intTypePromotion=1
ADSENSE

DINH DƯỠNG DỰ PHÒNG CÁC BỆNH MÃN TÍNH

Chia sẻ: Nguywn Uyen | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:10

125
lượt xem
19
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tham khảo tài liệu 'dinh dưỡng dự phòng các bệnh mãn tính', y tế - sức khoẻ, y dược phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: DINH DƯỠNG DỰ PHÒNG CÁC BỆNH MÃN TÍNH

  1. DINH DƯ NG D PHÒNG CÁC B NH M N TÍNH M C TIÊU:Sau khi h c xong bài này, sinh viên có th : 1. Trình bày ư c các b nh m n tính có liên quan t i dinh dư ng trên c ng ng, nh ng y u t nguy cơ v dinh dư ng i v i các b nh ó 2. Trình bày ư c nguyên t c chung trong vi c phòng các b nh m n tính có liên quan t i dinh dư ng 3. Trình bày ư c nh ng thách th c trong th i kỳ chuy n ti p tác ng n các b nh m n tính liên quan t i dinh dư ng Vi t Nam N I DUNG I. tv n Ngu n lương th c và cơ c u b a ăn t i các nư c ang phát tri n ang có s tăng lên c a lư ng ch t béo ăn vào do tăng tiêu th thay i nhanh chóng. ó là s th t, cá, tr ng, s a và d u ăn. ó là s gi m tiêu th rau qu , tăng tiêu th các ngu n ó là s tăng v calo và gi m ch t xơ trong tinh b t tinh th . Nhìn chung, m b a ăn hàng ngày. M t trong nh ng nguyên nhân c a hi n tư ng này là s phát tri n c a công nghi p hoá - hi n i hoá và ô th hoá nông thôn. Hi n i hoá và công nghi p hoá d n n gi m các ho t ng th l c c a c nam và n , công s và ngay t i gia ình. Chuy n d ch trong cơ c u ngh nghi p nông thôn và lao ng chân tay chuy n sang s d ng máy móc và d ch v khi n cho năng lư ng tiêu hao gi m m t cách t nhiên. S bùng n thông tin tác ng ch y u n ki n th c và hành vi l a ch n th c ăn c a ngư i dân. ô th hoá làm cho b a ăn c a ngư i dân ô th a d ng hơn, ch a nhi u th c ph m ngu n g c ng v t hơn, m calo cao hơn, m t khác ho t ng th l c gi m i, th i gian tĩnh t i tăng lên làm tăng nguy cơ v th a cân, béo phì và các b nh m n tính. Các b nh m n tính g n li n v i các y u t như dân s , d ch t và dinh dư ng. Vi c sinh ít con, i s ng khá lên, tu i th trung bình tăng lên làm gi m t l các b nh truy n nhi m ch y u trong giai o n u c a cu c i và làm tăng t l các b nh m n tính vào giai o n cu i c a cu c i. Các b nh m n tính có liên quan n dinh dư ng có nguyên nhân khá ph c t p không d gì ch rõ ra ư c. Nó có th là di truy n, là l i s ng và là ch ăn. L i ăn có th i u ch nh ư c. M t l i s ng lành m nh, v n ng, v i s ng và ch 218
  2. ăn h p lý có th giúp làm gi m t l m c các b nh m n tính. Ví d m t m t ch nghiên c u t i 7 nư c ã ch ng minh ư c m i liên quan rõ r t gi a lư ng m bão hoà (S.F.A) ăn vào và t l b nh tim do m ch vành trong 10 năm và rõ r t hơn khi th i gian theo dõi kéo dài n 20 năm. N u qu n th có lư ng m bão hoà ăn vào chi m t 3-10% t ng s năng lư ng ăn vào thì cholesterol toàn ph n huy t thanh dư i 5,17 mmol/l và t l t vong do b nh m nh vành th p. Khi lư ng m bão hoà ăn vào chi m trên 10% t ng s năng lư ng ăn vào thì ngư i ta th y có s tăng d n và rõ r t t l t vong do b nh m ch vành tim ... II. Tình hình b nh m n tính trên th gi i hi n nay N u như năm 1990, gánh n ng b nh t t c a các b nh m n tính không lây trên th gi i là 41% thì năm 2001 là kho ng 46% và ư c tính s tăng lên 57% vào năm 2020, trong ó g n m t n a t ng s ca t vong do các b nh m n tính là các b nh thu c nhóm b nh tim m ch, béo phì và i tháo ư ng. Có kho ng 79% t ng s ca t vong do các b nh m n tính x y ra các nư c ang phát tri n. T i các nư c này, năm 1995 có 84 tri u ngư i b ái tháo ư ng thì ư c tính n năm 2025 s tăng lên 2,5 l n, vào kho ng 228 tri u ngư i. ây là m t gánh n ng kép i v i các nư c ang phát tri n vì ng th i v i vi c ph i ch ng l i các b nh nhi m trùng liên quan t i ói ăn, suy dinh dư ng như s t rét, lao, h i ch ng suy gi m mi n d ch ... các nư c này l i ang ph i i m t v i s gia tăng nhanh chóng c a các b nh m n tính không lây. Báo cáo ngày 04/10/2005 c a t ch c y t th gi i nêu rõ: "Nh ng năm g n ây loài ngư i quá chú tr ng n các b nh truy n nhi m như HIV/AIDS mà quên r ng b nh m n tính m i là th ph m gây ch t ngư i nhi u nh t. n năm 2015, b nh m n tính có th cư p i sinh m ng c a 400 tri u ngư i trên th gi i. Theo Leejongwoo - T ng giám c WHO - cu c s ng c a r t nhi u ngư i trên th gi i ang b b nh t t làm ng n l i, trung bình c 5 ngư i ch t thì có 3 ngư i m c các b nh m n tính, trong ó t l các nư c ang phát tri n r t cao. WHO cho r ng b nh m n tính cũng là m t trong nh ng nguyên nhân làm kìm phát tri n kinh t c a các nư c. T i Trung Qu c, chính ph có th ph i hãm t c ngăn ch n b nh m n tính trong vòng 10 năm t i. chi t i 558 t USD n là 236 t và con s này Nga là 303 t ô la. III. M t s b nh m n tính có liên quan n dinh dư ng 3.1. B nh tim m ch N a sau c a th k 20 ã cho th y rõ s chuy n i chính trong mô hình b nh t t, ngoài s tăng lên rõ r t c a tu i th , thay i sâu s c trong ch ăn cùng v i vi c s d ng thu c lá ã làm tăng t l các b nh tim m ch lên nhanh chóng v i s t vong chi m 1/3 s t vong toàn th gi i. 219
  3. Nh ng b nh tim m ch quan tr ng và ph bi n nh t ph i k n u tiên là b nh tim do m ch vành và b nh tăng huy t áp. - B nh tim do m ch vành g m: + au th t ng c + Co th t ng m ch vành + Thi u máu c c b cơ tim + Nh i máu cơ tim - Tăng huy t áp 3.1.1. B nh tim do m ch vành Các y u t nguy cơ 1-Tu i (tu i càng cao nguy cơ càng l n), 2-Gi i (nam m c nhi u hơn n ), 3- Ti n s gia ình có b nh tim m ch s m(
  4. Khi huy t áp dư i 90/60mmHg-huy t áp th p. T 130-139/ 85-89 mmHg-huy t áp bình thư ng cao. T 140-159/90-94 mmHg-tăng huy t áp gi i h n. T 160-179/95- 104 mmHg-tăng huy t áp I. T 180-199/105-114 mmHg –tăng huy t áp II. T 200/115 tr lên tăng huy t áp III. m nh c a b ng ch ng v các y u t nguy cơ liên quan 3.1.3. n b nh tim m ch B ng ch ng Gi m nguy cơ Tăng nguy cơ Thuy t l c thư ng Acid myristic và palmitic Ho t ng th ph c xuyên ưc Acid linoleic Các acid béo th trans (ch t béo hydorogen hóa) Cá và các lo i d u cá (EHA Kh u ph n natri cao và DHA) Các lo i rau và trái cây (c Th a cân h t) Kh u ph n rư u cao ( Kali iv i t qu ) Kh u ph n rư u th p ho c v a ( i v i b nh m ch vành tim) Gn như Acid alpha linoleic Cholesterol kh u ph n ch c ch n Acid oleic Cà phê lu c không l c NSP Ngũ c c toàn ph n Qu h nh không mu i Các sterol, stanol th c v t, folate Có th Các plavonoid Các ch t béo gi u acid lauric Gi m ch c năng th n Các s n ph m u nành B sung beta caroten Không Canxi, Magie Carbonhydrat Vitamin C St 221
  5. • EPA - acid eicosapentaenoi • DHA - acid docosahehexaenoic • NSP - các polysaccharid không tinh b t 3.1.4. Các khuy n ngh c th Gi m ch t béo: Lipid 20 - 25% năng lư ng kh u ph n (VN: 17,5%). - Acid béo no dư i 10% năng lư ng kh u ph n, PUFA 6 - 10% năng lư ng - kh u ph n trong ó PUFAn - 6 5 - 8%, PUFAn-3 1 - 2%. Tăng cư ng trái cây và rau: Vì nó ch a nhi u lo i ch t dinh dư ng th c v t - kali và ch t xơ. N u t 400 – 500 g/ngày s làm gi m nguy cơ ng m ch tăng huy t áp. vành tim, t qu và gi m m c Gi m mu i natri nhưng không dư i 70 mmol (1,7 g Na (4,25 g - NaCl)/ngày), t c là ch nên dùng 5-6 g NaCl/ngày. - kali s làm gi m huy t áp, ch ng l i t qu và ch ng lo n nh p tim. Gi lư ng kali m c - t s natri/kali g n 1,0 - t c là kho ng 70 - 80 t ư c m c này nh rau và trái cây hàng mmol/ngày (1,7 - 1,94 g), có th ngày. Ch t xơ kh u ph n (NSP - non starch polysaccharides) - poly saccharid - không tinh b t). Y u t này c n ư c chú ý vì nó có c tính b o v , ch ng t ư c nh rau và trái l i b nh m ch vành tim và làm h huy t áp - có th cây, ngũ c c toàn ph n). Chú ý ăn cá ( u n 1 - 2 l n/tu n) s có tác d ng ch ng l i b nh m ch - vành tim và t qu do thi u máu c c b . - C n t 200 – 500 mg acid eicosapentaenoic (EPA) và acid hexaenoic (DHA). V i nh ng ngư i ăn chay c g ng acid alpha linoleic th c v t. Rư u - u ng rư u ít ho c v a ph i u n có tác d ng b o v , ch ng l i - b nh m ch vành tim. Các nguy cơ tim m ch và s c kho khác thì không nh t quán cho m t khuy n ngh chung v rư u. Ho t ng th l c: Ho t ng th l c có liên quan n nguy cơ các b nh tim - m ch, c bi t là ng m ch vành tim. Hi n nay, khuy n ngh nên có ít nh t 30 phút ho t ng th l c t i thi u m i ngày là có th t o ra tác d ng b o v . Các cá th không quen v i t p th d c thư ng xuyên ho c có nguy cơ cao v i b nh tim m ch c n tránh nh ng t ho t ng th l c t xu t v i cư ng cao. 222
  6. 3.2. B nh ung thư Ung thư ư c gây ra b i nhi u y u t xác nh và chưa xác nh. Nguyên nhân rõ r t nh t là thu c lá, các y u t khác như ch ăn, rư u, nhi m trùng, hóc môn, tia x là nh ng nguy cơ c a ung thư. Nguyên nhân t vong do ung thư ang gia tăng; m t ph n do tăng t l ngư i già, m t ph n do gi m t l t vong các nguyên nhân khác như t vong do các b nh nhi m trùng. T l m i m c c a ung thư ph i, i tràng và tr c tràng, vú và ti n li t tuy n tăng song song v i phát tri n kinh t nhưng ung thư d dày thì ngư c l i. T vong do ung thư ch ng sau t vong do các b nh tim m ch. Ư c tính trong năm 2000 có kho ng 10 tri u ngư i m i m c và 6 tri u ngư i ã ch t do ung thư. ăn ư c ư c tính chi m kho ng 30% nguyên nhân ung thư các Y u t ch nư c công nghi p hóa, ch sau y u t thu c lá. Cân n ng cơ th và gi m ho t ng th l c ư c tính chi m kho ng 20 - 30% nguyên nhân trong m t s lo i ung thư như ung thư vú, i tràng và n i m c t cung. Có 8 lo i ung thư hay g p như sau: - Khoang mi ng, h u, h ng, thanh qu n, th c qu n. - D dày - i tràng - Gan - Ph i - Vú ph n - N i m c t cung - Ti n li t tuy n 223
  7. 3.2.1. m nh c a b ng ch ng B ng ch ng Gi m nguy cơ Tăng nguy cơ Thuy t ph c Ho t ng th l c ( i tràng) Th a cân béo phì (th c qu n, i tr c tràng, vú i v i ph n sau mãn kinh, n i m c t cung, th n). Rư u (khoang mi ng, h u, h ng, thanh qu n, th c qu n, gan, vú). Aflatoxin (gan) Cá mu i ki u Trung Qu c (mũi, h u) G n như ch c Trái cây và rau (khoang h ng, Th t b o qu n ( i tr c tràng) ch n th c qu n, d dày, i tr c Th c ph m mu i (d dày) tràng) ăn, u ng quá nóng (khoang mi ng, h u, h ng) Có th , không -Ch t xơ, u nành, cá, acid Ch t béo ng v t y béo Omega-3 Carotenoid, vitamin B2, Các amin khác vòng vitamin B6, folate, vitamin B12, vitamin C, vitamin D, vitamin E, calci, k m, selen Các thành ph n th c v t Các hydorocarbon thơm nhi u vòng không ph i ch t dinh dư ng các nitrosamin (ph c h p t i, flavonoid, Isoflavon, lignam) 3.2.2. Các khuy n ngh c th - Duy trì cân n ng m c h p lý (BMI trong kho ng 18,5 - 24,9) - Ho t ng th l c thư ng xuyên, t t c các ngày trong tu n, 30'/ngày - N u u ng rư u không nên quá 2 ơn v m i ngày - Các th c ph m b o qu n b ng mu i, và mu i nên dùng m c v a ph i nh t là món cá mu i lên men ki u Trung Qu c - T i thi u hóa s phơi nhi m i v i aflatoxin trong th c ph m - ăn ch ăn có ít nh t 400 g rau và trái cây m i ngày - Tiêu th th t b o qu n m c v a ph i (l p xư ng, xúc xích, th t l n mu i xông khói, giăm bông) 224
  8. - Không ăn u ng quá nóng 3.3. B nh ái tháo ư ng ( T ) typ 2 T typ 2 ( T không ph thu c insulin (NIDDM)) chi m h u h t các trư ng h p béo phì trên th gi i. Khi b nh ti n tri n, m c insulin có th gi m xu ng như là k t qu c a s suy gi m m t ph n các t bào bêta s n xu t ra insulin c a t y. Bi n ch ng c a T typ 2 g m mù loà, suy th n, loét chân d n t i ho i t và c t c t, tăng nguy cơ nhi m trùng, b nh m ch vành tim và t qu . Vi c s a i l i s ng là n n t ng cho c i u tr và các n l c d phòng T typ 2. T typ 2 c bi t tăng m nh các xã h i ang công nghi p hóa và các nư c ang phát tri n. T l t vong theo tu i ngư i T tăng hơn 1,5 n 2,5 l n so v i qu n th dân cư nói chung. b nh vi n H u Ngh (Vi t Nam) năm 1994 - 1995 t vong do T là 6,21% trong khi t vong chung toàn vi n là 5,41% s b nh nhân n i trú. 3.3.1. Ch n oán ch n oán xác nh ch y u d a vào xét nghi m ư ng máu: - S không ph i là T khi glucoza huy t thanh (G.120) < 100 mg/dl (5,5 mmol/l). - Ch c ch n là T khi G.120 ≥ 200mg/dl (11mmol/l) - N u kho ng gi a 2 m c ó - làm nghi m pháp tăng ư ng huy t (u ng 75 g glucoza + 250 ml nư c) sau 120 phút xét nghi m l i: N u G.120 > 200 mg/dl ch n oán là T . N u G.120 < 200 mg/dl (11,1 mmol/l) nhưng > 140 mg/dl (7,8 mmol/l) ch n oán là gi m dung n p i v i glucoza. 3.3.2. m nh c a b ng ch ng B ng ch ng Gi m nguy cơ Tăng nguy cơ Thuy t ph c ngư i th a cân Th a cân, béo phì, béo b ng Gi m cân t nguy n béo phì Ho t ng th l c Không ho t ng th l c ái tháo ư ng bà m G n như ch c NSP Các ch t béo no ch n Acid béo omega – 3 Ch m phát tri n trong t cung ư ng huy t T ng ch t béo c ph n Th c ph m có ch s th p Nuôi con hoàn toàn b ng s a m Acid béo th trans Không Vitamin E, Crôm, Magiê, rư u v a Quá nhi u rư u ph i 225
  9. 3.3.3. Các khuy n ngh c th nhóm có nguy cơ cao - D phòng, i u tr th a cân béo phì c bi t Duy trì BMI t t nh t - gi i h n th p c a ph m vi bình thư ng tránh tăng cân - trong quãng i trư ng thành (> 5kg) Th c hành ho t ng th l c ch u ng m c v a ph i ( i b ) ho c v i cư ng - l n hơn trong 1h ho c nhi u hơn/ngày và vào t t c các ngày trong tu n m b o kh u ph n ch t béo không no không vư t quá 10% năng lư ng, nên - dư i 7% i v i các nhóm nguy cơ cao NSP trong kh u ph n thông qua vi c thư ng xuyên s d ng ngũ c c toàn - t ph n, u, trái cây và rau (t i thi u 20g NSP/ngày) IV. Nguyên t c chung d phòng các b nh mãn tính b ng ăn u ng Vi t Nam 4.1. Mư i l i khuyên dinh dư ng h p lý giai o n 2001 - 2005 Ăn ph i h p nhi u lo i th c ph m và thư ng xuyên thay - i món - Cho tr bú m ngay sau khi sinh, bú s a m hoàn toàn trong 6 tháng u; cho tr ăn b sung h p lý và ti p t c cho bú t i 18 - 24 tháng ăn th c ăn giàu m v i t l cân ng v t; tăng - i gi a ngu n th c v t và cư ng ăn u ph và cá - S d ng ch t béo m c h p lý, chú ý ph i h p gi a m , d u th c v t tl cân i. ăn thêm v ng, l c S d ng mu i i t; không ăn m n - ăn th c ph m s ch và an toàn, ăn nhi u rau c và qu chín hàng ngày - U ng s a u nành, tăng cư ng các th c ph m giàu calci như s a, các s n ph m - c a s a, cá con ... Dùng ngu n nư c s ch ch bi n th c ăn, u ng nư c chín hàng ngày - - Duy trì cân n ng "m c tiêu chu n" Th c hi n n p s ng lành m nh, năng ng, ho t - ng th l c u n, không hút thu c lá, h n ch u ng bia rư u, ăn ng t 4. 2. S d ng tháp dinh dư ng cân i giai o n 2001 – 2010 226
  10. TÀI LI U THAM KH O 1. Hà Huy Khôi (2004), Nh ng ư ng biên m i c a dinh dư ng h c, NXB Y h c, Hà N i, tr 63-73, tr 209-219. 2. H i Dinh dư ng Vi t nam (2002), Mư i l i khuyên dinh dư ng h p lý, NXB Hà N i, Hà n i. 3. Ph m Khuê (ch biên) (2000), C m nang i u tr n i khoa, NXB Y h c, Hà N i, tr103-145, tr 524-529, tr 735-752. 4. Tr n ình Toán (1995), Ch s kh i cơ th (BMI) cán b viên ch c trên 45 tu i và m i liên quan gi a BMI v i m t s ch tiêu s c kh e, b nh t t, Lu n án PTS khoa h c Y Dư c, Hà n i,103 tr. 5. Tr n ình Toán, Nguy n Trung Chính (1996), Kh o sát v b nh ái tháo ư ng i u tr t i b nh vi n Hưu Ngh trong 2 năm 1994-1995, T p chí Y h c th c hành s 6, tr 1-4. 6. Tr n ình Toán (2003), Tình tr ng th a cân, béo phì, m t s ch tiêu hóa sinh c a cán b viên ch c n khám b nh t i b nh vi n H u Ngh năm 2002, T p chí Y h c Vi t Nam s 9+10, tr 92-99. 7. Vi n Dinh dư ng (1997), Th c ơn ch ăn trong m t s b nh n i khoa, NXB Y h c, Hà N i, tr30-38, tr 43-59. 8. Vi n Dinh dư ng (2000), B ng thành ph n dinh dư ng th c ph m Vi t Nam, NXB Y h c, Hà N i , tr 23-92. ăn, dinh dư ng và d phòng các b nh m n tính, Báo 9. WHO (1993), Ch cáo k thu t s 797 c a WHO-Geneva 1990, B n d ch c a NXB Y h c và vi n Tim m ch, Hà N i, tr 7-21, tr 41-60 và tr 77-128. ăn, dinh dư ng và d phòng các b nh m n tính, 10. WHO/FAO (2004), Ch Báo cáo k thu t s 916 c a WHO/FAO-Geneva 2003, B n d ch và xu t b n c a viên Dinh dư ng Hà N i, tr 5-12, tr 34-53, tr 62-153. 227
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2