1
MỘT SỐ KINH NGHIỆM VỀ VIỆC SỬ DỤNG ĐỒ
DÙNG TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ
VIỆT NAM LỚP 12 GIAI ĐOẠN 1930 – 1954
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông có vai trò rất quan trọng nhằm
giúp học sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử Việt Nam và
lịch sử thế giới trên cơ sở đó góp phần hình thành ở học sinh thế giới quan khoa
học, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc, bồi dưỡng các
năng lực tư duy, hành động và thái độ ứng xử đúng đắn trong cuộc sống xã hội. Vì
vậy phương pháp và hình thức dạy học môn lịch sử rất phong phú đa dạng, bao
gồm cả các phương pháp hiện đại và các phương pháp truyền thống, trong đó
phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan là một trong những phương pháp cơ bản
của lí luận dạy học. Bởi lẽ, việc nhận thức lịch sử vừa phải tuân thủ theo quy luật
nhận thức nói chung, nhưng đồng thời còn có nét đặc thù riêng, học sinh không thể
trực tiếp nhận thức các sự kiện lịch sử, vì lịch sử là những gì đã diễn ra và qua đi
con người không thể quan sát trực tiếp không thể dựng lại hoàn toàn hay thí
nghiệm như khoa học tự nhiên.
Do đó, dạy học lịch sử trước hết là một quá trình truyền thông tin, thu nhận
và xử lý thông tin giữa giáo viên và học sinh qua các phương tiện dạy học. Thông
tin về sự kiện lịch sử càng chính xác, chân thật, phong phú lời nói, hình ảnh cũng
như các loại đồ dùng trực quan ( hiện vật, tranh ảnh, bản đồ, băng đĩa, máy
chiếu…) là những phương tiện dạy học, có khả năng chứa hoặc truyền thông tin rất
đa dạng và phong phú.
Các phương tiện này đóng vai trò rất quan trọng trong việc bảo đảm tính
trực quan và tạo biểu tượng lịch sử chân thật cho học sinh nhằm góp phần đạt được
mục tiêu dạy học. Tuy nhiên trên thực tế vì nhiều lí do chủ quan và khách quan
vẫn còn nhiều giáo viên chưa kết hợp phương pháp này vào dạy học, nếu có chăng
cũng chỉ minh họa qua loa, chưa phát huy tính chủ động sáng tạo tích cực của học
sinh trong việc khai thác tư liệu lịch sử ở các đồ dùng dạy học, điều này ảnh hưởng
không nhỏ đến chất lượng giáo dục bộ môn lịch sử.
Trên cơ sở thực tiễn đó , tôi chọn đề tài “Một số kinh nghiệm về việc sử
dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 giai đoạn 1930 -
1954 ” để chia sẻ với quý thầy cô nhằm đạt được hiệu quả cao nhất trong việc nâng
cao chất lượng dạy học bộ môn theo xu thế đổi mới phương pháp dạy học hiện nay.
II. NỘI DUNG ĐỀ TÀI
1/ Cơ sở lý luận.
2
Trong dạy học lịch sử, phương pháp trực quan góp phần quan trọng tạo biểu
tượng cho học sinh cụ thể hóa các sự kiện và khắc phục tình trạng hiện đại hóa lịch
sử của học sinh.
Nguyên tắc trực quan là một trong những nguyên tắc cơ bản của lý luận dạy
học nhằm tạo cho học sinh những biểu tượng và hình thành các khái niệm trên cơ
sở trực tiếp quan sát hiện vật đang học hay đồ dùng trực quan minh họa sự vật.
Đồ dùng trực quan là chỗ dựa để hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử, là
phương tiện rất có hiệu lực để hình thành các khái niệm lịch sử quan trọng nhất,
giúp cho học sinh nắm vững các quy luật phát triển của xã hội.
Đồ dùng trực quan có vai trò rất lớn trong việc giúp học sinh nhớ lâu, hiểu
sâu những hình ảnh, những kiến thức lịch sử. Hình ảnh được giữ lại đặc biệt vững
chắc trong trí nhớ chúng ta là hình ảnh chúng ta thu nhận được bằng trực quan.
Cùng với việc góp phần tạo biểu tượng và hình thành khái niệm lịch sử, đồ
dùng trực quan còn phát triển khả năng quan sát, trí tưởng tượng, tư duy và ngôn
ngữ của học sinh. Nhìn vào bất cứ loại đồ dùng trực quan nào, học sinh cũng thích
nhận xét, phán đoán, hình dung quá khứ lịch sử được phản ảnh, minh họa như thế
nào? Các em suy nghĩ và tìm cách diễn đạt bằng lời nói chính xác, có hình ảnh rõ
ràng, cụ thể về bức tranh xã hội đã qua.
Ý nghĩa giáo dục tư tưởng, cảm xúc thẩm mỹ của đồ dùng trực quan cũng rất
lớn. Ngắm nhìn một bức tranh diễn tả một cuộc đấu tranh cách mạng như “Đấu
tranh trong phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh 1930-1931”, hay xem một cuốn phim
tài liệu “ Chiến thắng Điện Biên Phủ” hoặc “ vài hình ảnh về cuộc đời hoạt
động của chủ tịch Hồ Chí Minh” … học sinh có những tình cảm mạnh mẽ về lòng
yêu mến lãnh tụ, chiến sĩ cách mạng, lòng quý trọng lao động và nhân dân lao
động, lòng căm thù bọn xâm lược và chiến tranh……
Với tất cả ý nghĩa giáo dưỡng, giáo dục và phát triển nêu trên, đồ dùng trực
quan góp phần to lớn nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, gây hứng thú học tập
cho học sinh, nó là chiếc cầu nối giữa hiện thực quá khứ khách quan với đời sống
hiện tại.
2/ Cơ sở thực tiễn:
Đã nhiều lần chúng ta bàn đến việc sử dụng các phương tiện trực quan trong
dạy học lịch sử, coi đó là nguyên tắc trong dạy học, một phương pháp không thể
thiếu được trong quá trình giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông. Tuy nhiên sử dụng
như thế nào để có hiệu quả dạy học nói chung, phát huy tính tích cực hoạt động độc
lập của học sinh nói riêng trong dạy học lịch sử thì không đơn giản, chưa có sự
thống nhất, mỗi người sử dụng một cách.
Tình trạng sử dụng các phương tiện dạy học còn mang tính hình thức chưa
phát huy được những ưu thế của các đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử.
Trong bài viết này, tôi không trình bày lại phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan
3
trọng dạy học lịch sử nói chung mà chủ yếu đề xuất một số kinh nghiệm sử dụng
nhằm phát huy năng lực trí tuệ và tính độc lập sáng tạo của học sinh
Trước tiên khẳng định hiệu quả của việc sử dụng phương pháp trực quan
trong dạy học lịch sử do nhiều yếu tố quyết định: như chất lượng đồ dùng trực
quan, hiện vật, bản đồ, tranh ảnh lịch sử … Phương pháp sử dụng, kỹ năng, năng
lực sư phạm của giáo viên và đặc biệt là trình độ nhận thức của học sinh. Đồ dùng
trực quan được sử dụng tốt sẽ huy động được sự tham gia của nhiều giác quan, sẽ
kết hợp được hai hệ thống tín hiệu trong quá trình nhận thức “ Tai nghe - Mắt thấy”
tạo điều kiện cho học sinh dễ hiểu, nhớ lâu, phát huy ở học sinh năng lực chú ý,
quan sát, hứng thú, đặc biệt là tính tích cực hoạt động độc lập. Ngược lại nếu không
sử dụng đúng mức mà bị lạm dụng thì dễ làm cho học sinh phân tán xử lý, không
tập trung vào các dấu hiệu cơ bản chủ yếu, thậm chí hạn chế phát triển năng lực tư
duy trừu tượng của học sinh.
Thực tế giảng dạy ở trường phổ thông đã cho thấy: không ít giáo viên đã coi
nhẹ việc sử dụng đồ dùng trực quan. Nếu có chăng phải sử dụng thì chủ yếu là
minh hoạ một cách qua loa mang tính hình thức, chứ không dùng trong khi giảng
dạy. Lý luận dạy học chỉ ra cho chúng ta thấy cần phải tăng cường sử dụng đồ dùng
trực quan trong giảng dạy và học tập.
Để đáp ứng yêu cầu này cũng như khắc phục tình trạng trước đây, chúng ta
cần phải biết kết hợp hài hoà giữa lời dạy và hình ảnh cụ thể qua đồ dùng trực
quan. Tuy nhiên đối với mỗi loại, chúng ta cần có những phương pháp sử dụng
riêng phù hợp với nội dung từng loại bài.
3. Nội dung nghiên cứu
Đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử có nhiều loại, mỗi loại có cách sử
dụng riêng. Sau đây, tôi xin giới thiệu một số cách sử dụng cơ bản đồ dùng trực
quan trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 giai đoạn 1930 -1954
a/ Phương pháp sử dụng hình vẽ, tranh ảnh trong SGK:
Tranh ảnh trong sách giáo khoa là một phương tiện trực quan tạo hình có tác
dụng rất lớn trong dạy học lịch sử. Nó cung cấp cho học sinh hình ảnh về quá khứ
một cách cụ thể, sinh động và khá xác thực. Chẳng hạn như bức ảnh của Nguyễn
Ái Quốc tại đại hội của Đảng xã hội Pháp họp ở Tua (hình 27- trang 81 ), Đấu
tranh trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ( Hình 32 – trang 93) Lễ thành lập Đội
Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân ( hình 39- Trang 111 ) v.v….Những hình
ảnh lịch sử này có giá trị như một tư liệu lịch sử quý giá, giúp học sinh hiểu sâu sắc
tính chất sự kiện lịch sử và tạo cho học sinh những ấn tượng mạnh mẽ và sâu sắc.
Trong quá trình giảng dạy, giáo viên kết hợp hướng dẫn các em quan sát các
tranh ảnh in trong sách giáo khoa. Học sinh thích xem tranh ảnh lịch sử nhưng ít
biết khai thác nội dung của tranh ảnh để phục vụ bài học. Vì thế để sử dụng có hiệu
quả, giáo viên hướng dẫn gợi mở giúp học sinh tự tìm ra nội dung tranh ảnh. Sau
4
đó giáo viên bổ sung, để các em hiểu bức ảnh một cách đầy đủ, toàn diện sâu sắc
hơn.
Ví dụ : khi sử dụng bức ảnh “Lễ thành lập Đội Việt Nam tuyên truyền giải
phóng quân” ( hình 39- trang 111 ) trong bài 16 “ Phong trào giải phóng dân tộc và
tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1939-1945. Nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà ra
đời ”
Giáo viên phải gợi mở để học sinh quan sát: Ai là người ra chỉ thị thành lập
đội VNTTGPQ ? Lá cờ biểu hiện điều gì? Ai là người chỉ huy trực tiếp đội Việt
Nam tuyên truyền giải phóng quân khi mới thành lập? Đội bao nhiêu người ?
Trang bị lúc đầu như thế nào? Tất cả những điều này cuối cùng giúp học sinh nắm
được Đảng ta đứng đầu là chủ tịch Hồ Chí Minh đã thành lập và lãnh đạo lực lượng
vũ trang đầu tiên của cách mạng. Họ là những người du kích trong đội “Việt Nam
tuyên truyền giải phóng quân ” và “ Cứu quốc quân ” (5/1945). Tuy số lượng còn ít
ỏi ( chỉ có 34 người ) vũ khí trang bị còn thô sơ nhưng đã tích cực hoạt động góp
phần rất quan trọng vào thắng lợi của các mạng. Đồng thời đây là mầm mống đầu
tiên của lực lượng vũ trang Việt Nam sau này.
Hình vẽ, tranh ảnh trong SGK là một phần của đồ dùng trực quan trong quá
trình dạy học. Nó có ý nghĩa hết sức to lớn, không chỉ là nguồn kiến thức có tác
dụng giáo dục tính cách, mà còn phát triển tư duy học sinh, sử dụng tốt loại phương
tiện trực quan này sẽ phát huy được tính tích cực của học sinh, tạo ra sự hứng thú
trong quá trình nhận thức.
Từ việc quan sát, học sinh sẽ đi tới tư duy trừu tượng. Bản thân tranh ảnh
không thể tạo ra sự quan sát tích cực của học sinh nếu như nó không được quan sát
trong tình huống có vấn đề. Mặt khác thông qua quan sát, miêu tả tranh ảnh học
sinh được rèn luyện khả năng sử dụng ngôn ngữ của các em ngày càng phong phú
5
và trong sáng hơn. Vì vậy trong dạy học lịch sử chúng ta cần phải khai thác triệt để
nội dung lịch sử được biểu hiện qua tranh ảnh, hình vẽ trong SGK. Đồng thời khi
sử dụng cần kết hợp sử dụng câu hỏi, miêu tả hoặc tường thuật kiến thức lịch sử
biểu hiện trong đồ dùng trực quan. Sau khi quan sát, học sinh cần nêu lên suy nghĩ
của mình, phát biểu của các em dù đúng, sai, nông cạn hay sâu sắc đều là cơ sở để
giáo viên đánh giá trình độ của học sinh để uốn nắn, hướng dẫn nhận thức của các
em.
Trong những điều kiện có thể cần gợi ý, tạo ra các cuộc thảo luận, tranh luận
của các em khi quan sát một bức tranh hay một hình vẽ nào đó.
Sách giáo khoa hiện nay kênh hình tương đối đầy đủ và phong phú, do vậy
việc sử dụng hình vẽ tranh ảnh để giới thiệu khắc sâu bài học lịch sử cho học sinh
nhằm phát huy tính tích cực sáng tạo của học sinh hiệu quả nhất.
b/ Sử dụng ảnh chân dung của các nhân vật lịch sử
Chân dung các nhân vật lịch sử có tác dụng tạo biểu tượng về đặc điểm
các giai cấp, tầng lớp trong xã hội, của các nhà cách mạng v.v…giáo viên sử dụng
để giảng dạy nhằm tăng cường, cụ thể hóa về hình ảnh cũng như đặc điểm tính
cách tài đức của các nhân vật lịch sử. Khi sử dụng, giáo viên không nên miêu tả quá
nhiều về hình dáng bên ngoài của nhân vật mà chủ yếu là làm nổi bật những nét tính
cách, tài đức, lập trường, quan điểm và nội tâm của nhân vật để cho học sinh hiểu
nhân vật một cách trọn vẹn, sâu sắc. Chẳng hạn như khi dạy về Hội nghị Ban chấp
hành trung ương Đảng tháng 10/1930, học sinh không thể không biết đến Trần Phú
- Tổng bí thư đầu tiên của Đảng- người cộng sản trung kiên đã khởi thảo ra bản
Luận cương của Đảng. Để học sinh hiểu rõ về Trần Phú
Trần Phú ( 1904-1931 )
