Vụ K+ nhìn từ Luật Cạnh tranh
LTS: Luật Cạnh tranh đang ngày càng gắn với đời
sống doanh nghiệp dù muốn hay không. Mượn
trường hợp K+ để phân tích, tác giả giúp cho độc
giả, nhất là các doanh nghiệp, có cái nhìn thấu
đáo hơn về luật này nhằm rút ra bài học cho
doanh nghiệp mình.
Chiếm vị trí thống lĩnh thị trường (mà độc quyền chỉ là
trường hợp đặc biệt khi không còn đối thủ cạnh tranh), vẫn
luôn là mục tiêu và động lực của doanh nghiệp, vì ở vị thế
này, họ có thể dễ dàng đạt lợi nhuận tối ưu. Cuộc chạy đua
giành vị trí thống lĩnh thị trường cũng góp phần thúc đẩy
cạnh tranh hiệu quả.
Vì vậy, không ai cấm doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị
trường cả. Luật Cạnh tranh chỉ cấm hành vi lạm dụng vị trí
thống lĩnh thị trường và không cho phép hình thành vị trí
thống lĩnh thị trường nào có nguy cơ lạm dụng cao. Luật
Cạnh tranh của Việt Nam chỉ nêu hai yếu tố để coi một
doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường là có thị phần
từ 30% trở lên, hoặc có khả năng gây hạn chế cạnh tranh.
Không vi phạm Luật Cạnh tranh ở góc độ độc quyền
Để tham gia thị trường tiêu thụ, doanh nghiệp - trong tư
cách người chào hàng - trước hết luôn tìm cách có được
những lợi thế cạnh tranh của người bán hàng sao cho chỉ
mình họ là người có nguồn hàng duy nhất. Đó có thể là
nhượng quyền thương mại (franchise), độc quyền phân
phối, độc quyền sử dụng, khai thác quyền tác giả, quyền sở
hữu công nghiệp. Như K+ mua độc quyền phát hành tác
phẩm là các chương trình thu hình giải ngoại hạng Anh,
như một số công ty dược phẩm mua patent sản xuất độc
quyền thuốc đặc trị tại Việt Nam.
Nói chung, những độc quyền như vậy chỉ bảo vệ họ
không bị cạnh tranh bởi các đối thủ khác (người bán)
cũng muốn được phân phối chính các sản phẩm này
và họ được bảo vệ trước hết bởi Luật Sở hữu trí tuệ.
Nhưng trên thị trường tiêu thụ, độc quyền đó không
phải là một bảo đảm để người tiêu dùng chỉ mua sản
phẩm của họ mà không mua các sản phẩm khác có
tính năng tương tự, có thể thay thế, để đáp ứng nhu
cầu của mình.
Xác định thị trường liên quan là việc làm đầu tiên,
quan trọng, tốn kém và cũng khó khăn nhất để trả lời
câu hỏi liệu một doanh nghiệp có lạm dụng vị trí
thống lĩnh thị trường hay không. Thị trường liên quan
theo Luật Cạnh tranh gồm thị trường sản phẩm liên
quan và thị trường địa lý liên quan. (Ở châu Âu còn
thêm thị trường thời gian liên quan).
Đối với K+, thị trường tiêu thụ các chương trình phát
sóng giải ngoại hạng Anh chẳng hạn, trước hết là thị
trường cung cấp các chương trình truyền hình giải trí
gồm các chương trình thể thao, văn hóa văn nghệ, trò
chơi truyền hình... để đáp ứng nhu cầu giải trí bằng
truyền hình của người dân.
Tại thị trường hẹp hơn là thị trường các chương trình
thể thao thì K+ cũng phải cạnh tranh với chương trình
về các môn thể thao khác như quần vợt, đấm bốc,
bơi lội, đua xe hơi, xe đạp. Hẹp nhất (chỉ tính riêng
môn bóng đá), K+ phải cạnh tranh với chương trình
phát sóng giải vô địch các nước khác như của Đức,
Bồ Đào Nha, Nga... Các thị trường này đều có thể là
thị trường liên quan của K+.
Phạm vi cụ thể của thị trường sản phẩm liên quan
chủ yếu được xác định theo nguyên tắc khả năng
thay thế chức năng theo góc nhìn của người tiêu thụ
(yếu tố cầu). Toàn bộ sản phẩm, dịch vụ - theo cách
nhìn của người tiêu thụ về tính chất, giá cả, mục đích
sử dụng - mà tương đương, có thể thay thế nhau,
đều thuộc vào thị trường sản phẩm liên quan.
Hiện nay, khả năng thay thế được xác định qua điều
tra giả định ý kiến người tiêu dùng bằng phương
pháp thử SSNIP-Test (Small but Significant Non-
transitory Increase in Price). Theo đó, hai sản phẩm
A, B cùng thuộc thị trường liên quan, nếu khi giá mua
A tăng từ 5-10% trong một khoảng thời gian đủ dài,
thì người tiêu thụ sẽ chuyển sang mua B. Nếu A, B
thuộc thị trường liên quan thì tiếp tục giả định tăng giá
A và B để xác định C. Điều tra sẽ chấm dứt tại sản
phẩm X khi việc tăng giá các sản phẩm A, B, C...
không làm người tiêu thụ chuyển sang mua X mà sẵn
sàng chấp nhận tăng giá. Thị trường sản phẩm liên
quan sẽ bao gồm các sản phẩm được điều tra không
phải là X.
Xác định một doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị
trường trên thị trường liên quan của mình hay không,
cũng không dễ. Bản chất của nó là xác định liệu
doanh nghiệp đó có thể tăng lợi nhuận bằng những
cách thức tùy thích - thường là tăng giá bán - mà
không cần phải chú ý đến phản ứng của người tiêu
thụ, của đối thủ cạnh tranh hay không.
Để làm được điều đó, phải điều tra phân tích cả ba
bên tham gia thị trường là doanh nghiệp (thị phần,
sức mạnh tài chính, cơ cấu tổ chức, hệ thống phân
phối...), đối thủ cạnh tranh (sức mạnh tài chính, khả
năng chuyển đổi sản phẩm, khả năng thâm nhập thị
trường...), người tiêu thụ (tập quán, thói quen, thu
nhập...) và cuối cùng là cơ cấu thị trường dưới góc độ
cạnh tranh (số lượng các đối thủ cạnh tranh, thị
phần...).
Cuối cùng mới là việc xem xét những hành vi cụ thể
của doanh nghiệp giữ vị trí thống lĩnh thị trường có
phải là hành vi lạm dụng bị cấm hay không.
Như vậy, không thể đánh đồng việc K+ được độc
quyền sử dụng quyền tác giả (chương trình ghi hình
giải bóng đá) là độc quyền trên thị trường liên quan
rồi từ đó lên án họ tăng giá hay áp đặt điều kiện giao
dịch.
Nhưng có thể vi phạm Luật Cạnh tranh ở những góc
độ khác
Tuy nhiên, không áp dụng Luật Cạnh tranh để điều
tra các doanh nghiệp tham gia mua bản quyền với
Công ty MP & Silva cũng là một thiếu sót. Lý do:
- Các doanh nghiệp như SCTV, VCTV, VTC, K+ đều
có phần góp vốn quan trọng của VTV ở mức không
thể bỏ qua tiếng nói của VTV. Việc các doanh nghiệp
này dễ dàng nhường cho K+ thắng thầu có thể là
hành vi “thông đồng để một bên của thỏa thuận thắng
thầu trong việc cung cấp hàng hóa, cung ứng dịch
vụ”, vi phạm khoản 8, điều 8 Luật Cạnh tranh.
- Thực tế cho thấy, hiện nay các doanh nghiệp khác
vẫn có thể được khai thác, sử dụng lại các chương
trình độc quyền của K+, nhưng với điều kiện tối thiểu
là phải tuân thủ các điều kiện do K+ đã ký kết với MP
& Silva. Không thể loại trừ rằng, K+ và VTV, SCTV,
VCTV, VTC đã biết và tính toán trước là các điều kiện
này sẽ bảo đảm lợi nhuận cao cho mình. Họ chủ đích
để K+ ký hợp đồng với MP & Silva, nhằm hợp thức
hóa, biến những điều kiện đó thành điều kiện bắt
buộc tối thiểu - không thể thương lượng - ép các bên
thứ ba muốn sử dụng lại các chương trình do K+ độc
quyền. Nếu đúng vậy, họ đã “thỏa thuận ấn định giá
hàng hóa, dịch vụ một cách gián tiếp”, vi phạm khoản
1, điều 8 Luật Cạnh tranh.
- Phát thanh, truyền hình là lĩnh vực độc quyền của
Nhà nước. Theo điều 15 Luật Cạnh tranh, Nhà nước
có quyền và trách nhiệm kiểm soát hoạt động của
doanh nghiệp trong lĩnh vực này. Vì vậy, giá mua bán
chương trình của K+, VTV, kể cả của liên doanh
VSTV cũng phải do Nhà nước quyết định (mục a,
khoản 1, điều 15 Luật Cạnh tranh). Cần điều tra làm
rõ cơ quan nhà nước có thẩm quyền nào đã vi phạm
điều 15 Luật Cạnh tranh, bỏ qua trách nhiệm kiểm
soát giá cả này.
Nhà nước là người đại diện bảo vệ quyền lợi chung
của xã hội. Lẽ ra Cục Quản lý cạnh tranh là đại diện
nhà nước trong lĩnh vực cạnh tranh đã phải chủ động
tiến hành điều tra các hành vi trên mà không cần phải
có đơn khiếu nại. Cần có quy định cụ thể để Cục
Quản lý cạnh tranh có trách nhiệm chủ động điều tra
những hành vi cạnh tranh nào: a) gây ảnh hưởng đến
một số lượng lớn người tiêu dùng; b) của doanh
nghiệp độc quyền nhà nước; hoặc c) của doanh
nghiệp hoạt động trong lĩnh vực độc quyền nhà nước.
