intTypePromotion=3

Di cư và phát triển trong bối cảnh đổi mới kinh tế, xã hội của đất nước - Đặng Nguyên Anh

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
53
lượt xem
9
download

Di cư và phát triển trong bối cảnh đổi mới kinh tế, xã hội của đất nước - Đặng Nguyên Anh

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tham khảo nội dung bài viết "Di cư và phát triển trong bối cảnh đổi mới kinh tế, xã hội của đất nước" dưới đây để nắm bắt được kinh nghiệm của các quốc gia châu Á về di cư, di cư và biến đổi kinh tế, xã hội ở Việt Nam, vai trò của các yếu tố phát triển đối với di cư ở nước ta.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Di cư và phát triển trong bối cảnh đổi mới kinh tế, xã hội của đất nước - Đặng Nguyên Anh

  1. X· héi häc sè 1 (61), 1998 3 Di c− vµ ph¸t triÓn trong bèi c¶nh ®æi Míi kinh tÕ-x· héi cña ®Êt n−íc §Æng Nguyªn Anh Theo luËn ®iÓm kinh ®iÓn, d©n sè t¹i c¸c quèc gia ®ang ph¸t triÓn Ýt cã sù di ®éng do qu¸ tr×nh di c− chØ diÔn ra m¹nh mÏ trªn nÒn t¶ng cña mét x· héi c«ng nghiÖp hiÖn ®¹i (Zelinski, 1971). Tuy nhiªn khi c¸c sè liÖu vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu di c− trë nªn phong phó h¬n, ng−êi ta ®· thÊy r»ng di chuyÓn d©n sè diÔn ra réng kh¾p ngay ë c¸c quèc gia ®ang b−íc vµo thêi kú ph¸t triÓn ban ®Çu. Ngay tõ nh÷ng thËp kû tr−íc, qu¸ tr×nh di c− ë ch©u ¸ ®· diÔn ra m¹nh mÏ d−íi nhiÒu h×nh thøc, víi sù tham gia cña nhiÒu tÇng líp x· héi vµ d©n c− kh¸c nhau. Lµ mét ph−¬ng thøc n¨ng ®éng kÕt nèi n«ng th«n víi thµnh thÞ, gi÷a c¸c vïng l·nh thæ trong mét n−íc còng nh− gi÷a c¸c quèc gia, di c− ®· trë nªn mét cÊu thµnh quan träng gãp phÇn vµo tiÕn tr×nh ph¸t triÓn ë nhiÒu quèc gia. Trong khi nghiªn cøu di c− ë ch©u ¸ ®· ®¹t ®Õn ®Ønh cao víi nh÷ng xuÊt b¶n phÈm hÕt søc phong phó th× nh÷ng kÕt qu¶ thu ®−îc vÒ di c− ë ViÖt Nam cßn Ýt vÒ sè l−îng vµ nghÌo nµn vÒ chÊt l−îng. §Æc biÖt, nguyªn nh©n vµ b¶n chÊt cña vÊn ®Ò di c− ch−a ®−îc ®Æt ra xem xÐt mét c¸ch nghiªm tóc trong c«ng t¸c ho¹ch ®Þnh kÕ ho¹ch vµ chÝnh s¸ch kinh tÕ-x· héi. Di c− vÉn bÞ xem nh− mét vÊn ®Ò bøc xóc cÇn gi¶i quyÕt, mét c¸i gi¸ ph¶i tr¶ cho sù ph¸t triÓn chø kh«ng ph¶i lµ mét yÕu tè tÝch cùc gãp phÇn thóc ®Èy t¨ng tr−ëng kinh tÕ vµ tiÕn bé x· héi trong thêi kú ph¸t triÓn míi cña ®Êt n−íc. NÕu so s¸nh ViÖt Nam víi c¸c quèc gia ch©u ¸ trªn lÜnh vùc di c−, cã thÓ nhËn thÊy nhiÒu ®iÓm kh¸c biÖt còng nh− t−¬ng ®ång. Qu¸ tr×nh di c− ë ViÖt Nam cã nh÷ng nÐt ®Æc thï, chñ yÕu do sù t¸c ®éng liªn tôc cña chiÕn tranh vµ vai trß chñ ®¹o cña nhµ n−íc ®èi víi c«ng t¸c di d©n, nh−ng ®ång thêi ViÖt Nam còng t×m thÊy sù t−¬ng ®ång víi c¸c quèc gia trong khu vùc vÒ h×nh th¸i, nguyªn nh©n vµ b¶n chÊt cña di c− trong tiÕn tr×nh hiÖn ®¹i hãa ®Êt n−íc. Víi ®Æc tr−ng ®ã, phÇn ®Çu cña bµi viÕt nµy t×m hiÓu kinh nghiÖm di c− mµ c¸c quèc gia ë ch©u ¸ ®· tr¶i qua nh÷ng n¨m tr−íc ®©y. 1. Kinh nghiÖm cña c¸c quèc gia ch©u ¸ Cã thÓ nãi, t¨ng tr−ëng ®« thÞ vµ di chuyÓn d©n sè ë ch©u ¸ diÔn ra trong bèi c¶nh hiÖn ®¹i hãa vµ chÞu sù chi phèi m¹nh mÏ cña chÝnh s¸ch nhµ n−íc. Tr−íc nh÷ng ®ßi hái bøc xóc trong nhu cÇu t¨ng tr−ëng kinh tÕ vµ æn ®Þnh x· héi, c¸c quèc gia ch©u ¸ ®· cã nh÷ng biÖn ph¸p gi¸n tiÕp hoÆc trùc tiÕp ph©n bè, ®iÒu chØnh l¹i quy m« vµ c¬ cÊu d©n c−. MÆc dï nhiÒu n−íc ®· tiÕn hµnh nh÷ng biÖn ph¸p h¹n chÕ di c− ra thµnh phè nh»m æn ®Þnh sù ph¸t triÓn, møc ®é can thiÖp m¹nh nhÑ l¹i tïy theo tõng quèc gia. Trong khi Trung Quèc tõ mÊy chôc n¨m qua ®· ¸p dông nhiÒu biÖn ph¸p nh»m kiÓm so¸t chÆt chÏ l−îng nhËp c− vµo thµnh phè, In-®«-nª-xia ®· sö dông c¸c biÖn ph¸p «n hßa h¬n dùa trªn ph−¬ng thøc thuyÕt phôc vµ vËn ®éng thay v× sù cÊm ®o¸n. MÆc dï Th¸i Lan trong nh÷ng gÇn ®©y ®· ¸p dông c¸c biÖn ph¸p nh»m gi¶m bít l−u l−îng nhËp c− vµo B¨ng-cèc, nh−ng chÝnh phñ Th¸i ch−a bao giê dïng nh÷ng biÖn ph¸p h¹n chÕ sù ®i l¹i lµm ¨n cña c− d©n tõ n¬i kh¸c ®Õn thñ ®« n−íc nµy. Nh÷ng mÊt c©n ®èi gi÷a c¸c vïng l·nh thæ vµ sù Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  2. 4 Di c− vµ ph¸t triÓn trong bèi c¶nh §æi Míi ... −u ®·i ®Çu t− ®èi víi khu vùc ®« thÞ vµ ho¹t ®éng kinh tÕ dÞch vô ë Th¸i Lan tiÕp tôc thu hót ng−êi lao ®éng tõ n«ng th«n ra thµnh phè lµm ¨n sinh sèng. ChÝnh phñ Phi-lÝp-pin rÊt quan t©m ®Õn vÊn ®Ò bïng næ d©n sè ë c¸c thµnh phè lín, nhÊt lµ thñ ®« Ma-ni-la. Tuy nhiªn, chiÕn l−îc tËp trung ®Çu t− vµo c¸c trung t©m ®« thÞ cña Phi-lÝp-pin ®· dÉn ®Õn sù ra ®i å ¹t cña d©n sè n«ng th«n. MÆc dï chÝnh phñ ®· cã quan t©m ®Õn viÖc ph¸t triÓn vïng kinh tÕ vµ x©y dùng c¸c trôc c«ng nghiÖp míi n»m ngoµi thñ ®« Ma-ni-la nh»m gi¶m bít søc Ðp nhËp c− vµo thµnh phè, c¸c biÖn ph¸p nµy kh«ng gióp thay ®æi ®−îc t×nh thÕ, thËm chÝ cßn lµm gia t¨ng nh÷ng dßng nhËp c− lín h¬n tõ n«ng th«n ra thµnh thÞ. §iÒu nµy lµ kÕt qña cña sù héi nhËp gi÷a c¸c vïng kÐm ph¸t triÓn víi nh÷ng trôc c«ng nghiÖp ®« thÞ míi nãi trªn ë Phi-lÝp-pin. Trªn b×nh diÖn chÝnh s¸ch, cã thÓ nãi r»ng nh÷ng biÖn ph¸p nh»m kiÓm so¸t di c− ®−îc ¸p dông ¸p dông réng r·i ë nhiÒu quèc gia chø kh«ng chØ ®¬n thuÇn ë ch©u ¸, bao gåm c¶ c¸c n−íc x· héi chñ nghÜa §«ng ©u tr−íc ®©y (Oberai, 1988). T¹i c¸c quèc gia nµy tr−íc thêi më cöa, viÖc nhËp c− vµo thµnh phè th−êng bÞ h¹n chÕ tèi ®a th«ng qua hÖ thèng ®¨ng ký nh©n khÈu trong khi nhµ n−íc l¹i khuyÕn khÝch sù chuyÓn c− tõ thµnh phè vÒ n«ng th«n. Bªn c¹nh ®ã, c¸c quèc gia nãi trªn cßn tiÕn hµnh t¸i ph©n chia vµ ph©n lo¹i thµnh thÞ nh»m æn ®Þnh c¬ cÊu ph¸t triÓn theo kÕ ho¹ch. Nh÷ng biÖn ph¸p qu¶n lý di c− nãi trªn nh»m khèng chÕ sù tËp trung d©n c− t¹i thµnh phè, bëi c¸c nhµ qu¶n lý e ng¹i r»ng sù ph×nh ra cña c¸c thµnh phè lín sÏ kÐo theo nh÷ng bÊt æn ®Þnh x· héi vµ mÊt c©n ®èi trong kÕ ho¹ch. Còng v× lý do ®ã mµ ë c¸c quèc gia nµy, ch−¬ng tr×nh t¸i ®Þnh c− vµ di d©n ®Õn c¸c vïng ®Êt míi ®· nhËn ®−îc sù hç trî vµ ®Çu t− m¹nh mÏ cña nhµ n−íc. MÆc dï ph−¬ng thøc gi·n d©n ®Õn c¸c miÒn ®Êt réng, ng−êi th−a ®−îc ¸p dông kh¸ phæ biÕn, møc ®é thµnh c«ng cña c¸c ch−¬ng tr×nh nµy l¹i rÊt kh¸c nhau vµ hÇu hÕt kh«ng ®¹t ®−îc môc tiªu mong muèn (Oberai, 1988). LÊy vÝ dô ë Ma-lay-xia, trong khi ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn ruéng ®Êt vµ ®Þnh c− liªn bang (tªn gäi t¾t lµ FELDA) vµo nh÷ng n¨m 80 ®−îc coi lµ mét m« h×nh kh¸ thµnh c«ng (víi chi phÝ cùc kú tèn kÐm) th× ë Ên §é, quèc gia ®«ng d©n thø hai trªn thÕ giíi, kÕ ho¹ch gi·n d©n vÒ n«ng th«n do chÝnh phñ tæ chøc ®· kh«ng thu ®−îc kÕt qña nÕu nh− kh«ng nãi lµ thÊt b¹i. Nh×n chung, c¸c ch−¬ng tr×nh ®Þnh c− vµ t¸i ph©n bè d©n sè ë ch©u ¸ rÊt Ýt thµnh c«ng. Mét sè m« h×nh ®em l¹i kÕt qña kh¶ quan th× l¹i ®ßi hái chi phÝ rÊt tèn kÐm vµ kh«ng mang tÝnh bÒn v÷ng (vÝ dô nh− ë X¬-ri-Lan-ka). §ã lµ mét trong nhiÒu lý do t¹i sao ngµy cµng cã Ýt quèc gia vËn dông c¸c ch−¬ng tr×nh t¸i ®Þnh c− nh− mét ph−¬ng thøc ph©n bè l¹i lao ®éng d©n c−. VËy th× c¸c gi¶i ph¸p chÝnh s¸ch nh»m h¹n chÕ di c− cã t¸c dông nh− thÕ nµo ë ch©u ¸? Theo nhËn ®Þnh cña Liªn hiÖp quèc, trong ®iÒu kiÖn cã sù ph¸t triÓn kh«ng ®ång ®Òu gi÷a c¸c khu vùc, c¸c vïng l·nh thæ th× nh÷ng biÖn ph¸p h¹n chÕ di c− rÊt Ýt cã kh¶ n¨ng ®em l¹i hiÖu qu¶. Nh÷ng can thiÖp hµnh chÝnh trùc tiÕp ®Õn qu¸ tr×nh di c− cµng kh«ng ®em l¹i kÕt qu¶ mong muèn khi mµ c¸c t¸c nh©n c¬ b¶n vµ s©u xa dÉn ®Õn di c− ch−a ®−îc kh¾c phôc (UN, 1988). 2. Di c− vµ biÕn ®æi kinh tÕ - x· héi ë ViÖt Nam Trong khi yÕu tè kinh tÕ gi÷ mét vai trß quan träng ®èi víi di c−, c¸c trë lùc h¹n chÕ qu¸ tr×nh di c− l¹i cã xuÊt ph¸t ®iÓm tõ nh©n tè phi kinh tÕ. Trªn b×nh diÖn vÜ m«, hai ®éng lùc quan träng nhÊt cã ¶nh h−ëng ®Õn di d©n lµ ph¸t triÓn kinh tÕ vµ c«ng t¸c ®iÒu ®éng lao ®éng d©n c−. Gièng nh− nhiÒu quèc gia ch©u ¸, qu¸ tr×nh di c− ë ViÖt Nam chÞu sù ®iÒu tiÕt vµ can thiÖp cña nhµ n−íc th«ng qua c¸c biÖn ph¸p chÝnh s¸ch. Ngay tõ sau ngµy thèng nhÊt ®Êt n−íc, ch−¬ng tr×nh ®iÒu ®éng lao ®éng vµ d©n c− ®· h−íng vµo c¸c môc tiªu: (1) Gi¶m bít ¸p lùc d©n sè ë ®ång b»ng B¾c Bé vµ ®ång b»ng duyªn h¶i miÒn Trung (2) H¹n chÕ møc gia t¨ng d©n sè ë ®« thÞ, ®Æc biÖt lµ c¸c thµnh phè lín (3) §iÒu hßa d©n sè trong néi bé tØnh ®ång thêi g¾n c«ng t¸c ®iÒu ®éng lao ®éng vµ d©n c− víi cñng cè an ninh quèc phßng (GSO, 1991:43). Cã thÓ thÊy r»ng ®Þnh h−íng Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  3. §Æng Nguyªn Anh 5 c¬ b¶n trong chÝnh s¸ch di d©n cña Nhµ n−íc ta nh÷ng n¨m 80 lµ h¹n chÕ di c− vµo ®« thÞ, c¸c thµnh phè lín th«ng qua ch−¬ng tr×nh ®iÒu ®éng lao ®éng vµ d©n c− ®Õn c¸c vïng kinh tÕ míi. MÆc dï tr×nh ®é ph¸t triÓn cña ViÖt nam cßn thÊp kÐm, chªnh lÖch trong møc sèng vµ t¨ng tr−ëng kinh tÕ-x· héi gi÷a c¸c khu vùc ®Þa lý, c¸c vïng l·nh thæ kh¸ râ rÖt (xem BiÓu 1). Sù ph¸t triÓn kh«ng ®ång ®Òu ®ã tr−íc hÕt cã c¨n nguyªn lÞch sö. MÆc dï Nhµ n−íc ta ®· tiÕn hµnh nh÷ng gi¶i ph¸p chÝnh s¸ch nh»m thu hÑp kho¶ng c¸ch gi÷a n«ng th«n vµ thµnh thÞ, gi÷a miÒn ng−îc vµ miÒn xu«i, ¶nh h−ëng cña nh÷ng mÊt c©n ®èi nãi trªn ®Õn di c− lµ kh«ng thÓ tr¸nh khái. Ngay tõ thêi kÕ ho¹ch hãa tËp trung bao cÊp, xu h−íng tho¸t ly ra khái n«ng th«n ®· diÔn ra kh¸ m¹nh mÏ, thóc ®Èy kh«ng Ýt thanh niªn n«ng th«n, nhÊt lµ nam giíi, ®i c«ng nh©n hoÆc nhËp ngò. Vµ còng ngay tõ thêi bao cÊp, nhu cÇu lµm viÖc trong c¸c c¬ quan nhµ n−íc ®· khiÕn kh«ng Ýt sinh viªn ra tr−êng t×m c¸ch chèng quyÕt ®Þnh, ch¹y chät hé khÈu vµ xin viÖc ®Ó ®−îc ë l¹i thµnh phè. TÊt c¶ nh÷ng thùc tÕ trªn ®· cã t¸c ®éng kh«ng nhá ®Õn c¸c dßng chuyÓn c− tõ n«ng th«n ra thµnh phè, tõ B¾c vµo Nam. BiÓu 1: Møc ®é ph¸t triÓn kh«ng ®ång ®Òu vÒ kinh tÕ-x∙ héi gi÷a c¸c vïng l∙nh thæ ë ViÖt Nam MËt ®é d©n Thu nhËp L−¬ng thùc Tû lÖ hé Tû lÖ hé Tû lÖ Thø Khu vùc sè b×nh b×nh qu©n cã ®iÖn cã n−íc mï ch÷ h¹ng (ng−êi/km2) qu©n (ngh×n ®ång) (%) m¸y (%) (%) ph¸t (ngh×n triÓn ®ång) t−¬ng ®èi Vïng nói Trung du B¾c Bé 103 801 770 37.0 0.1 14.1 7 §ång b»ng s«ng Hång 784 1096 922 98.1 18.1 8.6 2 B¾c Trung Bé 167 763 650 61.8 0.1 9.0 6 Duyªn h¶i miÒn Trung 148 853 633 54.7 16.3 15.3 4 T©y Nguyªn 45 852 897 31.3 0.8 36.0 5 §«ng Nam Bé 333 1892 1041 71.8 30.0 9.6 1 §ång b»ng s«ng Cöu Long 359 1266 1332 67.0 5.3 18.0 3 Toµn quèc 195 1105 909 60.2 10.7 13.4 - Nguån sè liÖu: SPC (1994); Nguyen (1995) Ghi chó: C¸c chØ tiªu ¸p dông cho n¨m 1992; MËt ®é d©n sè ¸p dông cho n¨m 1989. Nh÷ng ®æi míi kinh tÕ-x· héi tõ sau n¨m 1986 ®· thóc ®Èy nÒn kinh tÕ cña ®Êt n−íc t¨ng tr−ëng m¹nh mÏ nh−ng còng ®· gãp phÇn lµm trÇm träng thªm sù ph¸t triÓn kh«ng ®ång ®Òu trong møc sèng, thu nhËp vµ hÖ thèng dÞch vô h¹ tÇng gi÷a c¸c khu vùc còng nh− gi÷a c¸c tØnh thµnh cña c¶ n−íc. C¸c thµnh phè lín vµ c¸c trung t©m ®« thÞ cã søc hót ngµy cµng m¹nh mÏ h¬n, trë thµnh ®iÓm trung chuyÓn cña c¸c dßng nhËp c−. Bªn c¹nh ®ã, sù níi láng trong c¸c thñ tôc qu¶n lý hµnh chÝnh vµ c«ng t¸c qu¶n lý hé tÞch hé khÈu ®· t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi h¬n cho viÖc nhËp c− vµ sinh sèng ë thµnh phè, chñ yÕu d−íi h×nh thøc hîp lý hãa gia ®×nh. ë n«ng th«n chÝnh s¸ch kho¸n ®· t¹o nªn søc bËt míi trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, cho phÐp c¸c hé gia ®×nh n«ng d©n tù qu¶n lý c©n ®èi søc s¶n xuÊt. Lao ®éng d− thõa trong hé ®−îc chuyÓn sang c¸c ho¹t ®éng t¨ng thu nhËp, s¶n xuÊt vµ dÞch vô phi n«ng. ChÝnh ë ®©y di c− ®· trë thµnh mét ph−¬ng tiÖn, mét chiÕn l−îc tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña hé gia ®×nh n«ng th«n. VËy th× tr−íc nh÷ng biÕn ®æi kinh tÕ-x· héi ë n−íc ta tõ n¨m 1986, nh÷ng nh©n tè nµo ®· thóc ®Èy di c−? M« h×nh di c− trong thêi kú ®Çu cña sù nghiÖp §æi míi ®· ®−îc ®Þnh h×nh nh− thÕ nµo? Gi¶ thuyÕt cña nghiªn cøu nµy lµ: ngay tõ nh÷ng n¨m ®Çu tiªn cña c«ng cuéc §æi míi, trong khi c¸c biÖn ph¸p chÝnh s¸ch ®iÒu ®éng lao ®éng vµ d©n c− ®Õn c¸c vïng kinh tÕ míi lµ mét nh©n tè chñ ®¹o quyÕt ®Þnh qóa tr×nh di chuyÓn d©n sè, sù chªnh lÖch vÒ møc sèng gi÷a n«ng th«n vµ thµnh thÞ còng nh− nh÷ng mÊt c©n ®èi gi÷a c¸c vïng l·nh thæ cña ®Êt n−íc lµ nguyªn nh©n s©u xa ®èi víi di c− ë ViÖt Nam. Nh©n tè nµy kh«ng chØ quyÕt ®Þnh h−íng di chuyÓn mµ cßn t¹o ra Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  4. 6 Di c− vµ ph¸t triÓn trong bèi c¶nh §æi Míi ... ®éng lùc thóc ®Èy qu¸ tr×nh di c−. KÕt luËn trªn chÝnh lµ néi dung c¬ b¶n ®−îc tr×nh bµy trong phÇn tiÕp sau ®©y cña bµi viÕt. 3. Vai trß cña c¸c yÕu tè ph¸t triÓn ®èi víi di c− ë n−íc ta So víi c¸c nghiªn cøu vÒ møc sinh vµ kÕ ho¹ch hãa gia ®×nh, nghiªn cøu di c− cßn qu¸ thiÕu ë ViÖt Nam. Mét sè c«ng tr×nh do c¸c c¬ quan chøc n¨ng tiÕn hµnh tr−íc ®©y chØ tËp trung chøng minh vai trß cña c«ng t¸c ®iÒu ®éng lao ®éng vµ d©n c− ®Õn c¸c vïng kinh tÕ míi. Nh÷ng c«ng tr×nh kh¸c do c¸c t¸c gi¶ n−íc ngoµi viÕt l¹i qóa thu hÑp vÒ cÊp ®é vµ thêi ®iÓm nghiªn cøu nªn ®· kh«ng cËp nhËt ®−îc c¸c vÊn ®Ò cña di c− ë ViÖt Nam. Mét sè nghiªn cøu trong n−íc gÇn ®©y, mÆc dï ®· b−íc ®Çu xem xÐt c¸c dßng di c− tù ph¸t n»m ngoµi sù ®iÒu ®éng cña Nhµ n−íc, nh−ng l¹i béc lé yÕu ®iÓm trong kh¸i niÖm, kü thuËt thu thËp vµ ph©n tÝch sè liÖu. Bªn c¹nh ®ã c¸c nghiªn cøu nµy ch−a ®−a ra mét bøc tranh tæng thÓ vÒ di c− trªn cÊp ®é toµn quèc do chØ tËp trung kh¶o s¸t ë mét sè ®Þa ph−¬ng, n¬i cã nhiÒu ng−êi nhËp c−. 3.1 Sè liÖu vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu: Nghiªn cøu nµy sö dông sè liÖu Tæng §iÒu tra D©n sè n¨m 1989. MÆc dï ®©y lµ cuéc Tæng §iÒu tra thø hai cho ®Õn nay trªn b×nh diÖn toµn quèc, Tæng §iÒu tra D©n sè 1989 l¹i lµ ®iÒu tra ®Çu tiªn thu thËp sè liÖu vÒ di c− ë ViÖt Nam. Sù thiÕu v¾ng cña c¸c sè liÖu di c− cÊp quèc gia cho ®Õn tËn gÇn ®©y lµm t¨ng thªm tÝnh duy nhÊt cña sè liÖu di c− thu ®−îc tõ Tæng §iÒu tra D©n sè 1989. MÆc dï kÕt qu¶ cuéc Tæng §iÒu tra ®· ®−îc xö lý vµ xuÊt b¶n réng r·i trªn c¸c Ên phÈm nh−ng nh÷ng th«ng tin vµ sè liÖu di c− vÉn ch−a ®−îc khai th¸c triÖt ®Ó. Bªn c¹nh ®ã, vai trß cña c¸c nh©n tè thóc ®Èy di c− xÐt trªn ph¹m vi c¶ n−íc ch−a ®−îc t×m hiÓu xem xÐt cho ®Õn nay. T×nh h×nh di c− ë n−íc ta ®· cã nh÷ng thay ®æi trong thêi kú §æi míi. N¨m 1986 cã thÓ xem nh− mèc khëi ®Çu cho nh÷ng biÕn ®æi lín vÒ kinh tÕ-x· héi mÆc dï nh÷ng khëi s¾c míi cña nÒn kinh tÕ ®· ®−îc h×nh thµnh tõ tr−íc ®ã. Thùc tÕ trªn ®ßi hái ph¶i tiÕn hµnh ph©n tÝch s©u c¸c th«ng tin vµ sè liÖu Tæng §iÒu tra D©n sè 1989 nh»m b−íc ®Çu x¸c ®Þnh nguyªn nh©n vµ b¶n chÊt cña qu¸ tr×nh di c− trong bèi c¶nh ®æi míi kinh tÕ- x· héi. Víi lý do ®ã, nghiªn cøu nµy tËp trung t×m hiÓu qu¸ tr×nh di chuyÓn d©n sè gi÷a c¸c tØnh, c¸c thµnh phè lín ë n−íc ta trong thêi kú ®Çu §æi míi. Di c− ngo¹i tØnh th−êng diÔn ra trªn kho¶ng c¸ch lín vÒ kh«ng gian vµ chÞu ¶nh h−ëng m¹nh cña nh÷ng yÕu tè ph¸t triÓn còng nh− chÝnh s¸ch ®iÒu ®éng lao ®éng vµ d©n c− cña nhµ n−íc.1 Víi sù chªnh lÖch lín vÒ møc sèng gi÷a n«ng th«n vµ thµnh thÞ, gi÷a tr×nh ®é ph¸t triÓn cña miÒn xu«i vµ miÒn nói, kh¶o s¸t c¸c dßng di chuyÓn ngo¹i tØnh sÏ gióp ®¸nh gi¸ tèt h¬n mèi quan hÖ gi÷a di c− vµ ph¸t triÓn ë ViÖt Nam. Cuéc Tæng §iÒu tra D©n sè 1989 sö dông c©u hái di chuyÓn 5 n¨m nh»m x¸c ®Þnh ®èi t−îng di c− trong thêi kú 1984-1989.2 VÒ tæng thÓ, kÕt qu¶ Tæng §iÒu tra D©n sè cho thÊy trong thêi kú nµy ®· cã h¬n 2.400.000 ng−êi (hay 4,4% d©n sè tÝnh ®Õn thêi ®iÓm Tæng §iÒu tra 1/4/1989) di chuyÓn.3 Trong sè ®ã cã 1.500.000 ng−êi di chuyÓn ngo¹i tØnh vµ 1.083.000 tr−êng hîp di chuyÓn gi÷a c¸c khu vùc ®Þa lý. Tuy nhiªn, do ®Æc ®iÓm cña sè liÖu ®iÒu tra c¸c con sè nµy ch−a ph¶n ¸nh ®Çy ®ñ quy m« di ®éng cña d©n sè ViÖt Nam bëi v× c¸c tr−êng hîp di chuyÓn t¹m thêi, di chuyÓn con l¾c theo mïa vô còng nh− håi c− trong thêi kú 1985-89 kh«ng ®−îc sè liÖu Tæng §iÒu tra D©n sè 1989 ph¶n ¸nh vµ ghi nhËn. Trong chõng mùc mµ c¸c h×nh thøc di chuyÓn nµy chØ trë 1 Ng−îc l¹i di chuyÓn néi tØnh th−êng diÔn ra trªn kho¶ng c¸ch ng¾n h¬n di chuyÓn ngo¹i tØnh, chÞu t¸c ®éng chñ yÕu cña c¸c yÕu tè phi kinh tÕ nh− h«n nh©n, ®oµn tô gia ®×nh, di chuyÓn chç ë, v.v... vµ v× vËy kh«ng ®−îc xem xÐt trong ph©n tÝch nµy. 2 §©y lµ ®iÓm thuËn lîi cho nghiªn cøu nµy v× thêi kú 1984-1989 bao gåm c¶ n¨m 1986 nh− dÊu mèc cña sù nghiÖp §æi míi vµ c¸c biÕn ®æi kinh tÕ-x· héi ë n−íc ta. 3 Sè nµy kh«ng bao gåm sè trÎ d−íi 5 tuæi v× c©u hái di chuyÓn cña Tæng §iÒu tra D©n sè chØ ¸p dông cho c¸c tr−êng hîp tõ 5 tuæi trë lªn (nhãm trÎ nhá d−íi 5 tuæi sinh ra trong thêi kú 1984-1989 kh«ng thuéc diÖn ®iÒu tra). Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  5. §Æng Nguyªn Anh 7 nªn phæ biÕn tõ nh÷ng n¨m 90, sè liÖu Tæng §iÒu tra D©n sè vÉn ph¶n ¸nh ®Çy ®ñ h×nh th¸i di chuyÓn mang tÝnh æn ®Þnh l©u dµi gi÷a c¸c tØnh thµnh trong c¶ n−íc. Vµo thêi ®iÓm Tæng §iÒu tra, toµn quèc cã 40 tØnh thµnh phè trùc thuéc trung −¬ng (GSO, 1991). Mét bé sè liÖu vÒ di d©n ®−îc h×nh thµnh cho nghiªn cøu nµy dùa trªn c¸c sè liÖu Tæng §iÒu tra D©n sè trong ®ã mçi ®¬n vÞ sè liÖu ®Æc tr−ng cho l−u l−îng nhËp c− hoÆc xuÊt c− trªn ®Þa bµn cña tõng tØnh. C¸c dßng di c− ngo¹i tØnh nµy ®−îc sö dông nh− biÕn sè phô thuéc trong m« h×nh. Thay v× xem xÐt møc ®é di c− thuÇn tóy, ph©n tÝch nµy chó träng ®Õn c¸c dßng xuÊt c− vµ nhËp c− ë mçi tØnh. ViÖc sö dông di c− th« thay cho di c− thuÇn tóy trong ph©n tÝch nµy cßn lµm t¨ng thªm ®¬n vÞ sè liÖu tÝnh to¸n (N) trong khi vÉn gi÷ nguyªn møc ®é tù do cña m« h×nh (df-degrees of freedom).4 B»ng viÖc kÕt hîp so s¸nh ®Æc ®iÓm kinh tÕ x· héi cña c¸c tØnh tham gia vµo qu¸ tr×nh xuÊt c− vµ nhËp c−, nghiªn cøu nµy cã thÓ kÕt nèi di c− víi sù chªnh lÖch trong møc sèng vµ tr×nh ®é ph¸t triÓn gi÷a c¸c tØnh thµnh phè. VÒ mÆt lý thuyÕt, nÕu gäi T lµ sè tØnh th× sÏ cã T(T-1) dßng di c− ngo¹i tØnh; ë ViÖt Nam, 40 tØnh thµnh toµn quèc vµo thêi ®iÓm ®iÒu tra t¹o nªn 1560 dßng di chuyÓn gi÷a c¸c tØnh vµ c¸c thµnh phè lín trùc thuéc trung −¬ng trong thêi kú 1984-1989. T−¬ng øng víi biÕn sè phô thuéc nªu trªn, c¸c sè liÖu vÒ t×nh h×nh ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi ë cÊp tØnh ®−îc c«ng bè trong c¸c niªn gi¸m thèng kª lµ c¬ së cho viÖc x©y dùng c¸c biÕn sè ®éc lËp cã trong m« h×nh. MÆc dï viÖc sö dông sè liÖu ë cÊp ®é vÜ m« cã h¹n chÕ trong viÖc ph¶n ¸nh ¶nh h−ëng cña c¸c yÕu tè c¸ nh©n hay hé gia ®×nh trong di c−, kÕt qu¶ nghiªn cøu sÏ t¹o c¬ së cho c«ng t¸c ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch di d©n. C¸c biÕn sè ®éc lËp cña m« h×nh ®−îc tr×nh bµy trong BiÓu 2. L−u ý r»ng, c¸c biÕn sè nµy ®· ®−îc chuÈn hãa nh»m ph¶n ¸nh tèt nhÊt thùc tr¹ng ph¸t triÓn trong ®iÒu kiÖn h¹n chÕ th«ng tin vµ sè liÖu ë ViÖt Nam. Xu h−íng t¸c ®éng cña c¸c biÕn sè ®Õn di c− ®−îc dù ®o¸n b»ng c¸c dÊu thuËn (+) nghÞch (-) nh− ghi trong BiÓu 2 d−íi ®©y: BiÓu 2: C¸c biÕn sè sö dông trong m« h×nh håi quy vÒ di c− ngo¹i tØnh ë ViÖt Nam BiÕn sè §Þnh nghÜa c¸c biÕn sè Xu h−íng t¸c ®éng (lý thuyÕt) T¹i n¬i ®i T¹i n¬i ®Õn BiÕn sè phô thuéc Dßng di chuyÓn ngo¹i tØnh (®−îc Sè d©n sèng t¹i tØnh i vµo thêi ®iÓm chuyÓn ®æi theo ph−¬ng ph¸p Box- 1/4/1984 vµ tØnh j vµo 1/4/1989 Cox) C¸c biÕn sè ®éc lËp (®o l−êng ë cÊp tØnh/thµnh phè lín) MËt ®é d©n sè D©n sè d©n trung b×nh tÝnh trªn diÖn tÝch + - ®Êt trång trät Møc ®é ®« thÞ hãa Tû lÖ d©n sè sèng t¹i khu vùc ®« thÞ - + C¬ cÊu kinh tÕ c«ng nghiÖp Tû träng c¸c c¬ së s¶n xuÊt c«ng nghiÖp - + tÝnh cho 1000 d©n sè ®« thÞ L−¬ng thùc quy thãc B×nh qu©n s¶n l−îng l−¬ng thùc tÝnh theo - + ®Çu ng−êi. DÞch vô y-tÕ Sè gi−êng bÖnh tÝnh b×nh qu©n theo ®Çu - + ng−êi §iÒu kiÖn gi¸o dôc Sè tr−êng häc phæ th«ng tÝnh trung b×nh - + cho 1000 d©n Kho¶ng c¸ch di chuyÓn Kho¶ng c¸ch gi÷a trung t©m tØnh, thµnh - - theo quèc lé gÇn nhÊt ChÝnh s¸ch ®iÒu ®éng lao ®éng vµ Hai biÕn sè ¶o ®Æc tr−ng cho: d©n c− C¸c tØnh thuéc diÖn chuyÓn d©n ®i - KA C¸c tØnh thuéc diÖn nhËn d©n ®Õn KA + Ghi chó: KA = kh«ng ¸p dông (v× trong quy ®Þnh chÝnh s¸ch, mét tØnh kh«ng thÓ võa thuéc diÖn d·n d©n, võa trong diÖn tiÕp nhËn d©n chuyÓn ®Õn) 4 VÒ mÆt kü thuËt, sè liÖu sö dông trong ph©n tÝch nµy gièng nh− c¸c sè liÖu ®iÒu tra chän mÉu nh−ng hiÖu qu¶ tÝnh to¸n l¹i cao h¬n nhiÒu. V× sè liÖu di c− ®−îc tæng hîp trªn cÊp ®é toµn quèc qua Tæng §iÒu tra D©n sè lo¹i trõ ®−îc c¸c ¶nh h−ëng cña sai sè mÉu, vµ kh«ng cÇn thiÕt ph¶i x©y dùng kho¶ng tin cËy cho c¸c kÕt qu¶ tÝnh to¸n thu ®−îc. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  6. 8 Di c− vµ ph¸t triÓn trong bèi c¶nh §æi Míi ... 3.2 M« h×nh håi quy: V× nghiªn cøu nµy nh»m môc ®Ých tr¾c nghiÖm chÝnh x¸c ¶nh h−ëng cña c¸c nh©n tè ph¸t triÓn ®Õn di c− trong bèi c¶nh chuyÒn ®æi kinh tÕ x· héi, m« h×nh håi quy tr−íc hÕt xem xÐt mèi quan hÖ tuyÕn tÝnh gi÷a di d©n vµ tr×nh ®é ph¸t triÓn. Kh¸c víi c¸c nghiªn cøu tr−íc ®©y, m« h×nh håi quy sö dông trong nghiªn cøu nµy cho phÐp ph©n biÖt ®−îc nh÷ng ¶nh h−ëng kh¸c nhau cña c¸c ®Æc ®iÓm kinh tÕ x· héi ®Õn di c− ë c¶ ®Çu ®i vµ lÉn ®Çu ®Õn. ViÖc sö dông m« h×nh phi ®èi xøng sÏ t¨ng c−êng hiÖu lùc gi¶i thÝch cña c¸c tham sè −íc l−îng ®−îc. C¸c nghiªn cøu vÒ di d©n tr−íc ®©y ®· cho thÊy r»ng l−u l−îng chuyÓn c− th−êng mang tÝnh phi tuyÕn vµ ®ßi hái chuyÓn ®æi vÒ mÆt to¸n häc (Goss & Chang, 1983). MÆc dï cã nhiÒu kü thuËt tuyÕn tÝnh hãa sö dông hµm l«gic, hµm l«ga tuyÕn tÝnh hoÆc hµm mò, nghiªn cøu nµy ¸p dông ph−¬ng ph¸p Box-Cox nh»m chuyÓn ®æi biÕn sè phô thuéc trong m« h×nh d−íi d¹ng: Mij* = β0 + β1X1i + β2X2i + ... + βkXki + εj (1) trong ®ã Mij* lµ biÕn phô thuéc sau khi chuyÓn ®æi theo ph−¬ng ph¸p Box-Cox ®Æc tr−ng cho dßng di chuyÓn tõ tØnh i ®Õn tØnh j. β0, β1,.... βk lµ c¸c tham sè cÇn ®−îc −íc l−îng, X1i, X2i,.....,Xki lµ c¸c biÕn sè ®éc lËp vµ εj lµ sai biÖt ®Æc tr−ng cho ¶nh h−ëng cña c¸c nh©n tè kh¸c kh«ng cã trong m« h×nh. VÒ b¶n chÊt, m« h×nh håi quy (1) lµ mét hµm macro ¸p dông cho cÊp ®é tØnh/thµnh phè. KÕt qu¶ m« h×nh ®−îc tÝnh to¸n riªng cho nam vµ n÷ nh»m môc ®Ých ph©n t¸ch ¶nh h−ëng cña c¸c nh©n tè ph¸t triÓn ®Õn sù di chuyÓn cña tõng giíi. PhÇn tiÕp theo cña bµi viÕt nµy sÏ tr×nh bµy vµ th¶o luËn kÕt qu¶ thu ®−îc. 3.3 Vai trß cña c¸c nh©n tè ph¸t triÓn ®èi víi di c−: BiÓu 3: Tãm t¾t thèng kª cho c¸c biÕn sè sö dông trong m« h×nh håi quy BiÕn sè Gi¸ trÞ trung b×nh GÝa trÞ cùc tiÓu Gi¸ trÞ cùc ®¹i BiÕn phô thuéc Dßng di chuyÓn cña nam 539 0 16461 Dßng di chuyÓn cña n÷ 416 0 17434 Dßng di chuyÓn cña nam (sau khi chuyÓn ®æi) 245 - 42 7352 Dßng di chuyÓn cña n÷ (sau khi chuyÓn ®æi) 188 - 42 7896 C¸c biÕn sè ®éc lËp MËt ®é d©n sè 217 65 1546 Møc ®é ®« thÞ hãa 19.2 9.7 89.5 C¬ cÊu kinh tÕ c«ng nghiÖp 4.1 0.9 8.2 L−¬ng thùc quy thãc 307 60 970 DÞch vô y-tÕ 3.5 1.8 5.2 §iÒu kiÖn gi¸o dôc 2.8 1.5 4.6 Kho¶ng c¸ch di chuyÓn 604 20 2100 C¸c tØnh thuéc diÖn chuyÓn d©n ®i 0.5 0 1 C¸c tØnh thuéc diÖn nhËn d©n ®Õn 0.6 0 1 Ghi chó: §Þnh nghÜa c¸c biÕn sè ®· ®−îc tr×nh bµy trong BiÓu 2. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  7. §Æng Nguyªn Anh 9 M« t¶ thèng kª c¸c biÕn sè trong m« h×nh håi quy ®−îc tr×nh bµy ë BiÓu 3. CÇn l−u ý r»ng, ngo¹i trõ biÕn sè phô thuéc, c¸c biÕn sè ®éc lËp ®o l−êng ®Æc ®iÓm kinh tÕ-x· héi cña c¸c tØnh thµnh ¸p dông chung cho c¶ nam vµ n÷. C¸c −íc l−îng thèng kª ë BiÓu 3 cho thÊy trong thêi kú 1984-1989, trung b×nh cã 480 ng−êi di chuyÓn gi÷a c¸c tØnh mÆc dï con sè nµy dao ®éng ®¸ng kÓ cho nam (539 ng−êi) vµ n÷ (416 ng−êi) còng nh− tïy theo h−íng di chuyÓn. KÕt qu¶ chuyÓn ®æi tuyÕn tÝnh theo ph−¬ng ph¸p Box-Cox ®em l¹i gÝa trÞ trung b×nh víi møc biÕn thiªn thÊp h¬n ®èi víi biÕn sè phô thuéc. Trong khi mËt ®é d©n sè tÝnh theo diÖn tÝch ®Êt trång trät kh¸ kh¸c nhau gi÷a c¸c tØnh thµnh, d©n sè ®« thÞ chiÕm 19,2% phï hîp víi møc ®é ®« thÞ hãa toµn quèc vµo n¨m 1984. Møc thu nhËp b×nh qu©n theo ®Çu ng−êi lµ 307 kg thãc cïng víi sù chªnh lÖch lín vÒ thu nhËp gi÷a c¸c tØnh thµnh (60-970 kg) cho thÊy yÕu tè “hót-®Èy” cã thÓ ph¸t huy t¸c dông ®¸ng kÓ ®èi víi c¸c dßng di c−. §¸ng chó ý lµ kho¶ng c¸ch di c− trung b×nh 604 km ph¶n ¸nh mét kh«ng gian di chuyÓn kh«ng nhá ®èi víi di c− ngo¹i tØnh ë n−íc ta, vèn chñ yÕu diÔn ra theo h−íng B¾c- Nam. BiÓu 4 tiÕp theo tr×nh bµy kÕt qu¶ håi quy ®−îc −íc l−îng b»ng ph−¬ng ph¸p b×nh ph−¬ng tèi thiÓu OLS. Nh− trªn ®· nªu, m« h×nh håi quy ®−îc tÝnh to¸n riªng cho nam vµ n÷ nh»m ph©n t¸ch ®−îc ¶nh h−ëng cña c¸c nh©n tè ph¸t triÓn ®Õn t×nh h×nh di chuyÓn cña tõng giíi. HiÖu qu¶ gi¶i thÝch vµ dù b¸o cña m« h×nh (1) kh¸ cao ®−îc thÓ hiÖn ë c¸c hÖ sè håi quy t−¬ng ®èi lín (R2 = 0,45), cho thÊy −u viÖt cña ph−¬ng ph¸p Box-Cox (hÖ sè R2 cña m« h×nh kh«ng chuyÓn ®æi chØ ®¹t gi¸ trÞ 0,15 -- kÕt qu¶ chi tiÕt kh«ng tr×nh bµy ë ®©y). BiÓu 4: KÕt qu¶ håi quy ph©n tÝch di c− ngo¹i tØnh ë ViÖt Nam: 1984-1989 BiÕn sè TØnh chuyÓn ®i TØnh chuyÓn ®Õn Nam N÷ Nam N÷ MËt ®é d©n sè -0.016 -0.009 0.013 0.024 Møc ®é ®« thÞ hãa 0.016 *** 0.015 *** 0.015 *** 0.012 * C¬ cÊu kinh tÕ c«ng nghiÖp -0.426 ** -0.345 ** 0.089 *** 0.882 *** L−¬ng thùc quy thãc -0.552 ** -0.263 -0.683 *** -1.056 *** DÞch vô y-tÕ -0.001 -0.001 0.002 *** 0.001 §iÒu kiÖn gi¸o dôc -0.001 * -0.001 0.001 ** 0.001 ** Kho¶ng c¸ch di chuyÓn -0.127 *** -0.117 *** -0.127 *** -0.117 *** T¸c ®éng cña chÝnh s¸ch: C¸c tØnh chuyÓn d©n ®i -0.048 *** 0.632 *** KA KA C¸c tØnh nhËn d©n ®Õn KA KA 0.807 *** 0.757 *** BiÕn sè t−¬ng t¸c Kho¶ng c¸ch x TØnh ®i -0.048 *** 0.044 *** KA KA Kho¶ng c¸ch x TØnh ®Õn KA KA -0.027 * -0.027 * H»ng sè α -4.924 *** -4.678 *** -4.924 *** -4.678 *** 2 HÖ sè R 0.458 0.451 0.458 0.451 Ghi chó: KA = kh«ng ¸p dông (v× trong quy ®Þnh chÝnh s¸ch. mét tØnh kh«ng thÓ võa thuéc diÖn gi·n d©n. võa trong diÖn tiÕp nhËn d©n chuyÓn ®Õn). Møc ý nghÜa thèng kª: * p < 0.05 ** p < 0.01 *** p < 0.001 KÕt qu¶ cho thÊy hÇu hÕt c¸c biÕn sè ®éc lËp cã t¸c ®éng theo ®óng víi dù kiÕn lý thuyÕt vµ ®¹t møc ý nghÜa thèng kª cao. Do sù ph©n bè kh«ng ®ång ®Òu gi÷a d©n sè vµ ®Êt ®ai ë n−íc ta, mËt ®é d©n sè lµ mét chØ b¸o cña søc Ðp d©n sè, vµ ë chõng mùc nhÊt ®Þnh ®©y cßn lµ chØ b¸o vÒ c¬ héi viÖc lµm. KÕt qu¶ cho thÊy søc hót cña c¸c tØnh thµnh cã mËt ®é d©n sè cao, ph¶n ¸nh xu h−íng di c− ®Õn c¸c trung t©m ®« thÞ, c¸c thµnh phè lín. Di c− ngo¹i tØnh cã xu h−íng gia t¨ng cïng víi tr×nh ®é ph¸t triÓn kinh tÕ. Lµ hai chØ b¸o cña sù chuyÓn ®æi c¬ cÊu kinh tÕ sang ho¹t ®éng phi n«ng nghiÖp, tû träng c«ng nghiÖp hãa vµ ®« thÞ hãa cã søc hót m¹nh mÏ ®èi víi c¸c dßng Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  8. 10 Di c− vµ ph¸t triÓn trong bèi c¶nh §æi Míi ... nhËp c− vµ thóc ®Èy di c−. C− d©n cã xu h−íng di chuyÓn ®Õn c¸c tØnh cã tiÒm lùc c«ng nghiÖp hãa, ®« thÞ hãa trong khi c¸c dßng xuÊt c− l¹i cã nguån gèc tõ c¸c khu vùc kinh tÕ kÐm ph¸t triÓn. KÕt qu¶ thu ®−îc phï hîp víi gi¶ thuyÕt ®Æt ra trong nghiªn cøu nµy. §èi víi mét quèc gia mµ 80% d©n sè sinh sèng ë n«ng th«n nh− ViÖt Nam, l−¬ng thùc b×nh qu©n theo ®Çu ng−êi lµ mét chØ b¸o ph¶n ¸nh møc sèng vµ mÆt b»ng gi¸ c¶ vèn rÊt kh«ng ®ång ®Òu gi÷a c¸c khu vùc, c¸c tØnh thµnh.5 KÕt qña cho thÊy møc sèng cã ¶nh h−ëng h¹n chÕ h¬n lµ thóc ®Èy di c−. C¸c tØnh thµnh cã thu nhËp b×nh qu©n l−¬ng thùc cao trong khi h¹n chÕ ®−îc l−u l−îng xuÊt c− nh−ng kh«ng ®ñ søc thu hót c¸c dßng nhËp c− tõ n¬i kh¸c ®Õn. §¸ng l−u ý lµ t¸c ®éng nµy l¹i râ rÖt h¬n ®èi víi n÷ giíi, ph¶n ¸nh ®Æc tr−ng phæ biÕn h¬n cña nam giíi trong di c−, nhÊt lµ di chuyÓn ngo¹i tØnh. ¶nh h−ëng cña c¸c dÞch vô h¹ tÇng ®Õn di c− ®−îc thÓ hiÖn b»ng c¸c chØ b¸o vÒ dÞch vô y tÕ vµ ®iÒu kiÖn gi¸o dôc. ViÖc sö dông hai chØ b¸o nµy trong m« h×nh håi quy nh»m môc ®Ých ®¸nh gi¸ t¸c ®éng cña c¬ chÕ míi trong lÜnh vùc y-tÕ gi¸o dôc vµo nh÷ng n¨m ®Çu cña sù nghiÖp §æi Míi. KÕt qu¶ cho thÊy søc hÊp dÉn cña h¹ tÇng dÞch vô søc kháe vµ gi¸o dôc ®èi víi l−u l−îng nhËp c− ngay tõ ng−ìng cöa biÕn ®æi kinh tÕ-x· héi ë n−íc ta. Nh− nhiÒu nghiªn cøu di d©n kh¸c, kho¶ng c¸ch di chuyÓn lµ mét nh©n tè quan träng cÇn ®−îc xem xÐt trong ph©n tÝch nµy. Trong ®iÒu kiÖn ®Þa h×nh, ®−êng s¸, c¸c ph−¬ng tiÖn ®i l¹i vµ giao th«ng cßn nhiÒu khã kh¨n nh− ë ViÖt Nam thêi kú 1984-1989, kho¶ng c¸ch di chuyÓn lµ mét chØ b¸o c¬ b¶n cña di c−. ChØ b¸o nµy cßn ®Æc tr−ng cho c¸c th«ng tin cÇn thiÕt ®èi víi quyÕt ®Þnh di c−, kho¶ng c¸ch cµng xa thi th«ng tin cña n¬i chuyÓn ®Õn l¹i cµng Ýt. §iÒu nµy lµm t¨ng thªm chi phÝ hay c¸i gi¸ ph¶i tr¶ cho di c− (t©m lý, kinh tÕ, ...). KÕt qu¶ tr×nh bµy trong BiÓu 4 gãp phÇn kh¼ng ®Þnh nhËn ®Þnh nµy. Di c− ngo¹i tØnh cã chiÒu h−íng suy gi¶m theo kho¶ng c¸ch di chuyÓn. Mèi quan hÖ nghÞch nµy t¸c ®éng m¹nh h¬n ®èi víi nam, ph¶n ¸nh khuynh h−íng di chuyÓn trªn mét b×nh diÖn kh«ng gian réng lín h¬n cña nam giíi. Nh− dù ®o¸n, chÝnh s¸ch ®iÒu ®éng lao ®éng vµ d©n c− cã ¶nh h−ëng ®Õn qóa tr×nh di c−. KÕt qu¶ nµy ph¶n ¸nh râ nÐt t¸c ®éng cña phong trµo ®−a d©n ®Õn c¸c vïng kinh tÕ míi trong thêi kú 1984-1989, nhÊt lµ ë nh÷ng tØnh tiÕp nhËn d©n chuyÓn ®Õn. Tuy nhiªn, kÕt qu¶ thu ®−îc (BiÓu 4) còng cho thÊy c¸c dßng nhËp c− vÉn tiÕp tôc ®æ vµo nh÷ng tØnh thµnh thuéc diÖn chuyÓn d©n ®i, vèn lµ nh÷ng thµnh phè lín vµ trung t©m ®« thÞ. T¹i nh÷ng n¬i nµy, t¨ng tr−ëng d©n sè th«ng qua møc t¨ng c¬ häc vÉn tiÕp tôc diÔn ra mÆc cho nh÷ng nç lùc chÝnh s¸ch nh»m h¹n chÕ nhËp c− vµo khu vùc thµnh thÞ. Râ rµng lµ c¸c yÕu tè ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi ®· cã t¸c ®éng ®éc lËp ®èi víi di c− ngay c¶ khi c«ng t¸c ®−a d©n ®Õn c¸c vïng kinh tÕ míi ®−îc thùc hiÖn m¹nh mÏ. Sù hiÖn diÖn trong m« h×nh cña biÕn sè t−¬ng t¸c gi÷a kho¶ng c¸ch di chuyÓn vµ ¶nh h−ëng chÝnh s¸ch ®· lµm gia t¨ng n¨ng lùc gi¶i thÝch cña m« h×nh. Do t¸c ®éng cña kho¶ng c¸ch di c− kh«ng ®ång ®Òu ë tÊt c¶ c¸c tØnh thµnh nªn chi phÝ vµ c¸i gi¸ mµ c− d©n ph¶i tr¶ cho sù di chuyÓn cã thÓ kh¸c nhau theo c¸c dßng di c−. Nh÷ng ®Þa ph−¬ng trong diÖn gi·n d©n vµ tiÕp nhËn d©n ®Õn theo ch−¬ng tr×nh lu«n nhËn ®−îc sù hç trî nhÊt ®Þnh cña nhµ n−íc. Tuy nhiªn, t¸c ®éng nghÞch cña biÕn sè t−¬ng t¸c cho thÊy ¶nh h−ëng h¹n chÕ cña ch−¬ng tr×nh t¹i c¸c tØnh ®−a d©n ®i kinh tÕ míi (BiÓu 4). T¸c ®éng nghÞch cña kho¶ng c¸ch lªn c¸c dßng di c− m¹nh lªn, nhÊt lµ t¹i nh÷ng tØnh thuéc diÖn chuyÓn d©n ®i cho thÊy nh÷ng khã kh¨n hay c¸i gi¸ mµ ng−êi di chuyÓn ph¶i tr¶ ®èi víi di d©n ®i kinh tÕ míi cao h¬n nhiÒu so víi nh÷ng n¬i kh¸c. Trong nhËn thøc vµ suy nghÜ cña ng−êi d©n, kho¶ng c¸ch di c− kh«ng ®¬n thuÇn lµ kho¶ng c¸ch ®Þa lý mµ cßn ph¶n ¸nh kho¶ng c¸ch x· héi, phong tôc tËp qu¸n vµ g¸nh nÆng t©m lý mµ c− d©n ph¶i g¸nh chÞu khi 5 Do kh«ng cã sè liÖu vÒ thu nhËp b×nh qu©n cho c¸c tØnh thêi kú 1984-1989, nghiªn cøu nµy ®· sö dông chØ tiªu b×nh qu©n l−¬ng thùc theo ®Çu ng−êi nh− mét chØ b¸o so s¸nh møc sèng gi÷a c¸c tØnh thµnh trong thêi kú nãi trªn. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  9. §Æng Nguyªn Anh 11 rêi xa quª h−¬ng. Sù hßa nhËp gi÷a c− d©n miÒn xu«i vµ céng ®ång ng−êi d©n téc b¶n ®Þa kh«ng ph¶i dÔ dµng cã ®−îc mét sím mét chiÒu. §ã lµ ch−a kÓ ®Õn nh÷ng khã kh¨n vÊt v¶ trong cuéc sèng ph¶i hµng ngµy kh¾c phôc t¹i c¸c ®iÓm chuyÓn d©n ®Õn, c¸c khu kinh tÕ míi thµnh lËp. §©y lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu h¹n chÕ sù thµnh c«ng cña c«ng t¸c ®iÒu ®éng lao ®éng vµ d©n c−, ®−a d©n ®Õn c¸c vïng kinh tÕ míi ë n−íc ta. Cã thÓ nãi r»ng kÕt qu¶ thu ®−îc ®· ph¶n ¸nh ®Çy ®ñ thùc tr¹ng chuyÓn c− ë n−íc ta trong thêi kú ®Çu cña sù nghiÖp §æi Míi. 4. KÕt luËn Trong nh÷ng thËp kû qua, ch©u ¸ nãi chung vµ khu vùc §«ng Nam ¸ nãi riªng ®· tr¶i qua nh÷ng biÕn ®æi kinh tÕ, x· héi, chÝnh trÞ s©u s¾c, ¶nh h−ëng m¹nh mÏ ®Õn qóa tr×nh di c− ë tõng quèc gia. Nh÷ng biÕn ®æi ®ã ®−îc ghi nhËn tr−íc hÕt b»ng tèc ®é c«ng nghiÖp hãa vµ t¨ng tr−ëng ®« thÞ, b»ng qu¸ ®é d©n sè víi sù suy gi¶m bÒn v÷ng cña møc sinh vµ sù gia t¨ng m¹nh mÏ cña di d©n, ®Æc biÖt lµ di c− tõ n«ng th«n ra thµnh phè. Kinh nghiÖm thu ®−îc cña c¸c quèc gia ch©u ¸ cho thÊy c¸c biÖn ph¸p chÝnh s¸ch nh»m h¹n chÕ di c− ®Òu rÊt khã thùc hiÖn vµ ®−a l¹i kÕt qu¶ l©u bÒn. Sù ph¸t triÓn kh«ng ®ång ®Òu gi÷a n«ng th«n vµ thµnh thÞ cïng víi nh÷ng mÊt c©n ®èi vÒ t¨ng tr−ëng gi÷a c¸c vïng l·nh thæ lµ nguyªn nh©n s©u xa cña di c−. §èi víi ViÖt Nam, c¸c kÕt qu¶ thu ®−îc trong nghiªn cøu nµy ®· minh chøng vai trß cña ph¸t triÓn ®èi víi di c− trong thêi kú ®Çu cña c«ng cuéc §æi Míi. Ngay tõ gi÷a nh÷ng n¨m 80, c¸c yÕu tè ph¸t triÓn ®· cã t¸c ®éng m¹nh ®Õn chuyÓn c−. C¸c tØnh thµnh cã tiÒm lùc kinh tÕ cã søc hÊp dÉn c¸c dßng nhËp c− tõ n¬i kh¸c ®Õn trong khi c¸c vïng kÐm ph¸t triÓn lµ xuÊt ph¸t ®iÓm cña c¸c dßng xuÊt c−. MÆc dï kÕt luËn nµy hoµn toµn phï hîp vÒ mÆt lý thuyÕt, ®iÒu ®¸ng l−u ý lµ c¸c nh©n tè ph¸t triÓn ph¸t huy t¸c dông ngay c¶ khi cã sù can thiÖp m¹nh mÏ cña nhµ n−íc ®èi víi di c−. ë ®©y kh«ng thÓ kh«ng nhËn thÊy r»ng trong mét nÒn kinh tÕ ®Þnh h−íng thÞ tr−êng th× thiÕt chÕ d©n sè vËn hµnh theo nh÷ng c¬ héi ph¸t triÓn; c¸c chÝnh s¸ch ®æi míi ®Òu trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp thóc ®Èy qóa tr×nh di c−. Bëi vËy, c¸c biÖn ph¸p nh»m kiÓm so¸t vµ h¹n chÕ di c− sÏ rÊt khã ®¹t ®−îc hiÖu qu¶. Kinh nghiÖm cña c¸c quèc gia ch©u ¸ ®· phÇn nµo cho thÊy ®iÒu ®ã. HiÖn nay còng nh− trong t−¬ng lai, khi c¸c khu c«ng nghiÖp trªn ®Þa bµn c¶ n−íc ®i vµo ho¹t ®éng, lùc l−îng nhËp c− vÉn lµ nguån lao ®éng quan träng cña c¸c doanh nghiÖp thuéc nhiÒu thµnh phÇn së h÷u, ®ãng gãp kh«ng nhá vµo c«ng cuéc ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi cña ®Êt n−íc. ViÖc kiÓm so¸t di c− kh«ng nh÷ng g©y ¶nh h−ëng trùc tiÕp ®Õn nhu cÇu t¨ng thu nhËp, xãa ®ãi gi¶m nghÌo ë n«ng th«n mµ cßn kh«ng ®¸p øng ®−îc ®ßi hái cÊp thiÕt cña thÞ tr−êng lao ®éng cña c¶ n−íc. Víi lý do ®ã, di c− cÇn ®−îc xem nh− mét bé phËn cÊu thµnh quan träng trong c«ng t¸c ho¹ch ®Þnh kÕ ho¹ch chÝnh s¸ch ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi cña ®Êt n−íc. ViÖc ph©n tÝch sè liÖu di c− thu ®−îc tõ cuéc Tæng §iÒu tra D©n sè 1989 cßn cho thÊy r»ng nghiªn cøu d©n sè ë ViÖt Nam cÇn tËn dông vµ khai th¸c tèi ®a c¸c nguån sè liÖu hiÖn cã. C¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch sè liÖu kh¶o s¸t kh«ng nªn dõng l¹i ë møc m« t¶ nh− hiÖn nay. NhiÒu ph¸t hiÖn míi mÎ trong nghiªn cøu cã thÓ thu ®−îc tõ viÖc sö dông c¸c kü thuËt vµ ph−¬ng ph¸p tiªn tiÕn trong ph©n tÝch sè liÖu. Cã thÓ nãi, viÖc x©y dùng c¸c m« h×nh thèng kª ®ñ m¹nh ®Ó cã thÓ lý gi¶i vµ dù b¸o khoa häc lµ mét ®ßi hái cÇn thiÕt trong nh÷ng n¨m tíi ®©y ®èi víi nghiªn cøu x· héi häc nãi chung vµ d©n sè häc nãi riªng. Nh»m ®¸p øng tèt ®ßi hái ®ã, cÇn cËp nhËt trong nghiªn cøu vµ ®µo t¹o c¸c ph−¬ng ph¸p vµ kü thuËt míi, ®ång thêi n©ng cao chÊt l−îng thu thËp, l−u tr÷ vµ ph©n tÝch sè liÖu. Dù ¸n quèc tÕ vÒ Di c− vµ Søc kháe do ViÖn X· héi häc chñ tr× thùc hiÖn lµ mét ho¹t ®éng thiÕt thùc më ®Çu cho b−íc biÕn ®æi míi trong nghiªn cøu x· héi häc di d©n víi ph−¬ng ph¸p tiªn tiÕn. Dùa trªn sè liÖu Tæng §iÒu tra D©n sè 1989, kÕt qu¶ thu ®−îc tõ nghiªn cøu nµy cßn t¹o c¬ së cho viÖc ®èi s¸nh c¸c kÕt qu¶ cã ®−îc tõ cuéc Tæng §iÒu tra D©n sè sÏ ®−îc tiÕn hµnh vµo Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  10. 12 Di c− vµ ph¸t triÓn trong bèi c¶nh §æi Míi ... n¨m 1999 nh»m v¹ch râ xu h−íng vËn ®éng cña di c− trong bèi c¶nh §æi míi kinh tÕ - x· héi cña ®Êt n−íc trong thËp niªn 90. Tµi liÖu tham kh¶o: 1. §Æng Nguyªn Anh. 1997. "VÒ vai trß cña di c− n«ng th«n-®« thÞ trong sù nghiÖp ph¸t triÓn n«ng th«n hiÖn nay". T¹p chÝ X· héi häc, Sè 4-1997:15-19. 2. §Æng Nguyªn Anh vµ Roger C. Avery. 1994. "Di c− néi ®Þa ë ViÖt Nam: ph©n tÝch sö dông m« h×nh d©n sè tÜnh t−¬ng ®−¬ng". T¹p chÝ X· Héi häc, Sè 3-1994:29-45. 3. General Statisctical Office (GSO). 1991. Vietnam Population Census: Detailed Analysis of Sample Results. Hanoi, Vietnam. 4. Goss and Hui Chang. 1983. Changes in elasticities of interstate migration: implication of alternative functional forms. Journal of Regional Science 23:223-232. 5. NguyÔn Sinh Cóc. 1995. Agriculture of Vietnam: 1945 - 1995. Hanoi. Statiscal Publishing House. 6. Oberai, Amarjit S. 1988. Land Settlement Policies and Population Redistribution in Developing Countries. New York: Praeger. 7. State Planning Commission (SPC). 1994. Vietnam Living Standard Survey 1992-1993. 8. United Nations. 1988. World Population Trends and Policies. United Nations: New York. 9. Zelinski, Wilbur. 1971. The hypothesis of the Mobility Transition. Geographical Review 61:219-249. LuËn ¸n TiÕn sü (hÖ míi) ®−îc Nghiªn cøu sinh TrÇn H÷u Quang b¶o vÖ t¹i Héi ®ång chÊm luËn ¸n cÊp c¬ së ViÖn X· héi häc Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản