1
TÌM HIỂU CHI TIẾT NGHỆ THUẬT TRONG MỘT SỐ TRUYỆN NGẮN TỪ
ĐẦU CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 1945 ĐẾN HẾT THẾ KỶ XX
Tác giả: Mai Thị Huệ - GV tổ Ngữ Văn
Trường THPT Yên Dũng số 3
A. ĐẶT VẤN ĐỀ
I. Lí do chọn sáng kiến kinh nghiệm
Dạy và học kiểu bài đọc – hiểu tác phẩm tự sự trong chương trình Ngữ văn là một
việc làm khá thường xuyên của thầy và trò trong suốt ba năm bậc phổ thông trung
học. Để làm tốt công việc này, giáo viên phải nắm vững những đặc trưng cơ bản của
thể loại; học sinh phải có kĩ năng cảm thụ, đọc hiểu tác phẩm, có phương pháp phân
tích, diễn đạt phù hợp.
Tác phẩm văn học là một chỉnh thể thẩm mĩ được cấu thành từ nhiều yếu tố trong sự
thống nhất giữa nội dung và hình thức nghệ thuật được tạo nên bởi tài năng của nhà
văn. Một tác phẩm văn học được tạo nên bởi muôn vàn chi tiết trong sự đan cài móc
nối rất chặt chẽ không thừa, không thiếu bởi bàn tay khéo léo tài hoa của người
nghệ sĩ. Muốn nắm bắt được tư tưởng–linh hồn của tác phẩm và cá tính sáng tạo của
nhà văn ta cần thiết phải tìm hiểu từng chi tiết nghệ thuật trong sự sắp xếp vô cùng
chặt chẽ đó.
Nhà văn Nga Pauxtopxki từng nói:“chi tiết làm nên bụi vàng của tác phẩm”. Trong
truyện ngắn Bụi quý (nằm trong tập sách Bông hồng vàng) nhà văn đã kể câu chuyện:
Anh thợ quét rác thành Pa-ri Sa-mét sau lần gặp Xuyzan đã không đổ bụi ở những
hiệu kim hoàn đi nữa mà chắt chiu gom nhặt từ vô vàn những hạt bụivàng li ti nằm lẫn
trong đống rác thải của những tiệm kim hoàn. Sa-mét quyết định sẽ sàng bụi lấy vàng,
đúc thành một thỏi nhỏ và dùng nó để đánh một bông hồng vàng mang lại hạnh phúc
cho Xuyzan. Từ vô số hạt bụi vàng của Sa-mét người thợ kim hoàn đã đánh thành
bông hồng vàng. Có thể ví tác phẩm tự sự tựa như bông hồng vàng còn các chi tiết
nghệ thuật là những hạt bụi vàng. Một lượng bụi vàng nhất định sẽ làm nên một bông
hồng vàng. Các chi tiết kết dính vào nhau làm nên một tác phẩm tự sự. Mỗi chi tiết
như một tế bào cấu thành sự sống của tác phẩm văn chương. Theo các tác giả cuốn Lí
luận văn học (NXB Giáo dục - 1997): yếu tố có ý nghĩa quan trọng bậc nhất của
truyện ngắn là chi tiết có dung lượng lớn và hành văn mang ẩn ý. Nhiều khi truyện
2
ngắn sống được là nhờ vào những chi tiết hay, chi tiết đắt của tác phẩm. Nói như GS.
Nguyễn Đăng Mạnh:“Ở truyện ngắn, mỗi chi tiết đều có vị trí quan trọng như mỗi
chữ trong bài thơ tứ tuyệt. Trong đó những chi tiết đóng vai trò đặc biệt như những
nhãn tự trong thơ vậy” (Trong cuộc tọa đàm về cuốn sách Chân dung và đối thoại của
Trần Đăng Khoa báo Văn nghệ số 14, 4/1999).
Một thói quen của người đọc nói chung và học sinh nói riêng khi tiếp cận văn bản tự
sự là chỉ quan tâm đến cốt truyện, nhân vật, tình huống mà ít quan tâm đến các chi
tiết đặc biệt là những chi tiết phát sáng của tác phẩm. Do đó cảm nhận về tác phẩm
đôi khi còn hời hợt và kém sâu sắc. Trong khi đó các chi tiết trong mỗi tác phẩm
mới thực sự là tế bào, là mạch máu tạo nên sức sống và vẻ đẹp của từng thiên
truyện. Những bài viết biết khai thác chi tiết thường tạo nên những nét riêng, mới
mẻ và cá tính vì trong mỗi chi tiết luôn chứa đựng những lớp trầm tích càng khai
thác càng thấy giá trị mở thêm ra thế giới văn chương đa hình muôn sắc.
Có thể nói nghiên cứu, tìm hiểu vấn đề chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm
tự sự là rất cần thiết cho việc dạy học, nâng cao chất lượng học tập của
học sinh, đặc biệt là ở chương trình phổ thông trung học. Hơn nữa xu
hướng thi những năm gần đây (thi THPTQG, học sinh giỏi) thường có câu hỏi về
chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm văn xuôi tự sự. Nhiều học sinh còn lúng túng,
vụng về với dạng đề này.
Thấy được vai trò vô cùng quan trọng của chi tiết trong tác phẩm tự sự và tính thiết
thực của nó để có thể áp dụng vào thực tiễn dạy- học nên tôi chọn sáng kiến kinh
nghiệm: Tìm hiểu chi tiết nghệ thuật trong một số truyện ngắn từ đầu cách mạng
tháng Tám 1945 đến hết thế kỉ XX.
II. Mục đích của sáng kiến kinh nghiệm
Trong SKKN này chúng tôi xin được trình bày những hiểu biết của mình về khái
niệm chi tiết nghệ thuật với những đặc điểm nổi bật và vai trò của nó trong tác
phẩm văn xuôi, khảo sát một số dạng đề về phân tích, cảm thụ chi tiết nghệ thuật.
Chuyên đề nhằm hai mục đích:
Với học sinh: Giúp học sinh nâng cao năng lực phân tích thẩm bình, để hiểu sâu sắc
giá trị tác phẩm văn học nói chung và tác phẩm văn xuôi tự sự nói riêng; Giúp các
3
em có kĩ năng làm bài văn cảm thụ chi tiết, đáp ứng được yêu cầu của việc thi cử
theo tinh thần đổi mới của những năm gần đây.
Với giáo viên: Tìm hiểu chi tiết trong tác phẩm tự sự cũng là một cách người viết tự
học, tự nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ. Người dạy cần có ý thức soạn bài
và giảng dạy cần bám vào đặc trưng thể loại, phân loại được chi tiết nghệ thuật, biết
chọn chi tiết tiêu biểu quan trọng để thẩm bình làm nổi bật đặc điểm tính cách nhân
vật, tư tưởng và dấu ấn cá tính sáng tạo nhà văn.
III. Phương pháp thực hiện SKKN
SKKN chủ yếu sử dụng các phương pháp thực hiện SKKN nghiên cứu sau:
3.1. Thu thập thông tin
- Thu thập thông tin từ bài làm của học sinh các lớp người viết SKKN giảng dạy và
các lớp khác trong trường.
- Thu thập thông tin từ các tiết dạy và các giờ ôn tập, bồi dưỡng cho học sinh để tìm ra
cách khai thác chi tiết trong tác phẩm tự sự một cách hiệu quả.
3.2. Phân tích bình giảng
- Đọc các tài liệu về đặc trưng thể loại, các bài viết phân tích, cảm nhận về tác phẩm
tự sự từ 1945 đến thế kỷ XX.
- Tiếp cận, khảo sát trực tiếp văn bản tự sự.
- Xây dựng hệ thống câu hỏi để hướng dẫn học sinh cảm nhận, bình giá chi tiết tiêu
biểu trong một số tác phẩm tự sự.
3.3. Thống kê phân loại
- Thống kê các chi tiết nghệ thuật và lựa chọn những chi tiết nghệ thuật đặc sắc để
hướng dẫn học sinh bình giá, cảm thụ.
- Thống kê các đề văn xuất hiện trong đề thi THPTQG, đề thi HSG các năm gần đây
để nắm bắt xu hướng và định hướng cách làm bài cho học sinh.
- Thống kê các dạng đề văn về chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự để học sinh
có đinh hướng cách làm bài của từng dạng đề.
3.4. So sánh đối chiếu
- Đối chiếu thể loại truyện ngắn với thể loại khác để tìm ra đặc trưng của thể loại
truyện ngắn
- Đối chiếu, so sánh các cấp độ của chi tiết để nhận biết dạng đề.
4
B. PHẦN NỘI DUNG
Chương 1. Cơ sở lý luận
I. Đặc trưng của truyện ngắn
Truyện ngắn là một thể loại muôn hình muôn vẻ, biến đổi không cùng. Xung quanh
thuật ngữ này đã có rất nhiều những định nghĩa khác nhau. Từ điển thuật ngữ văn
học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, NxbGD) cho rằng:“Khác với
tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹn của
nó, truyện ngắn thường hướng đến việc khắc họa một hình tượng, phát hiện một nét
bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con người”. Theo các nhà
biên soạn sách Lý luận văn học, là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ “Truyện ngắn đích thực
xuất hiện tương đối muộn trong lịch sử văn học. Tác giả truyện ngắn thường hướng
tới khắc họa một hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ con người
hay đời sống tâm hồn con người”. Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học do Lại
Nguyên Ân biên soạn đã đưa ra khái niệm như sau :“Truyện ngắn là một thể loại tự
sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cập đến hầu hết các phương diện
của đời sống xã hội và con người. Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn về
dung lượng, truyện ngắn thích hợp với người tiếp nhận, đọc nó liền một mạch
không nghỉ”. Nhà văn Vũ Thị Thường cho rằng: “Viết truyện dài như làm một căn
nhà đồ sộ, còn bắt tay viết truyện ngắn là nhận lấy việc chạm trổ một cái khay, một
tấm tranh khắc gỗ. Ở truyện dài có thể có những chương“độn” nhưng ở truyện
ngắn chỉ cần viết một nửa trang lỏng lẻo là truyện đổ liền. Những chi tiết hay đến
mấy đi chăng nữa mà không phục vụ chủ đề, thì cũng trở nên vô ích” (Kinh nghiệm
viết truyện ngắn - Vương Trí Nhàn - NXB Tác phẩm mới). Hoặc như ý kiến của cố
nhà văn Nguyễn Công Hoan: “Truyện ngắn và truyện dài phải khác nhau ở tính
chất. Truyện ngắn không phải là truyện dài mà là một vấn đề được xây dựng bằng
chi tiết với sự bố trí chặt chẽ và bằng thái độ với cách đặt câu dùng tiếng có cân
nhắc…Muốn truyện là truyện ngắn, chỉ nên lấy một ý chính làm chủ đề cho truyện.
Những chi tiết trong truyện chỉ nên xoay quanh chủ đề ấy. Không có chi tiết thừa,
rườm rà, miên man”. (Kinh nghiệm viết truyện ngắn - Vương Trí Nhàn - NXB Tác
phẩm mới).
5
Những quan niệm về truyện ngắn như vậy được Nguyễn Minh Châu tán đồng khá
hình tượng: “Nếu tiểu thuyết là một đoạn của dòng đời thì truyện ngắn chỉ là mặt
cắt của dòng đời như mặt cắt giữa một thân cây cổ thụ. Chỉ liếc qua những đường
vân trên khoanh gỗ tròn kia dù trăm năm vẫn thấy cả cuộc đời thảo mộc”. Nhà văn
Nga Pautốpxki cho rằng:“Truyện ngắn là một truyện ngắn gọn, trong đó cái không
bình thường hiện ra như một cái gì bình thường và một cái gì bình thường hiện ra
như cái không bình thường”. Cách hiểu này có sự gặp gỡ với nhà văn Mỹ Truman
Capote về truyện ngắn: “Đó là một tác phẩm nghệ thuật có bề sâu nhưng lại không
được dài”.
Có thể thấy xuất phát từ dung lượng tác phẩm các nhà nghiên cứu, các nhà văn đều
khẳng định truyện ngắn phải ngắn gọn, cô đúc, kiệm lời. Đặc trưng bao trùm riêng
biệt nhất của thể loại truyện ngắn đã hàm chứa trong chính tên gọi của thể loại :
Truyện ngắn. Dung lượng ngắn vừa là khối lượng câu chữ, vừa là nội dung phản
ánh của truyện ngắn đồng thời là quy tắc sáng tạo của nhà văn. Truyện ngắn chỉ
thông qua một hiện tượng, một lát cắt, một khoảnh khắc của đời sống, mà khái quát
lên được bản chất của cuộc đời và con người. Đó là thể loại lõi phải dày, vỏ phải
mỏng (Nguyễn Khải), có nội khí một lời mà thiên cổ, một gợi mà trăm suy (Nguyễn
Thanh Hùng). Mặc dù số lượng câu chữ ít nhưng xét về chất lượng thì truyện ngắn
có quyền bình đẳng với tiểu thuyết. Nói như nhà văn Lỗ Tấn: qua một mảng lông
mà biết toàn con cáo, qua một con mắt mà truyền cả tinh thần. Bởi vậy người viết
truyện ngắn phải có khả năng quan sát sắc sảo, năng lực khái quát cao độ, biết dồn
nén, cô đọng cảm xúc và tư tưởng vào trong những chi tiết đặc sắc, mang nhiều ẩn ý
như “bàn tay xiết lại thành nắm đấm” (Hê - ming - uê).
Nếu “Thơ là hình thức sáng tác văn học phản ánh cuộc sống, thể hiện những tâm
trạng, những cảm xúc mạnh mẽ bằng ngôn ngữ hàm súc, giàu hình ảnh và nhất là
có nhịp điệu” (Nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi, Từ điển
thuật ngữ văn học, tlđd) thì ở truyện ngắn các là yếu tố như tình huống truyện, cốt
truyện, nhân vật…trong đó chi tiết được coi là một trong những yếu tố quan trọng
bậc nhất của truyện ngắn.
II. Chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm tự sự
1. Khái niệm chi tiết nghệ thuật