THỦY THŨNG
Thủy thũng là loại bệnh do công năng bài tiết thủy dịch trong cơ thể mất bình
thường, thủy dịch ứ đọng lại gây nên phù thũng cục bộ hoặc toàn thân.
Chất nước ứ đọng trong cơ thể, tràn ra da, thớ thịt, làm cho mặt, mi mắt, chân tay,
lưng bụng, thậm chí toàn thân phù, gọi chung là Thủy thũng.
Trong Nội kinh có bệnh danh là ‘Thủy’; Sách ‘Kim Quỹ Yếu Lược’ có bệnh danh
là ‘Thủy khí’.
Thiên ‘Khí Huyết Luận’ (Tố Vấn 37) viết; “Mạch của Thận Vi Đại là chứng Thạch
thủy. Dũng thủy ấn tay vào bụng không thấy cứng, thủy khí náu ở Đại trường, đi
nhanh có tiếng kêu óc ách, như túi bọc nước, đó là bệnh Thủy”.
Về phân loại, sách Nội Kinh căn cứ vào triệu chứng mà nêu ra Phong thủy, Thạch
thủy. Lại căn cứ vào chất nước ứ đọng ở mỗi tạng để chia ra các loại chứng hậu
khác nhau.
Chu Đan Khê đời Nguyên tổng kết lý luận và kinh nghiệm của người xưa, chia
thủy thũng làm hai loại lớn là Âm thủy, Dương thủy.
Các đời sau, căn cứ theo lý thuyết của Chu Đan Khê trên cơ sở hai loại lớn Âm
thủy, Dương thủy lại chia ra nhiều thể bệnh, đối với nhận thức về biện chứng thể
bệnh đã có bước tiến nhất định. Những bàn luận về thủy thũng của người xưa, bao
gồm cả loại Thủy thũng do viêm Thận cấp, mạn tính; bệnh Tim, xơ Gan và trở ngại
dinh dưỡng trong y học hiện đại.
Nguyên Nhân
1) Ngoại cảm phong tà thủy thấp: Phong tà từ ngoài xâm phạm, Phế khí không
tuyên thông, không điều hòa thủy đạo đưa xuống Bàng quang, phong tà và thủy khí
kích bác lẫn nhau đến nỗi phong thủy tràn lan ra thớ thịt và da gây nên thủy thũng.
2) Do ăn uống ở nơi ẩm thấp: ăn uống không điều độ, no đói thất thường, hoặc mệt
nhọc quá mức; Tỳ khí bị tổn thương mất chức năng kiện vận đến nỗi thủy dịch ứ
đọng không chưng hóa được. Ở nơi ẩm ướt hoặc lội nước dầm mưa, thủy thấp
ngấm vào trong, thấp tà ứ đọng ở trung tiêu, Tỳ bị thấp làm trở ngại nên vận hóa
không mạnh, thủy thấp không đưa xuống được tràn ra cơ bắp gây nên thủy thũng.
Nặng hơn thì Thận khí nội thương, Thận hư chức năng mở đóng không thuận lợi,
thủy dịch tràn ra cũng gây nên thủy thũng.
3- Do lao động quá sức làm tổn thương Tỳ. Thêm vào đó, no đói thất thường làm
Tỳ ngày càng suy tổn. Tỳ có công năng vận hành dưỡng chấp nuôi dưỡng toàn
thân,. Nếu Tỳ hư thì thủy dịch không vận hóa, đình trệ lại bên trong, đến lúc Tỳ thổ
không ức chế được thủy, thấm vào cơ mô gây nên thủy thũng.
4- Do phòng sự quá độ hoặc tinh thần quá căng thẳng làm cho Thận khí bị tổn
thương, ảnh hưởng đến việc hóa khí của Bàng quang và Tam tiêu, thủy dịch bị
ngừng trệ, ngấm ra da thịt gây nên thủy thũng.
Các nguyên nhân nói trên, đều có thể chuyển hóa lẫn nhau. Như thủy thũng do
ngoại nhân lâu ngày không khỏi, thủy thấp ngấm dần có thể dẫn đến Tỳ Thận
dương hư khiến bệnh tình càng thêm dai dẳng. Trái lại, Thủy thũng do nội nhân,
một khi cảm nhiễm ngoại tà cũng dẫn đến Phế khí không tuyên giáng được, khiến
cho xu thế thủy thũng đột nhiên tăng lên.
Chương ‘Thủy Thũng Môn’(Y Môn Pháp Luật) viết: “Sách nói ‘Nhị dương kết gọi
là Tiêu, Tam âm kết gọi là Thủy; Tam âm là hai tạng Thủ Túc Thái âm Phế. Vị là
bể thủy cốc bệnh thủy có gốc từ Vị, sách nói thuộc Tỳ Phế là tại sao ? Túc Thái âm
Tỳ đủ sức chuyển tinh vi lên trên ; Thủ Thái âm Phế đủ khả năng thông điều thủy
đạo xuống dưới thì bể không nối sóng. Chỉ có khí của hai tạng Tỳ Phế kết lại
không thông, vì sau này càng tích chứa trong Vị, thấm khắp biểu lý nơi nào cũng
bị, đó là Tỳ Phế không phát huy tác dụng nữa. Nhưng tác dụng quan trọng nhất là
Thận, vì Thận là cửa của Vị. Thận chủ mở đóng. Thận theo dương thì mở. Dương
quá mạnh thì quan môn mở rộng, thủy dồn xuống mà thành tiêu. Thận theo âm thì
đóng. Âm quá mạnh thì quan môn đóng chặt, thủy không thông mà thành thũng.
Sách còn nói Thận là bản, Phế là tiêu là có đủ ý đón nhận chuyển vận, như vậy thì
gây nên bệnh Thủy cốt lõi xuất phát từ ba tạng Tỳ Phế Thận mà ra”.
Hải Thượng Lãn Ông trong ‘Bách Bệnh Cơ Yếu’ viết: “ Thận hư không hành được
thủy, Phế hư không chế được thủy, Vị hư không chuyển hóa được thủy cốc, đình
lại ở Tỳ, Tỳ không vận hóa được làm cho Tam tiêu, kinh lạc đều bị ngừng trệ, lưu
lại ở tạng thì thành bệnh trướng, ngấm ra bì phu thì thành bệnh thủy thũng… Thủy
khí gây bệnh nếu thành trướng phần nhiều là thực chứng, nếu phát ra phù thũng, đa
số là hư chứng. Tuy nói tạng Phế có liên hệ nhưng gốc bệnh vẫn là hai tạng Tỳ và
Thận. Vì mệnh môn hỏa hư không ôn hóa được Thận khí, không ôn dưỡng được
Tỳ thổ. Thủy cốc lan tràn, Tỳ kém vận hóa. Do đó, Tỳ dương cũng suy kém dần trở
thành mạn tính. Muốn đạt hiệu quả tốt nhất trước hết phải chú trọng ôn bổ mệnh
môn”.
Nói tóm lại, ngoại cảm phong tà thủy thấp dẫn đến thủy thũng phần nhiều là
Dương thủy. Nội thương ăn uống mệt nhọc dẫn đến thủy thũng phần nhiều là âm
thủy. Lâm sàng còn hay gặp trường hợp thủy thấp, dễ làm tổn thương dương khí.
Thấp uất hóa nhiệt, nhiệt nung nấu làm tổn thương phần âm; hoặc người bệnh vốn
bị âm hư, lại có thể xuất hiện chứng trạng âm hư nội nhiệt.
Qua những bệnh lý nói trên, dù ngoại cảm hay nội thương gây ra thủy thũng, đều
có liên quan tới ba tạng Tỳ, Phế, Thận, và nguyên lý phát bệnh của ba Tạng đó lại
có liên hệ ảnh hưởng lẫn nhau.
Theo sách Nội Kinh Tố Vấn, các chứng thủy thũng là bệnh có liên can tới Phế, Tỳ,
Thận. Bởi vì Thủy là Chí âm, cho nên gốc ở thận. Thủy hóa do khí, cho nên ngọn ở
Phế; Chỉ có thủy mới sợ Thổ, cho nên chế Thủy là do Thổ. Như vậy là có sự liên
quan giữa Tỳ Phế Thận đối với bệnh thủy thũng, lấy Thận làm gốc, Phế làm ngọn,
lấy Tỳ làm cột trụ, đây là mấu chốt trong điều trị bệnh này.
Hải Thượng Lãn Ông, trong ‘Bách Bệnh Cơ Yếu’ dựa vào nguyên nhân gây bệnh
và biểu hiện chứng trạng có liên quan đến bệnh thủy thũng phân tích một cách cụ
thể như sau:
+ Tỳ nhiễm phải thấp tà, Tỳ khí không vận hóa được làm cho mặt, chân tay phù
thũng là do thấp khí sinh bệnh.
+ Ăn uống phải các chất có độc. Độc khí đọng lại trong dạ dày rồi đưa dần vào
trong gây nên bệnh thũng là do ngộ độc gây nên.
+ Bị bệnh thương hàn, dùng lầm thuốc hạ quá sớm, tà khí nhân đó chuyển vào
bụng gây nên phù thũng là do gốc bệnh của thương hàn.
+ Sau khi bệnh nặng mới khỏi, khí huyết quá hư hao, trung khí chưa được phục hồi
cũng dễ sinh bệnh thũng là do quá hư yếu. Nhưng loại này sáng dậy thấy thũng ở
mặt, buổi chiều thì thũng ở chân.
+ Tỳ hư có thấp tà, không vận hóa được tinh khí làm cho vinh vệ bị đình trệ, Phế
khí không thông xuống, thủy khí bốc lên làm cho mi mắt sưng phù, bụng to, sắc
mặt nhạt, chân phù mà lạnh, đè vào lõm xuống nhưng nhấc tay thì đầy ngay, da
phù như bong bóng nước, đó là do thủy khí gây bệnh.
+ Thủy khí đọng lại ở bàng quang làm cho âm nang phù thũng, đó là chứng nang
thũng.
+ Bụng ngực đầy tức, buổi sáng ăn vào không được, buổi chiều ăn vào bụng
trướng to như cái trống, sắc da vàng xám mà bụng thấy nổi gân xanh, ngoài tuy
cứng nhưng bên trong không có gì, đó là loại cổ trướng chứ không phải bệnh phù
thũng.
+ Bụng đầy trướng, ợ hơi, ăn không được, hơi thở ngắn, phiền khát, mặt vàng, da
bóng, chân tay gầy mà lại có ho, tiểu ít, táo bón là loại trướng mãn do Tỳ hư quá
mức.
+ Đột nhiên bị phong hàn phạm vào vào Tỳ Vị cùng với thấp tà công kích lẫn nhau
làm cho khắp người đều phù, đè tay vào bụng thấy lõm xuống, lâu đầy, mệt mỏi,
không muốn ăn, ợ chua, muốn nôn, đó là thuộc loại phu trướng.
Đối với trẻ nhỏ thì:
+ Tâm Tỳ hư tổn quá nhiều làm cho mặt vàng, bàn chân sưng phù, đó là chứng
‘Cam Thũng’.
+ Trong bụng có tích uất kết lâu ngày hóa thành thủy thủng, đó là chứng ‘Tích
thủy’.
+ Luôn bị sợ hãi, tâm hỏa bị kích động nhiều sinh ra chứng táo khát, rồi do uống
nước nhiều, thủy dịch bị ngưng trệ gây nên phù thũng, đó là loại ‘Kinh thủy’.
Biện Chứng Luận Trị
Mới bị thủy thũng, phần nhiều xuất hiện chứng trước hết phù ở mi mắt, sau đó lan
ra đầu mặt, tay chân và toàn thân. Cũng có khi bắt đầu phù thũng từ chân rồi mới
phát triển toàn thân. Nếu tình thế bệnh nghiêm trọng có thể có các chứng trạng
ngực bụng nghẽn đầy, suyễn thở không nằm được.
Thiên ‘Thủy Trướng’ (Linh Khu) viết: “Bắt đầu bị chứng thủy, hố mắt hơi sưng
như người mới ngủ dậy, ho, bắp chân lạnh, ống chân phù, bụng cũng to, đó là đã
hình thành chứng thủy. Để xét chứng hậu, dùng tay ấn vào bụng thấy chỗ đó lõm
xuống, nhấc tay lên chỗ lõm nổi ngay như người lấy tay nhúng vào nước vậy”.
Biện chứng thủy thũng có thể chia hai loại lớn là Âm thủy, Dương thủy. Dương
thủy thuộc Biểu thuộc thực, Âm thủy thuộc Lý thuộc hư.
Dương thủy bao gồm phong và thủy chọi nhau, thủy thấp xâm lấn. Âm thủy bao
gồm Tỳ Thận dương hư, thủy tà tràn lan.
Về điều trị, có ba phép lớn là phát hãn, lợi tiểu và công trục.
Sách ‘Kim Quỹ Yếu Lược’ đề xuất hướng điều trị: “Phong thủy thì mạch Phù,
chứng biểu hiện đau khớp xương, sợ gió. Bì thủy mạch cũng Phù, chứng biểu hiện
mu chân sưng, ấn vào lõm tay, không sợ gió, bụng to như trống, điều trị nên phát
hãn. Chính thủy thì mạch Trầm Trì, chứng biểu hiện là Suyễn. Thạch thủy thì mạch
Trầm, chứng biểu hiện là bụng đầy mà không suyễn... các bệnh thủy từ lưng trở
xuống thũng, nên lợi tiểu tiện; từ lưng trở lên thũng, nên phát hãn sẽ khỏi”.
Thiên ‘Thũng Trướng’ (Cảnh Nhạc Toàn Thư) viết: “Ôn bổ thì có thể hóa khí. Hóa
khí sẽ khỏi hẳn, Khỏi hẳn rất tự nhiên. Tiêu phạt là để trục tà, trục tà sẽ khỏi tạm
thời, cái khỏi đó chỉ là gò ép. Một đằng là khỏi đích thực, một đằng khỏi gỉa tạo,
làm sao có thể coi khỏi giả tạo là khỏi đích thực được chăng”.
Hải Thượng Lãn Ông nêu ra nguyên tắc điều trị chi tiết như sau:
. Thũng ở phần trên, dùng phép phát hãn, ở phần dưới dùng phép lợi tiểu.
. Thũng ở phần biểu dùng phép phát hãn, ở phần lý dùng phép công hạ. Nhưng
không nên dùng thuốc quá mạnh như Đại kích, Cam toại… Nếu dùng thuốc quá
mạnh thủy tà nhân hư mà chuyển thành bệnh nặng hơn, tiểu không thông, dùng
thuốc thông lợi mà tiểu lại bị bế. Do trung khí bị hư, mất chức năng thăng giáng.
Ngoài ra còn do thuốc hàn lương làm ngăn lại gây nên tiểu không thông. Chỉ nên
dùng thuốc ôn dương giáng khí như Trầm Hương Phụ Tử Thang… thì tiểu tự
thông mà suyễn đầy cũng khỏi.
Thông qua thực tiễn lâm sàng lâu đời, về sau bổ sung thêm các phép chữa kiện Tỳ,
bổ Thận, ôn dương, vừa công vừa bổ.
DƯƠNG THỦY
1) Phong Và Thủy Cùng Chống Nhau: Trước khi phát sinh thủy thũng hoặc khi
xuất hiện thủy thũng thường có chứng trạng ngoại cảm như phát sốt, sợ gió, sợ
lạnh, nhức đầu, tay chân mỏi, ho suyễn, họng sưng đỏ đau, rêu lưỡi trắng mỏng,
mạch Phù. Trước tiên mặt mắt phù thũng sau mới lan tỏa toàn thân, tiểu tiện không
lợi, nói chung xu thế bệnh cấp tính khá nhanh.
Biện chứng: Phong tà xâm phạm Phế, Phế bị tắc không lưu thông đường nước, ảnh
hưởng đến khí hóa Bàng quang mất bình thường khiến cho tiểu không lợi, phù
thũng khắp mình. Phong là dương tà, tính hay đi lên, phong và thủy chọi nhau cho
nên thũng bắt đầu từ trên mà phát triển nhanh. Tà ở cơ biểu, vít tắc kinh toại xuất