HIA là gì?
Bài soạn lớp cao học và chuyên khoa cấp I.YTCC
HIA là một qui trình chính thức nhằm mục đích dự đoán những tác động tiềm tàng của các chính
sách trên sức khỏe, an sinh và bất bình đẳng y tế. Nó được áp dụng để hoạch định chính sách ở mức
chính quyền trung ương và địa phương và rất hiệu quả khi được áp dụng sớm trong qui trình triển
khai chính sách
Có 2 loại HIA chính:
1. HIA mức độ chính sách
2. HIA mức độ dự án
HIA hiện được sử dụng ở mức độ dự án ở nhiều nước (ở New Zealand, thường trong các tiến trình
quản lý nguồn tài nguyên). Hội đồng YTCC (Public Health Commission) đã xuất bản hướng dẫn về
thực hiện HIA mức độ dự án khi có luật quản lý nguồn tài nguyên
Tuy nhiên, điểm chính của hướng dẫn này là sử dụng HIA để hoạch định chính sách, điều này ít
phổ biến hơn nhưng thuyết phục hơn nhiều. Sự đánh giá tác động về sức khỏe và an sinh ở mức
chính sách vẫn chưa đứng vững ở New Zealand và là một lãnh vực tương đối mới trên bình diện
quốc tế
HIA ở mức độ chính sách tập trung chính vào sức khỏe và các yếu tố quyết định sức khỏe, trong
khi đó nếu HIA được áp dụng cho quản lý môi trường thì sức khỏe chỉ là 1 thành tố. HIA liên quan
với chính sách có nguồn gốc từ YTCC cho thấy rằng sức khỏe được quyết định chủ yếu từ các ban
ngành khác. HIA giúp đạt được các mục tiêu chính sách chẳng hạn như đưa ra quyết định “dựa vào
hệ quả” (outcome-based) mà quyết định đó tập trung vào những hệ quả thực sự đối với con người
hơn là các đầu ra của chính sách (ví dụ: giảm tỉ lệ hiện hút thuốc lá là một hệ quả, ngược lại các
chương trình cai thuốc lá là đầu ra)
HIA được dựa trên việc thừa nhận rằng tình trạng sức khỏe của con người và cộng đồng bị ảnh
hưởng nhiều do các yếu tố nằm ngoài ngành y tế, chẳng hạn như qua các chính sách kinh tế và xã
hội. HIA là phương pháp tiếp cận tiên tiến có thể được áp dụng để hoạch định chính sách ở bất cứ
ngành nào. Nó giúp xác định những phương cách mà:
• có thể tăng cường các ảnh hưởng tích cực của chính sách trên sức khỏe
• có thể giảm hoặc loại bỏ các ảnh hưởng tiêu cực của chính sách trên sức khỏe
• có thể giảm hoặc mở rộng bất bình đẳng y tế do hậu quả của chính sách
HIA được định nghĩa là sự kết hợp các qui trình, phương pháp và công cụ để đánh giá và
xét đoán một chính sách về những tác động tiềm tàng của nó trên sức khỏe quần thể và sự
phân bố của những tác động đó trong quần thể
ư: - quyết định tháo bỏ thuế nhập khẩu xe hơi đã qua sử dụng
- hạ thấp độ tuổi uống rượu bia
- đưa vào việc thử nghiệm đối với phúc lợi quốc nội
- chuyển sang cho thuê nhà Nhà nước trên thị trường
- đưa ra các tiêu chuẩn về bầu không khí
Điều được thừa nhận là HIA mức độ chính sách diễn ra trong môi trường hành chính và chính trị rất
phức tạp. Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc triển khai và thực hiện chính sách trong đó chủ ý về
chính trị là một yếu tố rất quan trọng
Quyển chỉ dẫn này bao gồm hướng dẫn được áp dụng sắp tới khi cân nhắc những chính sách thay
thế trước khi đưa ra quyết định. Lý tưởng, HIA phải là một qui trình liên tục mà bắt đầu từ giai
đoạn đầu triển khai chính sách và kết luận khi thực hiện xong chính sách
Hướng dẫn này bắt đầu từng giai đoạn theo thứ tự. Mục tới xem xét về cơ sở hợp lý để thực hiện
HIA
Một số chính sách trước đây ở New Zealand lẽ ra được điều chỉnh nếu HIA được thực hiện trước
khi chính sách được thông qua lần cuối. Chẳng hạn như:
- quyết định tháo bỏ thuế nhập khẩu xe hơi đã qua sử dụng
- hạ thấp độ tuổi uống rượu bia
- đưa vào việc thử nghiệm đối với phúc lợi quốc nội
- chuyển sang giá thuê thị trường đối với nhà Nhà nước
- đưa ra các tiêu chuẩn về bầu không khí
Bốn giai đoạn chính trong qui trình HIA là:
• Sàng lọc
• Xác định phạm vi
• Thẩm định và báo cáo
• Lượng giá
Tại sao thực hiện HIA?
HIA là một phương tiện mang tính thực tiễn giúp những nhà hoạch định chính sách áp dụng
phương pháp tiếp cận công việc để phát triển bền vững. Nó là công cụ trợ giúp thực tiễn giúp tạo
điều kiện tốt hơn cho hoạch định chính sách dựa vào chứng cứ, tập trung vào các hệ quả và nó kết
hợp đầu vào từ các ngành và các bên có liên quan
Một trong những mục tiêu của chiến lược y tế New Zealand là đánh giá các chính sách công về tác
động của chúng trên sức khỏe và bất bình đẳng y tế. Chiến lược cho người khuyết tật ở New
Zealand là thúc đẩy hòa nhập xã hội, làm tăng sự tham gia toàn diện của những người khuyết tật.
Sự áp dụng rộng rãi HIA sẽ giúp bảo đảm đạt được những mục tiêu của chiến lược
Những lý do chính để thực hiện HIA
1. Giúp những nhà hoạch định chính sách sử dụng phương pháp tiếp cận phát triển bền vững
Phát triển bền vững làm nổi bật tầm quan trọng những vấn đề kinh tế, môi trường, xã hội và văn
hóa khi quyết định hoạch định chính sách. Chính phủ đã triển khai chương trình hành động để
đảm bảo rằng tất cả hoạt động của chính quyền đều dựa vào các khái niệm phát triển bền vững.
HIA là công cụ hỗ trợ làm việc này
2. Giúp những nhà hoạch định chính sách giải quyết những thủ tục pháp lý và chính sách về YTCC
HIA mở ra cho chính phủ nhiều cân nhắc lựa chọn hơn trong công tác chính sách thường qui.
HIA có mối liên quan mạnh với Đạo Luật Chính phủ địa phương 2002 mà nó đòi hỏi các hội
đồng địa phương phải sử dụng phương thức tiếp cận phát triển bền vững để “thúc đẩy an sinh xã
hội, kinh tế, môi trường và văn hóa của các cộng đồng vào hiện tại và cho tương lai”. Đạo luật
cũng đòi hỏi những Hội đồng chuẩn bị các kế hoạch cộng đồng Hội đồng lâu dài (LTCCPs), điều
này sẽ bắt đầu việc đánh giá của cộng đồng về những gì cần thúc đẩy an sinh và Hội đồng sẽ đóng
góp như thế nào cho những hệ quả đó. Ngoài ra, Đạo luật sức khỏe 1956 nói rằng nhà cầm quyền
khu vực có nghĩa vụ cải thiện, thúc đẩy và bảo vệ sức khỏe cộng đồng trong quận của mình
HIA là một công cụ mạnh mẽ mà Chính quyền địa phương có thể sử dụng để giúp đạt được
những yêu cầu này
Đạo luật quản lý giao thông đường bộ 2002 đòi hỏi các sở ngành phải tính toán làm thế nào để
“bảo vệ và nâng cao sức khỏe cộng đồng”. HIA có thể được sử dụng để mở rộng phạm vi lập kế
hoạch giao thông vận tải vượt qua những mối quan tâm truyền thống SKCĐ gồm tiếng ồn, độ
rung, và khí thải xe. Tập trung vào các yếu tố quyết định sức khỏe rộng hơn chẳng hạn như hỗ trợ
xã hội, tiếp cận các dịch vụ và các nguồn tài nguyên văn hóa, sẽ làm tăng thêm đáng kể những
thông tin cho những người đưa ra quyết định về những tác động SKCĐ từ các quyết định giao
thông vận tải
Ngoài ra, Ủy ban quyền con người (the Human Rights Commission) hiện nay đang kêu gọi đưa
HIA vào trong chính sách chính quyền địa phương và trung ương
Việc sử dụng HIA là 1 phần của những bước chuyển rộng hơn hướng về phát triển bền vững,
phối hợp liên ngành và tiếp cận chính phủ toàn diện
HIA giúp tạo ra môi trường chính sách để xem xét thường qui nhiều tác động tiềm tàng. Nó
không những làm nổi bật những tác động tiêu cực trên sức khỏe mà nó còn tìm kiếm sửa đổi các
chính sách để tăng tối đa những ảnh hưởng tích cực trên sức khỏe
3. Giúp nhà hoạch định sách kết hợp bằng chứng để hoạch định chính sách
HIA thúc đẩy việc đóng góp nghiên cứu và bằng chứng khác cho việc hoạch định chính sách. Nó
có thể làm mạnh hơn mối liên kết giữa nghiên cứu và chính sách
4. Thúc đẩy sự làm việc liên ngành qua việc khuyến khích các nhà hoạch định chính sách cộng tác
với các ngành khác
Điều này góp phần cho sự phát triển chính sách được lồng ghép nhiều hơn và thúc đẩy toàn bộ
chính quyền suy nghĩ. HIA phù hợp với những sáng kiến chính phủ chẳng hạn như the Review of
the Centre, và the Growth and Innovation Framework
5. Thúc đẩy phương pháp tiếp cận tham gia, tư vấn cho việc hoạch định chính sách
HIA đòi hỏi những nhà hoạch định chính sách xác định và tham vấn với nhiều bên liên quan.
Trong một số trường hợp nó bao gồm những đại diện cộng đồng hay nhiều cơ quan chính phủ
hoặc phi chính phủ. HIA tập trung vào việc đưa các nhóm khác hẳn nhau vào với nhau theo cách
không đối đầu và quyền hạn như nhau
6. Cải thiện sức khỏe và giảm bất bình đẳng y tế
HIA không phải là “viên đạn thần kỳ” (magic bullet), nhưng nó góp phần cải thiện được sức khỏe
toàn bộ của quần thể qua việc bảo đảm rằng ở mức cực thấp các chính sách không tạo ra tác động
xấu nghiêm trọng nào trên sức khỏe. Nó cũng đóng một vai trò làm giảm bất bình đẳng y tế bằng
cách giúp bảo đảm các chính sách không làm xấu đi hoặc tiếp tục duy trì bất bình đẳng
7. Giúp nhà hoạch định chính sách xem xét Hiệp ước Waitangi
Mãori mang một gánh nặng mất cân đối về bệnh và chết sớm. Mãori có ngành y tế yếu hơn ngay
khi xét đến vị trí kinh tế-xã hội. Điều này có nghĩa là cần phải có những chính sách mới nhắm vào
việc cải thiện sức khỏe và an sinh Mãori và làm giảm sự khác biệt về tình trạng sức khỏe giữa
người Mãori và không là người Mãori. Các bất bình đẳng y tế đối với Mãori nên được đưa vào
khung Hiệp ước Waitangi, khung này bảo đảm tập trung nhiều hơn vào sức khỏe người Mãori.
Chính vì lý do này mà các công cụ thẩm định trong hướng dẫn này bao gồm việc thẩm định chính
sách chú ý vào các nguyên lý của Hiệp ước: sự cộng tác, sự tham gia, và sự che chở và các tác
động hệ quả trên sức khỏe và an sinh của các gia đình và cộng đồng Mãori
Ai sẽ thực hiện HIA?
Hướng dẫn này được triển khai một cách cụ thể cho những nhà hoạch định chính sách để ghi nhớ.
Lý tưởng, các nhà hoạch định chính sách ở tất cả các ngành công nên dùng HIA cho các chính sách
quan trọng
Ví dụ, các nhà phân tích và tham mưu chính sách cho chính quyền trung ương trong các lãnh vực
chính sách chẳng hạn như nhà ở, việc làm hoặc thuế má nên sử dụng HIA. Các quan chức chính
quyền và nhà hoạch định chính sách địa phương ở các ngành như vận tải, kế hoạch, chính sách xã
hội hoặc môi trường cũng sẽ thấy công cụ HIA có lợi
Mặc dù hướng dẫn này nhắm vào những nhà hoạch định chính sách của chính quyền trung ương,
khu vực và địa phương nhưng cả hai tổ chức cộng đồng và liên hiệp vẫn có thể sử dụng hướng dẫn
này. Ở New Zealand, người ta yêu cầu phải có các quá trình tham gia, cộng tác với Hiệp ước, thành
viên Hiệp ước (các tổ chức Mãori liên quan) cũng như bàn bạc rộng rãi hơn khi thích hợp
Hướng dẫn này được thiết kế chủ yếu cho các chính sách ngoài ngành y tế, nhưng các nhà hoạch
định chính sách y tế cũng có thể sử dụng để đánh giá các tác động tiềm tàng của các chính sách y tế
trên các bất bình đẳng y tế
Cần phải phân biệt giữa sở hữu (owning) và thực hiện (doing) HIA. Khuyến khích các nhà hoạch
định chính sách sở hữu và chịu trách nhiệm về HIA được áp dụng cho chính sách của họ. Họ có thể
tự thực hiện HIA hoặc người khác thực hiện chẳng hạn như chuyên gia YTCC hoặc sử dụng trộn
lẫn 2 phương pháp tiếp cận này
Sự phối hợp giữa ngành liên quan và các chuyên gia YTCC là quan trọng để bảo đảm kiến thức
được chia sẻ. Một phương pháp tiếp cận ngành ngang có thể đưa kiến thức chuyên môn của cơ
quan chính sách với kiến thức YTCC và kinh nghiệm HIA vào với nhau. Điều khuyến cáo những
người sử dụng hướng dẫn này hoặc HIA lần đầu tiên phải dự khóa huấn luyện HIA và/hoặc cùng
làm việc với người thực hành HIA có kinh nghiệm
Hướng dẫn này mang quan điểm YTCC nhưng vẫn thừa nhận rằng những nhà hoạch định chính
sách ở tất cả các ngành sẽ có rất nhiều quan điểm giá trị gây ảnh hưởng đến việc hoạch định chính
sách của họ. Quyển sách này cũng khuyến khích sự cộng tác giữa các ngành theo cách kết hợp
nhiều quan điểm và bảo đảm tất cả các lãnh vực được xem xét
Trên bình diện quốc tế sự tham gia cộng đồng được coi như là giá trị cốt lõi của HIA. Trong khi
người ta vẫn chưa nghiên cứu sâu về sự tham gia cộng đồng trong trong bối cảnh HIA nhưng sự
tham gia cộng đồng đã cho thấy có ảnh hưởng tích cực trên sự phát triển và thực hiện dự án sức
khỏe và trên sự thay đổi thái độ của những cá nhân về sức khỏe. Một loạt các quá trình tham gia có
thể góp phần hoạch định chính sách, chẳng hạn như phỏng vấn những người cung cấp thông tin
quan trọng, hội thảo các bên liên quan, các nhóm tập trung hoặc bồi thẩm đoàn nhân dân.
Những người sử dung hướng dẫn này có thể sửa và cải tiến những công cụ khi áp dụng-điều này
được kỳ vọng và khuyến khích khi các yếu tố theo bối cảnh sẽ ảnh hưởng các qui trình chính sách
và vì thế phải dàn xếp phương pháp tiếp cận. Việc giới thiệu HIA cũng là về việc xây dựng kinh
nghiệm khi áp dụng các công cụ này.