Chöông VI
KÓ THUAÄT AN TOAØN ÑIEÄN
4.1 Nhöõng khaùi nieäm cô baûn veà an toaøn ñieän
4.1.1. Caùc khaùi nieäm cô baûn veà an toaøn ñieän.
a. Ñieän trôû cuûa ngöôøi.
Cô theå con ngöôøi coù theå coi nhö moät ñieän trôû. Lôùp söøng treân da (daøy khoaûng 0,05-0,2mm)
coù ñieän trôû lôùn nhaát, maùu vaø thòt coù ñieän trôû beù. Khi ngöôøi tieáp xuùc vaøo vaät mang ñieän neáu da
khoâ raùo, khoâng coù thöông tích gì thì ñieän trôû cuûa ngöôøi coù theå ñeán 10.000 ÷100.000 oâm. Neáu
maát lôùp söøng treân da thì ñieän trôû cuûa ngöôøi coøn khoaûng 800 ÷1000 oâm, vaø neáu maát heát lôùp da
thì ñieän trôû cuûa ngöôøi chæ coøn 600 ÷800 oâm. Ñieän trôû cuûa ngöôøi khoâng phaûi laø moät trò soá coá
ñònh maø thay ñoåi phuï thuoäc vaøo nhieàu yeáu toá nhö tình traïng cuûa da, chieàu daøy lôùp söøng, dieän
tích vaø aùp suaát tieáp xuùc, trò soá vaø loaïi doøng ñieän qua ngöôøi, thôøi gian tieáp xuùc, ñieän aùp, taàn soá
doøng ñieän, traïng thaùi thaàn kinh cuûa ngöôøi. Neáu da ngöôøi bò öôùt hay coù moà hoâi thì ñieän trôû
giaûm xuoáng. Dieän tích tieáp xuùc caøng lôùn thì ñieän trôû caøng nhoû, vôùi ñieän aùp baèng 50÷60 V coù
theå xem ñieän trôû cuûa ngöôøi tæ leä nghòch vôùi dieän tích tieáp xuùc. Khi aùp suaát tieáp xuùc khoaûng
1kG/cm2trôû leân, ñieän trôû cuûa ngöôøi tæ leä thuaän vôùi aùp suaát tieáp xuùc. Khi doøng ñieän taêng leân da
seõ bò noùng leân, ngöôøi coù moà hoâi, do ñoù ñieän trôû cuûa ngöôøi seõ giaûm xuoáng. Thôøi gian taùc duïng
cuûa doøng ñieän caøng laâu, ñieän trôû cuûa ngöôøi caøng giaûm xuoáng vì da caøng bò noùng, moà hoâi ra
caøng nhieàu vaø vì nhöõng bieán ñoåi ñieän phaân trong cô theå con ngöôøi. Ñieän aùp ñaët vaøo ngöôøi
cuõng coù aûnh höôûng raát nhieàu ñeán ñieän trôû cuûa ngöôøi. Khi ñieän aùp taêng leân ñieän trôû cuûa ngöôøi
seõ giaûmxuoáng.
Baûng 4-1: Ñieän trôû cuûa ngöôøi phuï thuoäc ñieän trôû tieáp xuùc vaø traïng thaùi cuûa da
b. Taùc duïng cuûa doøng ñieän ñoái vôùi cô theå con ngöôøi.
* Taùc duïng kích thích
Phaàn lôùn caùc tröôøng hôïp cheát ngöôøi vì ñieän giaät laø do taùc duïng kích thích gaây neân. Ñaëc ñieåm
cuûa noù laø doøng ñieän qua ngöôøi beù (25÷100 mA), ñieän aùp ñaët vaøo ngöôøi khoâng lôùn laém, thôøi
gian doøng ñieän qua ngöôøi töông ñoái ngaén (vaøi giaây).
- Khi ngöôøi môùi chaïm vaøo ñieän, vì ñieän trôû cuûa ngöôøi coøn lôùn, doøng ñieän qua ngöôøi beù, taùc
duïng cuûa noù chæ laøm cho baép thòt tay, ngoùn tay co quaép laïi. Neáu naïn nhaân khoâng rôøi khoûi vaät
mang ñieän thì ñieän trôû cuûa ngöôøi daàn daàn giaûm xuoáng vaø doøng ñieän taêng leân, hieän töôïng co
quaép taêng leân.
- Thôøi gian tieáp xuùc vôùi vaät mang ñieän caøng laâu caøng nguy hieåm, coù theå laøm teâ lieät tuaàn
hoaøn vaø hoâ haáp.
* Taùc haïi gaây chaán thöông
- Taùc duïng gaây chaán thöông thöôøng xaåy ra do ngöôøi tieáp xuùc vôùi ñieän aùp cao.
- Khi ngöôøi ñeán gaàn vaät mang ñieän (6kV trôû leân) tuy chöa chaïm phaûi, nhöng vì ñieän aùp cao
sinh ra hoà quang ñieän, doøng ñieän qua hoà quang chaïy qua ngöôøi töông ñoái lôùn. Do phaûn xaï töï
nhieân cuûa ngöôøi raát nhanh vaø coù xu höôùng traùnh xa vaät mang ñieän, keát quaû laø hoà quang seõ
chuyeån qua vaät coù noái ñaát gaàn ñaáy, vì vaäy doøng ñieän qua ngöôøi trong thôøi gian raát ngaén, taùc
duïng kích thích ít khoâng ñöa ñeán teâ lieät tuaàn hoaøn vaø hoâ haáp, nhöng ngöôøi bò naïn coù theå bò
chaán thöông hay cheát do hoà quang ñoát chaùy da thòt.
Qua söï phaân tích treân ta thaáy raèng taùc duïng chuû yeáu cuûa tai naïn veà ñieän laø do doøng
ñieän qua ngöôøi gaây neân chöù khoâng phaûi do ñieän aùp. Vì vaäy khi phaân tích an toaøn trong maïng
ñieän chuùng ta chæ xeùt ñeán trò soá doøng ñieän qua ngöôøi.
Tuy nhieân khi quy ñònh veà an toaøn ñieän thöôøng laïi döïa vaøo ñieän aùp vaø duøng khaùi nieäm ñieän
aùp cho pheùp vì noù deã xaùc ñònh vaø cuï theå hôn.
Tai naïn veà ñieän ñoái vôùi con ngöôøi phuï thuoäc nhieàu yeáu toá, chuû yeáu laø:
- Trò soá doøng ñieän qua ngöôøi. Qua phaân tích ta thaáy nguy hieåm ñoái vôùi ngöôøi laø do doøng ñieän
chaïy qua ngöôøi (baûng 12-2).
Qua baûng 12-2 thaáy raèng, vôùi taàn soá 50 Hz, cöôøng ñoä doøng ñieän xoay chieàu an toaøn ñoái vôùi
ngöôøi phaûi beù hôn 10 mA, vôùi ñieän moät chieàu phaûi beù hôn 50 mA.
- Thôøi gian ñieän giaät. Khi thôøi gian doøng ñieän chaïy qua ngöôøi taêng leân, do aûnh höôûng cuûa
phaùt noùng, ñieän trôû cuûa ngöôøi giaûm xuoáng, do ñoù doøng ñieän seõ taêng leân vaø caøng nguy hieåm.
- Ñöôøng ñi cuûa doøng ñieän qua ngöôøi. Ngöôøi ta thöôøng ño phaân löôïng doøng ñieän qua tim ñeå
ñaùnh giaù möùc ñoä nguy hieåm cuûa caùc con ñöôøng doøng ñieän qua ngöôøi. Phaân löôïng doøng ñieän
qua tim theo caùc con ñöôøng doøng ñieän qua ngöôøi (baûng 12-3).
Doøng ñieän ñi töø chaân qua chaân laø ít nguy hieåm nhaát.
Baûng 12-2: Taùc duïng cuûa doøng ñieän ñoái vôùi cô theå ngöôøi
Baûng 12-3 Phaân löôïng cuûa doøng ñieän qua tim
- Taàn soá doøng ñieän. Qua nghieân cöùu thaáy raèng vôùi taàn soá töø 50÷60 Hz laø nguy hieåm nhaát. Taàn
soá caøng cao caøng ít nguy hieåm. Taàn soá treân 500.000 Hz khoâng giaät nhöng coù theå gaây boûng.
- Moâi tröôøng xung quanh. Nhieät ñoä vaø ñaëc bieät laø ñoä aåm cuõng coù aûnh höôûng ñeán ñieän trôû cuûa
ngöôøi vaø caùc vaät caùch ñieän do ñoù cuõng laøm thay ñoåi doøng ñieän qua ngöôøi.
c. Điện áp cho phép
Dự toán trị số dòng điện qua người trong nhiều trường hợp không làm được. Vì vậy xác
định giới hạn an toàn cho người không dựa vào dòng điện an toàn mà phải theo điện áp cho phép.
Dùng điện áp cho phép rất thuận lợi vì với mỗi mạng điện áp tương đối ổn định.
Tiêu chuẩn của điện áp cho mỗi nước một khác:
Ở Ba Lan, Thụy Sĩ, điện áp cho phép là 50V.
Ở Hà Lan, Thụy Điển điện áp cho phép là 24V.
Ở Pháp điện áp xoay chiều cho phép là 24V.
Ở Nga tùy theo môi trường làm việc, trị số điện áp cho phép có thể có các trị số khác
nhau: 65V, 12V.
4.1.2. Những nguyên nhân gây ra tai nạn điện.
4.1.2.1. Chạm phải vật dẫn có mang điện áp
Như dây điện trần không có vỏ bọc cách điện bị hư hỏng, mối nối dây điện bị hở, cầu dao
hoặc các bộ phận dẫn điện của thiết bị để hở, ... Nguyên nhân do:
- Các thiết bị không có vỏ bao che, không đảm bảo khoảng cách an toàn, không có sàn lưới
ngăn ngừa...
- Lớp vỏ bọc cách điện của dây điện, dây cáp đặt trên mặt đất, sàn nhà bị hư hỏng khi
người và phương tiện vận chuyển qua lại dẫm đạp lên.
- Sử dụng không đúng điện áp an toàn theo quy định ở những nơi nguy hiểm về điện.
- Sự làm việc sai lầm của người sửa chữa như bất ngờ đóng điện vào thiết bị ở đó đang có
người làm việc, cho người đến làm việc ở phần dẫn điện đã ngắt điện mà không kiểm tra đã ngắt
điện chưa, không có biển báo cấm.
4.1.2.2. Tiếp xúc với bộ phận kim loại hoặc vỏ thiết bị có mang điện áp và bị hỏng cách điện
(thiết bị, vỏ máy lúc bình thường không có điện), nguyên nhân là:
- Máy bị chạm mát (điện rò ra vỏ máy) do cách điện bị hư hỏng.
- Không thực hiện nối đất, nối không bảo vệ các thiết bị điện hoặc có nhưng không đáp
ứng yêu cầu an toàn, thiếu cầu chì bảo vệ,...
4.1.2.3. Do điện áp bước xuất hiện
Ở chỗ bị hư hỏng cách điện hay do đoản mạch của các dây dẫn xuống đất (khi đứt dây
điện) sẽ có dòng điện rò vào trong đất gây ra nguy hiểm cho người khi đi vào trong vùng có dòng
điện đó.
4.1.2.4. Do bị phóng điện hồ quang.
Đối với điện cao áp (trên 100V), sự nguy hiểm không chỉ tiếp xúc với nguồn điện mà khi
một bộ phận nào đó của cơ thể người hoặc máy móc ở sát gần đường dây hay trạm biến áp có thể
bị phóng điện hồ quang gây bỏng cháy. Ở điều kiện môi trường bình thường khoảng cách phóng
điện là 30kV/ cách mạng, như vậy với cấp điện áp 3,5kV nếu đưa tay đến gần dây dẫn khoảng 1
cách mạng thì có sự phóng điện gây cháy tay.
4.1.2.5. Thiếu hoặc không sử dụng đúng các dụng cụ bảo hộ.
Như ủng, găng tay cách điện, thảm cao su, giá cách điện,... và các phương tiện bảo vệ
khác.
4.2. Caáp cöùu ngöôøi bò ñieän giaät.
Nguyeân nhaân chính laøm cheát ngöôøi vì ñieän giaät laø do hieän töôïng kích thích chöù khoâng phaûi do
bò chaán thöông. Kinh nghieäm thöïc teá cho thaáy, haàu heát caùc tröôøng hôïp bò ñieän giaät, neáu kòp
thôøi cöùu chöõa thì khaû naêng cöùu soáng raát cao.
Khi sô cöùu ngöôøi bò naïn caàn thöïc hieän hai böôùc cô baûn sau:
- Taùch ngay naïn nhaân ra khoûi nguoàn ñieän.
- Laøm hoâ haáp nhaân taïo vaø xoa boùp tim ngoaøi loàng ngöïc
a. Taùch naïn nhaân ra khoûi nguoàn ñieän.
Neáu naïn nhaân chaïm vaøo ñieän haï aùp caàn nhanh choùng caét nguoàn ñieän; neáu khoâng theå caét
nhanh nguoàn ñieän thì phaûi duøng caùc vaät caùch ñieän khoâ nhö saøo, gaäy tre, goã khoâ ñeå gaït daây
ñieän ra khoûi naïn nhaân, neáu naïn nhaân naém chaët vaøo daây ñieän caàn phaûi ñöùng treân caùc vaät caùch
ñieän khoâ ñeå keùo naïn nhaân ra hoaëc hoaëc ñi ung hay duøng gaêng tay caùch ñieän ñeå gôû naïn nhaân
ra; hoaëc duøng caùc duïng cuï caùch ñieän ñeå caét ñöùt daây ñieän. Neáu naïn nhaân bò chaïm hoaëc bò
phoùng ñieän töø thieát bò coù ñieän aùp cao thì khoâng theå ñeán cöùu ngay tröïc tieáp maø caàn phaûi ñi uûng,
duøng gaäy, saøo caùch ñieän ñeå taùch ngöôøi bò naïn ra khoûi phaïm vi coù ñieän, ñoàng thôøi baùo cho
ngöôøi quaûn lí ñeán caét ñieän treân ñöôøng daây. Neáu ngöôøi bò naïn ñang laøm vieäc ôû ñöôøng daây treân
cao, duøng daây daãn noái ñaát, laøm ngaén maïch ñöôøng daây. Khi laøm ngaén maïch ñöôøng daây vaø noái
ñaát caàn tieán haønh noái ñaát tröôùc, sau ñoù neùm daây leân laøm ngaén maïch ñöôøng daây. Duøng caùc
bieän phaùp ñôõ ñeå choáng rôi, ngaõ neáu ngöôøi bò naïn treân cao.
b. Laøm hoâ haáp nhaân taïo.
Thöïc hieän ngay sau khi taùch ngöôøi bò naïn ra khoûi boä phaän
mang ñieän. Ñaët naïn nhaân ôû choã thoaùng khí, côûi caùc phaàn
quaàn aùo boù thaân (cuùc coå, thaét löng...), lau saïch maùu, nöôùc
boït vaø caùc chaát baån, sau ñoù thöïc hieän theo trình töï:
- Ñaët naïn nhaân naèm ngöûa, keâ gaùy baèng gaïch meàm ñeå ñaàu
ngöûa veà phía sau. Kieåm tra khí quaûn coù thoâng suoát khoâng
vaø laáy caùc dò vaät ra. Neáu haøm bò co cöùng phaûi môû mieäng
baèng caùch ñeå tay aùp vaøo phía döôùi cuûa goùchaøm döôùi, tì
ngoùn tay caùi vaøo meùp ñeå ñaåy haøm döôùi ra.
- Keùo ngöûa maët naïn nhaân veà phía sau sao cho caèm vaø coå
treân moät ñöôøng thaúng ñaûm baûo cho khoâng khí vaøo ñöôïc deã daøng. Ñaåy haøm döôùi veà phía tröôùc
ñeà phoøng löôõi rôi xuoáng ñoùng thanh quaûn.
- Môû mieäng vaø bòt muõi naïn nhaân. Ngöôøi caáp cöùu hít hôi vaø thoåi maïnh vaøo mieäng naïn nhaân
(ñaët khaåu trang hoaëc khaên saïch leân mieäng naïn nhaân). Neáu khoâng theå thoåi vaøo mieäng ñöôïc thì
coù theå bòt kín mieäng naïn nhaân vaø thoåi vaøo muõi.
- Laëp laïi caùc thao taùc nhö treân nhieàu laàn. Vieäc thoåi khí caàn laøm nhòp nhaøng vaø lieân tuïc 10 412
laàn trong moät phuùt vôùi ngöôøi lôùn, 20 laàn trong moät phuùt ñoái vôùi treû em.