Rước Chúa gái - Phong tục hôn lễ thời
Hùng Vương
Trong kho tàng những huyền thoại Việt Nam, câu chuyện Sơn Tinh, Thuỷ
Tinh hay chuyện tình Ngọc hao đã trở thành quen thuộc với nhiều người,
nhiều thế hệ. Ở đó chẳng những phần nào thấy được thiên nhiên, buổi
hồng hoang trong lịch sử dân tộc với lụt lội, ác thú, núi cao rừng rậm,
chiến tranh, giặc dã…và sức mạnh phi thường của nhân dân chinh phục
thiên nhiên, chống thiên tai, trị thuỷ bảo vệ mùa màng, cuộc sống; mà ở đ
ta còn thấy được cả tục lệ hôn lễ trong thời đại Hùng Vương.
Trải qua bao đời nay, hình ảnh đám cưới của Sơn tinh và Công chúa Ngọc
Hoa vẫn còn giữ được trong ký ức của nhân dân. Qua thế hệ này đến thế hệ khác, dưới
hình thức hội làng và cúng tế thần linh người ta đã truyền tục và phản ánh hình ảnh của
ký ức đó. Trước khi làm lễ cầu hôn, Sơn Tinh và Thuỷ Tinh phải làm lễ ra mắt, rồi trổ hết
tài năng của mình cho Vua Hùng với tư cách là cha của Ngọc hoa cùng dân làng xem xét.
Sơn Tinh khi thắng cuộc thì được đón Ngọc Hoa về làm vợ, Thuỷ Tinh thua cuộc thì uất
hận đến ngàn đời quyết tâm dâng cao nước gây lụt lội, nhưng có tài rồi vẫn chưa đủ mà
Sơn Tinh và Thuỷ Tinh còn phải có đủ đồ thách cưới như: “Voi chín ngà, gà chín cựa,
ngựa chín hồng mao, 100 bánh chưng, 100 bánh dầy”…”Ai đem đến trước mới được mời
vào trao duyên cùng công chúa”, khi được chấp nhận rồi đám cưới mới được tổ chức.
Cũng đón dâu và múa hát cùng nhiều trò vui nhộn.
Khảo sát thực tế lễ hội mùa xuân của một số vùng xung quanh Đền Hùng, chúng ta sẽ có
dịp được thấy một số diễn xướng dân gian khá sinh động. Đó là lễ hội làng He với trọng
tâm là lễ hội rước Chúa Gái. Đó còn là trò diễn bách nghệ khôi hài của dân làng Vi -
Trẹo. Chuyện xưa kể rằng hàng năm vào tháng Chạp, các cụ già của 2 làng Vi - Trẹo tụ
họp tại đình Cả để bàn việc tổ chớc lễ hội mùa xuân và bàn việc rước Chúa Gái. Chúa
Gái được chọn lựa kỹ càng trong đám thanh nữ vừa độ tuổi trăng tròn (15 – 16 tuổi). Đó
là một cô gái chưa chồng xinh đẹp, thuỳ mị, nết na, nghĩa là nếu theo quan niệm phong
kiến phải có đủ cả công, dung, ngôn, hạnh. Con nhà phong quang không có tang chế, bố
là người có chức sắc, dẫu không là quan trong làng thì cũng phải là người sang trong họ.
Trước ngày rước một tuần dân làng phải đến trang trí nhà Chúa Gái cho thật đẹp đẽ, sang
trọng, chăng đèn, kết hoa trong nhà ngoài sân lộng lẫy. Mọi sinh hoạt của Chúa Gái được
khép kín trong phòng. Tất cả các cô gái khác cùng trong độ tuổi phải phục vụ. Ngày rước
Chúa Gái cũng chính là ngày lễ hội làng He (làng He ngày xưa gồm 2 thôn Vi - trẹo, 2
thôn này thuộc 2 xã Chu Hoá và Hy Cương và hội làng He chính là hội Đền Hùng ngày
nay).
Ngày xưa đã có câu:
ó
“Sơn Tây vui nhất hội chùa Thầy
Vui thì vui thật chẳng tày hội He”
Vì vậy, trong ngày hội rước Chúa Gái, dân làng tổ chức nhiều trò vui như: Săn lơn, chạy
địch, chạy Tùng dí và diễn trò bách nghệ khôi hài…
Hội làng He được được tổ chức thành 2 phần riêng biệt, phần lễ và phần hội. Phần lễ
được tiến hành trọng thể tại ngôi đình làng. Đó là sự biểu đạt phần đời thường của con
dân trước các thiên thần và các nhân thần đã có công dựng nước và bảo vệ xã tắc. Phần
hội được tổ chức vui tươi lành mạnh đó là sự biểu đạt nhu cẩu thưởng ngoạn của cuộc đời
mỗi con người. Tất cả các trò vui được diễn trong hội làng He chỉ nhằm mục đích sao cho
Chúa Gái vui tươi. Vì theo quan niệm của dân làng nếu Chúa Gái vui cười thật nhiều thì
năm ấy cả làng sẽ làm ăn thuận lợi hơn.
Theo các cụ già trong làng kể lại thì, thực chất cuộc rước Chúa Gái trong hội làng He
được mô phỏng theo tích Tản Viên đón vợ. Vì sau khi Ngọc Hoa đã kết hôn cùng Sơn
Tinh, nàng đã trở về với bố đẻ mà không về ở với chồng, nên Sơn Tinh dã phải đem lễ lại
mặt đến đón vợ về. Vì thương cha nhớ mẹ nên sắp ra khỏi cổng làng, Công chúa Ngọc
Hoa không đi nữa, dân làng phải làm đủ mọi trò vui, trò bách nghệ khôi hài để nàng vui
lòng lên kiệu về với chồng bên quê hương Núi Tản – sông Đà (Ba Vì – Hà Tây). Ngày
nay, khi tìm hiểu toàn bộ diễn trình của các lễ hội dân gian trong làng xã quanh đất cổ
Phong Châu, khảo sát câu chuyện tình sử giữa công chúa Ngọc Hoa và Tản Viên Sơn
Thánh, ta sẽ ghi nhận được dung diên phong tục hôn nhân thời cổ đại khi các Vua Hùng
dựng nước Văn Lang. Đó là tục hôn nhân một vợ một chồng, và việc kén chọn để “lấy vợ
xem tông, lấy chồng xem họ..”, đó cũng là tục thách cưới, tục cưới xin có tổ chức trò vui
và tục đón dâu, lại mặt…
Qua tất cả các phong tục hôn nhân thời ấy đã phản ánh rõ nét đời sống, xã hội thời Hùng
Vương là một xã hội phát triển khá cao. Chuyện tình công chúa Ngọc Hoa đã phản ánh
chế độ hôn nhân trong xã hội có gia đình ở giai đoạn phụ quyền, nghĩa là “Thuyền theo
lái, gái theo chồng”. Sự lựa chọn chàng rể và tục thách cưới dường như là phong túc được
bảo lưu ở rất nhiều địa phương thuộc tỉnh Phú Thọ cho đến ngày nay.
Nguồn tin: Báo Hà tây
