1
GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN
TRƯỜNG THPT QUỲNH LƯU 2
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI
DẠY HỌC VĂN BẢN HẠNH PHÚC CỦA MỘT TANG GIA
TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 11
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH
LĨNH VỰC: NGỮ VĂN
Người thực hiện: Nguyễn Thị Hương
Tổ: Văn – Anh
Điện thoại: 0987.589.557
Địa chỉ email: nguyenhuongqp82@gmail.com
Nghệ An, 3/2021
2
BẢNG QUY ƯỚC VIẾT TẮT
GV
Giáo viên
HS
Học sinh
Nxb
Nhà xuất bản
SGK
Sách giáo khoa
SGV
Sách giáo viên
THPT
Trung học phổ thông
TN
Thực nghiệm
TNSP
Thực nghiệm sư phạm
ĐC
Đối chứng
PPGD
Phương pháp giảng dạy
CNXH
Chủ nghĩa xã hội
CNH - HĐH
Công nghiệp hóa – hiện đại hóa
CNTT
Côn nghệ thông tin
HPCMTG
Hạnh phúc của một tang gia
3
ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Ngày 4.11.2013, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã ký ban hành Nghị quyết
Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương khóa XI (Nghị quyết số 29-NQ/TW)
về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu CNH - HĐH trong
điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế. Nghị quyết được
ban hành từ yêu cầu thúc bách phải thay đổi để nền giáo dục nước ta không bị tụt hậu
so với sự chuyển động ngày càng mạnh mẽ của thế giới.
1.2. Xu thế hội nhập đang đặt ra cho ngành giáo dục nước ta một nhiệm vụ hết
sức nặng nề, đó là đào tạo một lớp người có đủ phẩm chất và năng lực thích ứng với
nền kinh tế thị trường, tham gia phát triển kinh tế, văn hoá xã hội một cách bền vững.
Để đạt được mục tiêu đó, ngành giáo dục cần phải đổi mới toàn diện, triệt để, thay đổi
về chất. Một trong những sự thay đổi về chất đó là sự thay đổi mục tiêu giáo dục: Từ
chủ yếu trang bị kiến thức và kỹ năng sang hình thành năng lực, phẩm chất nhân cách
của người học. Từ sự thay đổi mục tiêu giáo dục thì phương pháp giáo dục cũng phải
thay đổi theo. Đó là phát huy tính tích cực, tự lưc
, chủ động, sáng tạo của người học.
Chuyển trọng tâm hoạt động từ giáo viên sang hoc
sinh.
1.3. Có rất nhiều năng lực và phẩm chất cần được hình thành cho học sinh khi
còn ngồi trên ghế nhà trường. Và mỗi một môn học sẽ đóng một vai trò khác nhau. Ngữ
văn đã trở thành một bộ môn quan trọng, nó vừa có tính khoa học, vừa có tính nghệ
thuật. Môn Ngữ văn không chỉ cung cấp kiến thức mà còn góp phần không nhỏ vào
việc phát triển ngôn ngữ, hình thành kĩ năng giao tiếp, kĩ năng sống, giáo dục nhân
cách, hướng học sinh tiếp nhận các giá trị chân thiện mĩ trong cuộc sống... Vì vậy, việc
tổ chức dạy học có vận dụng các phương pháp dạy học tích cực là yêu cầu thực sự cần
thiết đối với một giáo viên Ngữ văn nói riêng và giáo viên nói chung. Đó là công cụ
góp phần phát huy tốt các phẩm chất và năng lực của học sinh.
1.4. Vũ Trọng Phụng là một nhà văn tạo dựng được vị trí vững chắc trong nền
văn xuôi Việt Nam hiện đại. Ông được đánh giá là “Ông vua phóng sự đất Bắc”, “Nhà
tiểu thuyết trác tuyệt”, “Anh đã chết như một kẻ chiến sĩ đã tranh đấu đến phút cuối
cùng. Tuy anh ngã, mà tất cả sự vinh quang đã về anh, sẽ về anh. Bởi anh cũng như
Banzac của Việt Nam…”. Một trong những tác phẩm để đời của ông chính là tiểu thuyết
trào phúng Số đỏ. Đó thực sự là một kiệt tác, là hiện tượng “không tiền khoáng hậu”,
“là cuốn sách ghê gớm có thể làm vinh dự cho mọi nền văn học”. Với tiểu thuyết này
độc giả các thế hệ đã phần nào hình dung ra diện mạo của trào lưu văn học hiện thực
phê phán Việt Nam 1930 – 1945 và chân dung Vũ Trọng Phụng.
1.5. Đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia thuộc tiểu thuyết Số đỏ đã góp phần
thể hiện rõ chủ đề của tác phẩm và phong cách nghệ thuật của Vũ Trọng Phụng. Vì thế
mà cách tiếp cận văn bản này đã được nhiều nhà nghiên cứu, nhiều giáo viên khai thác
4
khá kỹ càng. Tuy nhiên, với những yêu cầu về thay đổi cách thức tổ chức giờ dạy theo
hướng mới mẻ, phát huy được phẩm chất và năng lực học sinh thì nhiều giáo viên vẫn
còn lúng túng. Vì vậy, dạy học trích đoạn Hạnh phúc của một tang gia theo định hướng
phát triển năng lực học sinh, vừa theo đặc trưng thể loại tiểu thuyết trào phúng, vừa áp
dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học hiện đại là một hướng đi đúng đắn và cần thiết.
Xuất phát từ những thực tế đó, chúng tôi lựa chọn đề tài “Dạy học văn bản Hạnh
phúc của một tang gia trong chương trình Ngữ văn 11 theo định hướng phát triển năng
lực học sinh”. Với đề tài này, chúng tôi đề xuất một số cách thức tiếp cận văn bản Hạnh
phúc của một tang gia bằng việc vận dụng các phương dáp, kĩ thuật dạy học tích cực,
mới mẻ để tạo được động lực, hứng thú cho học sinh đồng thời hình thành kĩ năng đọc
hiểu văn bản và phát huy tối đa năng lực của học sinh.
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Đã có một số đề tài nghiên cứu về các phương pháp dạy học tích cực, dạy học
theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh của học sinh ở Việt Nam cũng như
cách cách thức tiếp cận văn bản Hạnh phúc của một tang gia. Tuy nhiên, những
nghiên cứu này vẫn còn mang tính lẻ tẻ, thiếu tính hệ thống. Mỗi đề tài mới chỉ dừng
ở việc chú ý đến sử dụng các phương pháp mới. Tuy nhiên, để vận dụng các phương
pháp vào dạy văn bản Hạnh phúc của một tang gia theo định hướng phát triển năng
lực học sinh thì chưa thấy. Có thể kể ra đây một số đề tài nghiên cứu.
Ta có thể kể đến bộ Tài liệu tập huấn dạy học và kiểm tra, đánh giá kết quả học
tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn Ngữ văn cấp THPT do Bộ Giáo
dục và đào tạo phát hành năm 2014 đã chỉ ra những đặc trưng cơ bản của những năng
lực cần hình hành của bộ môn Ngữ văn đồng thời chỉ rõ những biện pháp, kĩ thuật
dạy học tích cực, hiện đại nhằm phát triển năng lực của học sinh. Nhưng ở đó chỉ
trình bày những định hướng có tính chất chung nhất.
Trong cuốn Giáo trình Văn học Việt Nam hiện đại (2016) do tác giả Đinh Trí
Dũng chủ biên đã cung cấp những kiến thức khái quát nhất về Văn học Việt Nam giai
đoạn từ đầu thế kỉ XX đến 1945 và những kiến thức cơ bản về nhà văn Vũ Trọng
Phụng. Đó là những kiến thức nền tảng để giáo viên có thể vận dụng để hướng dẫn
học sinh tiếp cận tiểu thuyết Số Đỏ và trích đoạn Hạnh phúc của một tang gia.
Trong cuốn Cẩm nang phương pháp sư phạm (2018) do các tác giả Nguyễn Thị
Minh Phượng, Phạm Thị Thúy, Lê Viết Chung chủ biên đã đưa đến cho các giáo viên
một bức tranh tổng thể về các phương pháp dạy học tích cực, trong đó người học giữ
vai trò là trung tâm của quá trình dạy học, người dạy giữ vai trò định hướng, dẫn dắt.
Ở cuốn Phát triển năng lực đọc hiểu văn bản văn chương qua hệ thống phiếu
học tập lớp 11(2018) của Phạm Thị Thu Hương chủ biên đã xây dựng hệ thống phiếu
học tập để hỗ trợ cho giáo viên và học sinh trong quá trình đọc hiểu các văn bản. Tuy
5
nhiên, việc xây dựng phiếu học tập cũng chỉ là một trong những cách thức để dạy học
văn bản theo định hướng phát triển năng lực.
Trong cuốn Dạy học phát triển năng lực môn Ngữ Văn trung học phổ thông
(2018) do Đỗ Ngọc Thống và Bùi Minh Đức chủ biên đã cung cấp cho người dạy một
số vấn đề cơ bản nhất về dạy học phát triển năng lực, các phương pháp dạy học phát
triển năng lực trong môn Ngữ văn ở các thể loại khác nhau đồng thời đưa ra các cách
để kiểm tra, đánh giá năng lực học sinh trong môn Ngữ văn.
Bên cạnh đó còn có hệ thống các bài viết của các nhà giáo dục, các độc giả bàn
về cách dạy văn bản nghị luận trên các tạp chí chuyên ngành giáo dục hay trong các
trang web bàn về giáo dục.
Ngoài ra còn có các công văn hướng dẫn của Bộ giáo dục đào tạo về việc tổ chức
dạy học … nhằm góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy. Công văn có tính chất
định hướng rõ nhất là công văn số: 5555/BGDDT - GDTrH về việc hướng dẫn sinh
hoạt chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá; tổ chức các
hoạt động chuyên môn của trường trung học/trung tâm giáo dục thường xuyên qua
mạng ban hành ngày 08 tháng 10 năm 2014.
Sau đó là công văn 4612/BGDĐT- GDTrH V/v hướng dẫn thực hiện chương
trình giáo dục phổ thông hiện hành theo định hướng phát triển năng lực và phẩm
chất học sinh từ năm học 2017-2018. Trong công văn này Bộ giáo dục đào tạo đã chỉ
đạo các cơ sở giáo dục thực hiện có hiệu quả việc xây dựng kế hoạch giáo dục nhà
trường, đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học; xây dựng kế hoạch bài học
theo hướng tăng cường, phát huy tính chủ động, tích cực, tự học của học sinh.
Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 cũng đã hướng mục tiêu giáo dục là góp
phần hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực của hóc inh thông qua các nội dung
giáo dục khác nhau.
Tuy vậy, qua quá trình khảo sát, chúng tôi nhận thấy rằng: Những bộ tài liệu,
những văn bản hướng dẫn chỉ là những căn cứ, những công cụ có tính chất nền tảng
còn việc việc thực hiện hiệu quả đến đâu là phụ thuộc vào nhân tố con người, vào thực
tế của từng cơ sở giáo dục, vào những điều kiện chủ quan và khách quan khác. Chính
vì vậy, khi lựa chọn nghiên cứu đề tài chúng tôi mong muốn góp một kinh nghiệm nhỏ
trong việc phát triển năng lực của học sinh thông qua quá trình đọc hiểu văn bản Hạnh
phúc của một tang gia, từ đó góp phần nâng cao chất lượng môn Ngữ văn ở trường phổ
thông.
3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tài liệu khảo sát
- Đối tượng nghiên cứu: Dạy học văn bản Hạnh phúc của một tang gia trong
chương trình Ngữ văn 11 theo định hướng phát triển năng lực học sinh