hä.<br /> NÐt kh¸c nhau, cã thÓ lµ do møc ®é xuèng cÊp cña mçi c«ng tr×nh, ®iÒu kiÖn vµ kh¶<br /> n¨ng tæ chøc vËn ®éng ë mçi lµng x· mµ c¸c ®ît trïng tu, thêi gian trïng tu nhiÒu<br /> hay Ýt, sím hay muén.<br /> Nh÷ng lµng x· cã ngµnh nghÒ vµ kinh tÕ ph¸t triÓn kh¸ còng tiÕn hµnh trïng<br /> tu ®−îc sím h¬n, nh− §×nh B¸t Trµng trïng tu vµo n¨m 1992, Chïa Tr¨m gian Ninh<br /> HiÖp ®−îc tu bæ vµo n¨m 1994, lµ nhê phÇn lín vµo søc ®ãng gãp cña d©n . Nh÷ng<br /> lµng x· n«ng nghiÖp nh− Thanh LiÖt, Tam S¬n viÖc x©y söa cã diÔn ra muén h¬n.<br /> Tuy nhiªn c¸c ho¹t ®éng t«n t¹o kh¸c còng ®· diÔn ra sím. Ch¼ng h¹n, t¹i Thanh<br /> LiÖt, ng«i §×nh Néi (thê danh nh©n Chu V¨n An) n¨m 1995 d©n lµng ®· t¹c l¹i t−îng<br /> ®Ó thê. §×nh Ngo¹i (Thê L·o t−íng Ph¹m Tu) n¨m 1996 ®· t¹c l¹i ®−îc ®éi ngùa vµ<br /> n¨m 1998 t−îng gç ®Ó thê còng t¹c xong ®Ó lµm lÔ yªn vÞ. Tõ n¨m 2001, nhµ thê tæ<br /> vµ nhµ thê mÉu cña chïa ®ang ®−îc trïng tu l¹i, gÇn nh− x©y míi, víi kho¶n kinh<br /> phÝ kh¸ lín.<br /> §i liÒn víi viÖc trïng tu ®×nh chïa lµ c¸c ho¹t ®éng lÔ héi còng ®−îc tæ chøc<br /> l¹i, cã thÓ ë cÊp lµng (nh− B¸t Trµng, Tam S¬n), cÊp x· (Ninh HiÖp) hay c¶ ë cÊp<br /> lµng cÊp x· (Thanh LiÖt), nh− ®Ó hîp thµnh mét thÓ liªn hoµn cña phong trµo. Nh− ë<br /> B¸t Trµng, cø vµo trung tuÇn th¸ng riªng hµng n¨m, lµng l¹i tæ chøc lÔ héi linh<br /> ®×nh, cã r−íc n−íc, r−íc Th¸nh, tÕ lÔ vµ c¸c trß vui: cê ng−êi, chäi gµ, h¸t ca trï…<br /> diÔn ra ë c¶ ®×nh, chïa vµ cã mÆt ®«ng ®ñ d©n lµng.<br /> Ho¹t ®éng lÔ héi ®ßi hái c«ng t¸c tæ chøc ph¶i chÆt chÏ, ph¶i cã sù thèng nhÊt<br /> kÕt hîp gi÷a c¸c nhãm x· héi, c¸c néi dung mµ l¹i ph¶i mang b¶n s¾c riªng cña mçi<br /> lµng x·. Qua qu¸ tr×nh vËn ®éng ®Ó kh«i phôc lÔ héi, ng−êi ta còng thÊy vai trß cña<br /> c¸c nhãm tá ra Ýt nhiÒu kh¸c nhau, nh− ë B¸t Trµng vai trß cña tiÓu ban v¨n hãa x·<br /> ®−îc nhiÒu ng−êi nãi ®Õn, cßn ë Thanh LiÖt phÇn c«ng søc ®¸ng kÓ l¹i ë héi ng−êi cao<br /> tuæi. Nh−ng nh×n chung xu h−íng chung ë c¸c lµng ®Òu t×m l¹i nh÷ng h×nh thøc tæ<br /> chøc nh− ®· cã trong x· héi cæ truyÒn. Ng−êi ta cè g¾ng ®äc l¹i nh÷ng ghi chÐp trong<br /> H−¬ng −íc, håi cè l¹i nh÷ng t×nh tiÕt qua líp ng−êi cao tuæi ®Ó ®Þnh ra tæ chøc, chän<br /> ra nghi thøc vµ trß diÔn trong lÔ héi. Nh− ë Tam S¬n, mçi lµng tù ®øng ra tæ chøc lÔ<br /> héi riªng; Ban lÔ héi do d©n ®Þnh ra gåm c¸c thµnh phÇn: ban viÖc lµng, ng−êi cao<br /> tuæi vµ chÝnh quyÒn. Ban viÖc lµng (cßn gäi lµ ban Kh¸nh tiÕt hay ban ¤ng §¸n)<br /> ®−îc chän theo tiªu chuÈn kh¸ “chÆt chÏ”, cã pháng theo nh÷ng yªu cÇu ®· ghi trong<br /> H−¬ng −íc cò (nh− kh«ng cã tang bôi, anh em ®oµn kÕt, tuæi tõ 49 vµ hµnh sù theo<br /> tËp tôc). Ban sÏ chñ tr× phÇn lÔ, cßn phÇn héi c¸c tæ chøc quÇn chóng kÕt hîp thùc<br /> hiÖn, cã thÓ tuú ®iÒu kiÖn hµng n¨m…<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 64 Phong trµo kh«i phôc tËp qu¸n - tÝn ng−ìng …<br /> <br /> <br /> Tãm l¹i, cã thÓ nãi r»ng, yªu cÇu trïng tu ®×nh chïa vµ tæ chøc l¹i lÔ héi ®·<br /> nhËn ®−îc sù h−ëng øng réng r·i vµ ®ãng gãp tù nguyÖn cña ng−êi d©n. Tho¹t tiªn,<br /> phong trµo cã thÓ ®−îc khëi x−íng tõ giíi PhËt tö, qua s¸ng kiÕn quyªn gãp tõ kh¸ch<br /> thËp ph−¬ng ®Ó tu bæ l¹i chïa chiÒn, sau n÷a lµ chñ tr−¬ng cña Nhµ n−íc qua viÖc<br /> xÕp h¹ng c¸c di tÝch lÞch sö - v¨n hãa vµ hç trî kinh phÝ ®Ó b¶o tån c¸c di s¶n… mµ<br /> c¸c ho¹t ®éng còng tõng b−íc trë thµnh phong trµo ë c¸c lµng x·.<br /> 3. Vµi nhËn xÐt chung<br /> Qua nh÷ng biÓu thÞ vµ diÔn biÕn cña phong trµo, b−íc ®Çu cã thÓ rót ra c¸c<br /> nhËn xÐt sau:<br /> - C¸c hµnh vi kÓ trªn ®Òu cã ®iÓm chung lµ nh»m t¸i t¹o vµ ph¸t huy c¸c<br /> phong tôc vµ tÝn ng−ìng cæ truyÒn, nªn chóng thuéc vÒ phong trµo v¨n hãa, mang<br /> b¶n s¾c v¨n hãa d©n téc vµ lµm phong phó ®êi sèng tinh thÇn ë lµng x·.<br /> - Phong trµo ®· b¾t ®Çu tõ mét vµi c¸ nh©n hoÆc nhãm x· héi cßn b¶o l−u<br /> hoÆc cã ®iÒu kiÖn ®Ó kh«i phôc c¸c nghi lÔ, c¸c trß diÔn, råi lan réng vµ trë thµnh nç<br /> lùc chung cña céng ®ång hoÆc hµnh vi ®−îc tæ chøc mét c¸ch tËp thÓ.<br /> - Do xuÊt ph¸t tõ nh÷ng c¬ së bªn d−íi vµ ®¸p øng nhu cÇu tù nhiªn, tù<br /> nguyÖn nªn phong trµo còng cã søc l«i cuèn, ®éng viªn réng r·i mäi thµnh phÇn x·<br /> héi, tõ ®ãng gãp kinh phÝ ®Õn tham gia ho¹t ®éng.<br /> - Tõ nh÷ng hiÖu qu¶ kh¸c nhau cña phong trµo mµ còng h×nh thµnh c¸c ®Þnh<br /> chÕ x· héi, nh− nh÷ng ®iÒu kho¶n ®· ®−îc ghi trong “qui −íc lµng v¨n hãa” vµ sù<br /> thùc hiÖn ë tõng lµng x·.<br /> II. Nh÷ng nguyªn nh©n cña phong trµo<br /> Nh÷ng nguyªn nh©n ®−îc tËp hîp vµ nªu ra d−íi ®©y tr−íc hÕt lµ dùa vµo ý<br /> kiÕn gi¶i thÝch cña chÝnh nh÷ng ng−êi ë lµng x·, sau ®ã míi l−u ý thªm c¸i nh×n cña<br /> nhµ nghiªn cøu hoÆc lý thuyÕt vÒ phong trµo x· héi. Mét tËp hîp s¬ bé nh− vËy lµ ®Ó<br /> tõng b−íc ®i s©u t×m hiÓu nguyªn nh©n cña phong trµo.<br /> Thuéc vÒ nguyªn nh©n kinh tÕ, lµ nh÷ng ý kiÕn cho r»ng cã nh÷ng liªn hÖ tõ<br /> c¸i kinh tÕ mµ lµm n¶y sinh c¸c lÔ nghi hoÆc khi ®iÒu kiÖn kinh tÕ cho phÐp th× nã<br /> còng t¸c ®éng lµm cho nh÷ng biÓu thÞ cña phong trµo, nh− ®· m« t¶, trë nªn s«i næi.<br /> “T¹i sao cã c¸c hµnh vi Êy, nh− c¸c cô ®· nãi: phó quÝ sinh lÔ nghÜa…”<br /> (Tr−ëng c«ng an x· Thanh LiÖt); “Kinh tÕ thÞ tr−êng cã nhiÒu may rñi nªn chÞ em<br /> còng ®i lÔ nhiÒu h¬n” (Tr−ëng chi héi phô n÷ chî v¶i Ninh HiÖp). “Sinh ho¹t dßng hä<br /> s«i næi lªn v× hiÖn nay kinh tÕ kh¸ gi¶, ng−êi ta cã ®iÒu kiÖn ®ãng gãp” (Mét ng−êi<br /> d©n ë B¸t Trµng).<br /> Thuéc vÒ nguyªn nh©n x· héi, cã thÓ t×m thÊy ë c¸c ý kiÕn nãi vÒ môc ®Ých vµ<br /> ¶nh h−ëng cña phong trµo trong c¸c quan hÖ x· héi ë lµng x·. HoÆc do cã c¸c vÊn ®Ò<br /> x· héi phøc t¹p míi n¶y sinh mµ nhiÒu ng−êi thÊy cÇn tham gia c¸c ho¹t ®éng ®Ó<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> Lª M¹nh N¨m 65<br /> <br /> <br /> ®−îc chia sÎ, hç trî lÉn nhau.<br /> “LÔ héi cã t¸c ®éng tèt, nh− nã duy tr× ®−îc ®¹o ®øc, gióp ch¨m sãc ng−êi giµ”<br /> (Tr−ëng th«n x· Tam S¬n); “Tæ chøc lÔ héi còng lµ ®Ó cñng cè quan hÖ t×nh lµng<br /> nghÜa xãm” (Chñ tÞch Héi ng−êi cao tuæi x· Thanh LiÖt); “Tõ khi cã phong trµo (x©y<br /> må m¶, tõ ®−êng) anh em quan t©m lÉn nhau h¬n, cã cè kÕt tèt h¬n” (Mét ng−êi d©n<br /> ë Ninh HiÖp).<br /> Nh−ng thuéc vÒ c¸c nguyªn nh©n ®¹o ®øc, v¨n hãa vµ tÝn ng−ìng vÉn næi lªn<br /> nhiÒu h¬n qua c¸c ý kiÕn gi¶i thÝch. §ã lµ nh÷ng khÝa c¹nh vÒ ®¹o lý “uèng n−íc nhí<br /> nguån” vÒ phong tôc lµng x·, vÒ nh÷ng quan niÖm vµ niÒm tin mang tÝnh t«n gi¸o…<br /> “Kh«ng mª tÝn hoµn toµn, chØ nghÜ r»ng lµm nh− vËy lµ ®Ó mong võa lßng c¸c<br /> cô vµ bÒ trªn ®· khuÊt” (BÝ th− §oµn x· Ninh HiÖp); “X©y cÊt må m¶, tõ ®−êng lµ ®Ò<br /> cao c¸i t©m, c¸i hiÕu, t«n träng nh÷ng thÕ hÖ trªn, ®ång thêi t¹o ra sù t«n träng trong<br /> gia ®×nh vµ h−íng thiÖn cho con ch¸u” (Gi¸m ®èc xÝ nghiÖp 54, B¸t Trµng); “Quan<br /> niÖm cña c¸c cô lµ x©y l¹i sÏ gi÷ ®−îc vµ ®Ó nhí ®Õn tæ tiªn, ®Ò cao nh÷ng ng−êi cã<br /> c«ng víi lµng víi n−íc” (Chñ tÞch Héi n«ng d©n x· Thanh LiÖt); “Kh«i phôc lÔ héi lµ<br /> ®Ó ®¸p øng nhu cÇu sinh ho¹t tinh thÇn cña bµ con xãm giÒng, lµm cho ®êi sèng v¨n<br /> hãa c¬ së thªm phong phó” (Tr−ëng th«n x· Tam S¬n).<br /> Nh− vËy, tõ c¸c ý kiÕn gi¶i thÝch, còng cã thÓ tËp hîp chóng theo c¸c nguyªn<br /> nh©n kinh tÕ, x· héi, v¨n hãa hay ®¹o ®øc. CÇn l−u ý hay nhÊn m¹nh tíi nguyªn<br /> nh©n nµo còng cã thÓ cßn tuú thuéc vµo tõng lo¹i ho¹t ®éng, tõng lóc, tõng n¬i mµ<br /> ho¹t ®éng ®ã diÔn ra, hoÆc cßn tuú thuéc vµo c¸ch nh×n cña tõng ng−êi. Nh−ng, nh−<br /> chóng t«i ®· nhËn xÐt ë trªn, phong trµo kh«i phôc tËp qu¸n - tÝn ng−ìng lµ thuéc<br /> lo¹i ho¹t ®éng v¨n hãa, mang nh÷ng nÐt b¶n s¾c v¨n hãa d©n téc. Pháng theo c¸ch<br /> gäi vÒ lo¹i phong trµo x· héi, nh− Herbert Blumer (1969) ch¼ng h¹n, th× ®©y còng cã<br /> thÓ xem lµ lo¹i “phong trµo x· héi biÓu c¶m (expressive)”. Qua nh÷ng hµnh vi, nh÷ng<br /> nç lùc tËp thÓ, ng−êi lµng x· ®· biÓu lé nh÷ng niÒm tin vµ c¶m xóc mang tÝnh ®¹o<br /> ®øc hay tÝn ng−ìng tõ truyÒn thèng d©n téc. §ã còng lµ nh÷ng ®Þnh h−íng t×m kiÕm<br /> trë l¹i nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa truyÒn thèng cã thÓ ®¸p øng nh÷ng nhu cÇu tinh thÇn<br /> trong bèi c¶nh x· héi míi. V× thÕ, nguyªn nh©n vÒ v¨n hãa, c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa<br /> truyÒn thèng, cã thÓ ®· ®ãng vai trß chñ ®¹o vµ t¹o ra ®éng lùc cho nh÷ng nç lùc tËp<br /> thÓ cña phong trµo kh«i phôc tËp qu¸n - tÝn ng−ìng.<br /> III. KÕt luËn<br /> Nh÷ng m« t¶ cña chóng t«i qua c¸c lµng x· ®· cho thÊy, nh÷ng ho¹t ®éng cña<br /> c¸c nhãm x· héi trong viÖc x©y söa må m¶, nhµ thê, ®×nh, chïa vµ tæ chøc lÔ héi ®·<br /> thÓ hiÖn lµ phong trµo x· héi thùc sù ë n«ng th«n: phong trµo kh«i phôc c¸c phong<br /> tôc, tËp qu¸n vµ tÝn ng−ìng, theo h−íng t¸i t¹o vµ ph¸t huy c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa cæ<br /> truyÒn trong ®iÒu kiÖn ®æi míi.<br /> §· cã thÓ kÓ ra c¸c yÕu tè ®Æc tr−ng cña phong trµo nh− cã nh÷ng nç lùc<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 66 Phong trµo kh«i phôc tËp qu¸n - tÝn ng−ìng …<br /> <br /> <br /> chung cña tËp thÓ, c¸c hµnh vi tham gia mang tÝnh tù nguyÖn, n¶y sinh tõ mét vµi c¸<br /> nh©n hoÆc nhãm, cã diÔn biÕn kÐo dµi vµ ®ang tõng b−íc ®−îc chÕ ®Þnh hãa qua<br /> nh÷ng “quy −íc” vµ c¸ch thøc ho¹t ®éng ë c¸c lµng x·.<br /> §©y lµ lo¹i “phong trµo x· héi biÓu c¶m”, thuéc vÒ phong trµo v¨n hãa vµ<br /> mang b¶n s¾c v¨n hãa d©n téc. Qua nh÷ng hµnh vi, nh÷ng nç lùc tËp thÓ, ng−êi lµng<br /> x· ®· biÓu lé nh÷ng niÒm tin vµ c¶m xóc mang tÝnh ®¹o ®øc - tÝn ng−ìng tõ truyÒn<br /> thèng d©n téc, võa nh− ®Ó kh¼ng ®Þnh b¶n s¾c v¨n hãa võa ®Ó t×m c¸ch thÝch øng víi<br /> bèi c¶nh kinh tÕ thÞ tr−êng vµ më cöa.<br /> V× vËy, nh÷ng nguyªn nh©n thuéc vÒ v¨n hãa, ®Æc biÖt lµ vai trß cña c¸c gi¸<br /> trÞ truyÒn thèng ®· t¹o c¬ së cho nh÷ng céng c¶m, nh÷ng nç lùc tËp thÓ cña phong<br /> trµo. Còng cã thÓ nãi, c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa ®· ®ãng vai trß tinh thÇn chñ ®¹o cña<br /> phong trµo, mÆc dï ng−êi ta vÉn cã thÓ nhËn thÊy nh÷ng t¸c ®éng tõ c¸c lÜnh vùc<br /> kinh tÕ hay x· héi lµ ®¸ng kÓ.<br /> Phong trµo ®· ®¸p øng nh÷ng nhu cÇu ®¹o ®øc, tÝn ng−ìng vµ sinh ho¹t v¨n<br /> hãa ë c¸c lµng x·, lµm phong phó thªm ®êi sèng tinh thÇn ë n«ng th«n. NÕu trong x·<br /> héi ®ang dÊy lªn phong trµo chung nh− phong trµo “§Òn ¬n ®¸p nghÜa”, “Uèng n−íc<br /> nhí nguån” th× phong trµo kh«i phôc tËp qu¸n - tÝn ng−ìng ë c¸c lµng x· l¹i mang<br /> nh÷ng nÐt riªng.<br /> Tuy nhiªn, víi xu h−íng t×m kiÕm l¹i c¸c gi¸ trÞ truyÒn thèng cßn mang tÝnh<br /> tù ph¸t, trong phong trµo còng diÔn ra c¸c hñ tôc nh− cê b¹c, ¨n uèng linh ®×nh…<br /> cÇn ®−îc chÊn chØnh, nh−ng phong trµo vÉn cã nhiÒu ®ãng gãp tÝch cùc, nh− t¹o<br /> thªm nh÷ng ®ång thuËn vµ æn ®Þnh x· héi trong bèi c¶nh ®ang cã nhiÒu chuyÓn ®æi.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br />
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2