Hồng ban nhiễm sắc cố
định do thuốc
Hồng ban nhiễm sắc cố định là một trong những dạng phản ứng
ngoài da do thuốc xảy ra khá phổ biến, do Brocq mô tả lần đầu tiên năm
1894. Mặc dù cơ chế gây bệnh chính xác còn chưa được biết rõ nhưng
đây thường được coi là một phản ứng dị ứng chậm đối với thuốc do có
một số bất thường về miễn dịch đã được tìm thấy ở những người bị hồng
ban nhiễm sắc cố định.
Hồng ban nhiễm sắc cố định là một trong những dạng phản ứng ngoài
da do thuốc xảy ra khá phổ biến, do Brocq mô tả lần đầu tiên năm 1894.
Mặc dù cơ chế gây bệnh chính xác còn chưa được biết rõ nhưng đây thường
được coi là một phản ứng dị ứng chậm đối với thuốc do có một số bất
thường về miễn dịch đã được tìm thấy ở những người bị hồng ban nhiễm sắc
cố định. Theo một số nghiên cứu, hồng ban nhiễm sắc cố định chiếm khoảng
15-20% tổng số các trường hợp phản ứng ngoài da do thuốc. Đặc trưng của
tổn thương là xảy ra nhiều lần ở cùng một vị trí khi tiếp xúc lại với cùng một
tác nhân gây bệnh. Tổn thương thường gặp nhất là những đám ban đỏ sẫm
màu, hình tròn hoặc vòng cung, bờ rõ, sờ hơi gợn trên mặt da. Khi mới mọc,
ban thường có màu đỏ tươi, sau đó thẫm dần, bong da nhiều đợt trước khi
khỏi. Vùng da bị tổn thương thường có cảm giác rát bỏng, ngứa nhẹ hoặc tê
bì, xuất hiện một hoặc nhiều đám ban đỏ và có thể có mụn nước hoặc bọng
nước ở giữa. Hồng ban nhiễm sắc cố định có thể mọc ở bất kỳ vị trí nào trên
da và niêm mạc nhưng thường gặp nhất là ở môi, vùng quanh mắt, bộ phận
sinh dục, thân mình và bàn tay, ban có thể mọc ở một vị trí đơn lẻ hoặc ở
đồng thời nhiều vị trí. Vị trí tổn thương thường gặp nhất cũng khác nhau
giữa các loại thuốc, ví dụ với kháng sinh sulfamid là ở bộ phận sinh dục
(chiếm 60%), thân mình và bàn tay (30%); với các thuốc chống viêm giảm
đau là ở môi (80%) và thân mình (35%). Lý do tại sao tổn thương da thường
chỉ tập trung ở một số vị trí nhất định hiện còn chưa được biết rõ. Về thời
gian xuất hiện, ở lần mắc đầu tiên, ban đỏ thường xuất hiện sau khi uống
thuốc 1 -2 tuần, còn ở những lần sau đó, tổn thương da có thể xuất hiện sau
uống thuốc từ vài giờ đến vài ngày ở cùng một vị trí với lần xuất hiện đầu.
Tổn thương da có thể đi kèm với một số triệu chứng toàn thân như sốt, mệt
mỏi, buồn nôn và nôn.
Về nguyên nhân, hầu hết các loại thuốc (kể cả loại bán cần đơn và
không cần đơn) đều có thể gây hồng ban nhiễm sắc cố định, thường gặp nhất
là các kháng sinh nhóm sulfamid (như sulfamethoxazol, sulfadiazin), nhóm
tetracyclin (như tetracyclin, doxycyclin), metronidazol, allopurinol,
pseudoephedrin, các thuốc chống viêm giảm đau (như naproxen,
tenoxicam...), thuốc tránh thai, thuốc chống nấm (như fluconazol), thuốc
chống co giật phenobarbital hoặc dapsone. Mặc dù hồng ban nhiễm sắc cố
định thường gây ra do một loại thuốc đơn lẻ nhưng trong một số ít trường
hợp, tổn thương da này có thể gây ra do sự phối hợp đồng thời của nhiều
loại thuốc có khả năng tương tác với nhau để tạo ra các sản phẩm chuyển
hóa gây dị ứng.
Sinh thiết da có thể giúp chẩn đoán xác định hồng ban nhiễm sắc cố
định. Về mô học, thường thấy tình trạng viêm với sự xâm nhập hỗn hợp của
các tế bào lympho, bạch cầu trung tính và bạch cầu ái toan ở vùng nối giữa
thượng bì và trung bì, thoái triển dạng phù nề các tế bào biểu mô màng đáy
kèm theo hoại tử các tế bào sừng, tất cả làm bong tróc lớp thượng bì và tạo
ra các bọng nước. Ở những tổn thương cũ, có thể tìm thấy các đại thực bào
chứa sắc tố melanin và các thay đổi mạn tính như dày sừng, u hạt..., đây là lý
do tạo ra các đám ban tối màu tồn tại kéo dài.
Phương pháp tốt nhất để chẩn đoán xác định nguyên nhân gây bệnh là
dùng test kích thích, tức là cho người bệnh uống thử loại thuốc nghi ngờ với
liều thấp và theo dõi sự xuất hiện của hồng ban nhiễm sắc cố định. Ở
phương pháp chẩn đoán này, ban đỏ thường xuất hiện sau dùng thuốc từ vài
giờ đến một vài ngày. Cần lưu ý phương pháp này có thể gây sốc thuốc nên
cần được tiến hành một cách thận trọng, trong những trường hợp hồng ban
nhiễm sắc cố định xuất hiện ở nhiều vị trí hoặc có bọng nước không nên áp
dụng phương pháp chẩn đoán này. Ngoài ra, ở những người có tiền sử dị
ứng và sốc thuốc cũng không nên làm test kích thích. Test áp với loại thuốc
nghi ngờ cũng có thể là một phương pháp an toàn và có hiệu quả trong chẩn
đoán hồng ban nhiễm sắc cố định.
Hồng ban nhiễm sắc cố định thường tự khỏi sau khi ngưng sử dụng
thuốc gây bệnh một vài tuần và thường không để lại sẹo nhưng có thể để lại
các đám tăng sắc tố tồn tại trong vài tuần đến vài tháng. Một số ít trường
hợp có thể khỏi không để lại các đám tăng sắc tố, thường gặp trong trường
hợp của hồng ban nhiễm sắc cố định do pseudoephedrin. Nếu bệnh nhân
ngứa nhiều có thể giảm ngứa bằng các thuốc kháng histamin như
chlorpheniramin, cetirzin. Trong những trường hợp không đáp ứng với thuốc
kháng histamin, có thể dùng một đợt corticosteroid (như prednisolon,
prednison) với liều thấp, đường uống trong thời gian 1-3 tuần. Người bệnh
cần lưu ý tránh sử dụng lại loại thuốc đã gây hồng ban nhiễm sắc cố định và
những nhóm thuốc có nhiều nguy cơ gây ra loại tổn thương da này. Trong
trường hợp người bệnh vẫn cần phải sử dụng loại thuốc đã gây dị ứng để
điều trị các bệnh lý khác do không tìm được thuốc thay thế, có thể tiến hành
giải mẫn cảm đặc hiệu với thuốc. Nguyên lý của phương pháp này là đưa
vào cơ thể người bệnh một liều lượng nhỏ thuốc sau đó tăng dần cho đến khi
đạt đủ liều điều trị để hệ miễn dịch của cơ thể có thể dung nạp dần với thuốc.
Phương pháp giải mẫn cảm đã được các tác giả nước ngoài thực hiện thành
công với nhiều loại thuốc như allopurinol, trimethoprim - sulfamethoxazol...
