K THU T NUÔI R N H MANGỸ Ậ Ắ Ổ
I. Gi ng và đ c đi m gi ng ố ặ ể ố
- Tên g i: ọ
Tên Vi t Nam g i là r n h mang; Tên Latin là Naja naja; H r n h Elapidae; B có v yệ ọ ắ ổ ọ ắ ổ ộ ả
Squamata; Nhóm: Bò sát
- Vóc dáng:
R n c l n, đ u không phân bi t v i c , không có v y má. R n có kh năng b nh c khi bắ ỡ ớ ầ ệ ớ ổ ả ắ ả ạ ổ ị
kích thích, khi đó phía trên c trông rõ m t vòng tròn màu tr ng. R n h mang Vi t Nam,ở ổ ộ ắ ắ ổ ở ệ
hai bên vòng tròn th ng có gi i màu tr ng (g i là g ng kính). L ng có màu nâu th m, nâuườ ả ắ ọ ọ ư ẫ
đen, vàng l c, ho c đ ng màu ho c có nh ng d i hoa văn nh nh ng v ch ngang đ n ho cụ ặ ồ ặ ữ ả ư ữ ạ ơ ặ
kép sáng màu h n. Chi u dài c th trung bình 2m ho c h n. ơ ề ơ ể ặ ơ
- T p tính sinh ho t và môi tr ng s ng: ậ ạ ườ ố
R n h mang th ng s ng trong nh ng hang chu t đ ng ru ng, làng m c, v n t c, bắ ổ ườ ố ữ ộ ở ồ ộ ạ ườ ượ ờ
đê, d i g c cây l n, trong b i tre… R n tr ng thành ho t đ ng ki m ăn ch y u vào banướ ố ớ ụ ắ ưở ạ ộ ế ủ ế
đêm, còn r n non th ng ki m ăn ban ngày. ắ ườ ế
- Phân b : ố
Vi t Nam phân b trên kh p m i mi n đ t n c t B c đ n Nam. Trên th gi i NamỞ ệ ố ắ ọ ề ấ ướ ừ ắ ế ế ớ ở
trung Á, Nêpan, n Đ , Xrilanca, Mianma, Trung Qu c, Thái Lan, Lào, Campuchia, Philippin,Ấ ộ ố
Malaixia, Inđônêxia…
- Th c tr ng và gi i pháp: ự ạ ả
S l ng r n h mang hi n nay suy gi m r t nhi u, do b săn b t tri t đ . C n có bi n phápố ượ ắ ổ ệ ả ấ ề ị ắ ệ ể ầ ệ
b o v nh : C m săn b t r n trong mùa sinh s n t tháng 3 đ n tháng 8 và t ch c nuôi… ả ệ ư ấ ắ ắ ả ừ ế ổ ứ
- Giá tr và th tr ng: ị ị ườ
R n h mang là ngu n d c li u quý: ắ ổ ồ ượ ệ
- M t r n h mang pha r u u ng có tác d ng b kh e và tinh th n s ng khoái, hay dùng đậ ắ ổ ượ ố ụ ổ ỏ ầ ả ể
xoa bóp các v t th ng t máu, n i có các kh p b s ng đau… tác d ng t ng đ ng m tế ươ ụ ơ ớ ị ư ụ ươ ươ ậ
g u. ấ
- Huy t r n pha v i r u u ng có tác d ng b kh e, tinh th n s ng khoái và ch a các b nhế ắ ớ ượ ố ụ ổ ỏ ầ ả ữ ệ
chóng m t, hoa m t… ặ ắ
- N c đ c c a r n dùng làm thu c tê, thu c ch a đau các kh p x ng, tê th p… ọ ộ ủ ắ ố ố ữ ớ ươ ấ
- R n h mang cùng v i r n c p nong, r n ráo ngâm r u, thành r u tam xà ch a b nh têắ ổ ớ ắ ạ ắ ượ ượ ữ ệ
th p và viêm đau kh p x ng… Ngoài ra, r n s ng còn là m t hàng xu t kh u có giá tr kinhấ ớ ươ ắ ố ặ ấ ẩ ị
t cao. ế
- R n d nuôi, hi u qu kinh t cao: ắ ễ ệ ả ế
R n là đ ng v t hoang dã m i đ c thu n hóa, s c đ kháng cao, ít d ch b nh, có kh năngắ ộ ậ ớ ượ ầ ứ ề ị ệ ả
thích ng v i đi u ki n nuôi d ng. Nuôi r n có thu nh p cao trong khi vi c chăm sóc l i r tứ ớ ề ệ ưỡ ắ ậ ệ ạ ấ
đ n gi n, b i r n là loài r t ít khi b b nh, th c ăn c a r n là chu t, cóc… H n n a, r n chơ ả ở ắ ấ ị ệ ứ ủ ắ ộ ơ ữ ắ ỉ
ăn 2 l n trong 1 tu n, m i v nuôi r n th t ch kéo dài 5 đ n 6 tháng (th ng t tháng 5-11)ầ ầ ỗ ụ ắ ị ỉ ế ườ ừ
nên không t n nhi u th i gian. Nuôi r n s giúp cho bà con làm giàu ngay trên m nh đ t quêố ề ờ ắ ẽ ả ấ
h ng. ươ
- Th tr ng tiêu th phong phú và đa d ng: ị ườ ụ ạ
Tr c đây, nhi u ng i dân đi b t r n hoang dã đ bán, không nh ng vi ph m lu t, mà hi uướ ề ườ ắ ắ ể ữ ạ ậ ệ
qu kinh t cũng th p, đ ng th i l i gây nên n n chu t phá h i mùa màng trên di n r ng.ả ế ấ ồ ờ ạ ạ ộ ạ ệ ộ
Nh ng, nay ngh nuôi r n đã làm cho nhi u h chuy n sang b t chu t đ bán, làm gi m đángư ề ắ ề ộ ể ắ ộ ể ả
k n n “gi c chu t”. ể ạ ặ ộ
Hi n nay, th t r n đang là món “đ c s n” đ c các nhà hàng, quán nh u tiêu th r t m nh.ệ ị ắ ặ ả ượ ậ ụ ấ ạ
R n h mang, giá bán kho ng 200 -300 000 đ/kg, có khi h n, nh t là khi ch bi n thành mónắ ổ ả ơ ấ ế ế
ăn có th bán v i giá cao h n nhi u. Ch bi n cũng đ n gi n: b đ u, v y, ru t là đ c. Th tể ớ ơ ề ế ế ơ ả ỏ ầ ả ộ ượ ị
r n h mang tr ng, th m, ngon và b d ng… ắ ổ ắ ơ ổ ưỡ
- Cách phân bi t r n đ c, r n cái: ệ ắ ự ắ
Vi c phân bi t m t con r n đ c v i m t con r n cái th t không đ n gi n vì chúng có hìnhệ ệ ộ ắ ự ớ ộ ắ ậ ơ ả
d ng và màu s c g n gi ng nhau, m t khác chúng l i có c quan sinh s n n m bên trong cạ ắ ầ ố ặ ạ ơ ả ằ ơ
th nên r t khó phân bi t. Th ng r n đ c có đuôi dài h n và ph n đ u c a đuôi (n i ti pể ấ ệ ườ ắ ự ơ ầ ầ ủ ơ ế
giáp v i h u môn) h i phình ra, trong khi con cái thì h i th t l i. Kích th c và tr ng l ngớ ậ ơ ở ơ ắ ạ ướ ọ ượ
c a r n đ c cũng th ng nh h n r n cái… ủ ắ ự ườ ỏ ơ ắ
- R n đ c: Thân thon dài, có 2 c a dài hai bên h u môn l ra ngoài. V y quanh h u môn nhắ ự ự ở ậ ộ ẩ ậ ỏ
x p sít nhau, n m nh tay vào hai bên huy t th y c quan giao c u l ra. ế ấ ạ ệ ấ ơ ấ ộ
- R n cái: Thân to m p, c a hai bên h u môn ng n, n m n sâu bên trong. V y quanh h uắ ậ ự ậ ắ ằ ẩ ẩ ậ
môn to, x p không sít nhau, không th y có c quan giao c u. ế ấ ơ ấ
II. Ch n gi ng và ph i gi ng ọ ố ố ố
1.Ch n gi ng: ọ ố
- Căn c ngu n g c: V kh năng sinh tr ng, phát tri n và sinh s n… c a th h tr c. ứ ồ ố ề ả ưở ể ả ủ ế ệ ướ
- Căn c b n thân: V kh năng sinh tr ng, phát tri n và sinh s n… c a b n thân cá th .ứ ả ề ả ưở ể ả ủ ả ể
Ch n nh ng con l n nh t, lanh l i, siêng b t m i, thân hình dài, màu s c đ p, da bóng… ọ ữ ớ ấ ợ ắ ồ ắ ẹ
2. Ph i gi ng: ố ố
Thông th ng r n s ng đ n đ c, ch đ n mùa sinh s n r n đ c và r n cái m i tìm đ n nhau.ườ ắ ố ơ ộ ỉ ế ả ắ ự ắ ớ ế
R n đ ng d c và sinh s n theo mùa, th ng t tháng 3-8 âm l ch, r n nuôi nh t có th mu nắ ộ ụ ả ườ ừ ị ắ ố ể ộ
h n… Khi đ ng d c, r n cái, bò t i bò lui tìm ch tr ng chui ra (tìm đ c), đ ng th i ti t raơ ộ ụ ắ ớ ỗ ố ự ồ ờ ế
ch t d ch có mùi đ c tr ng đ báo hi u và quy n rũ r n đ c… Đây là th i đi m ph i gi ngấ ị ặ ư ể ệ ế ắ ự ờ ể ố ố
thích h p nh t. ợ ấ
III. Chu ng nuôi ồ
V chu ng tr i, ph i xây kiên c b ng g ch, chia thành t ng ô, m i ô nuôi 1con/m2. Đ m b oề ồ ạ ả ố ằ ạ ừ ỗ ả ả
mát v mùa hè, m v mùa đông vì r n là loài máu l nh. ề ấ ề ắ ạ
Chu ng nuôi th ng là hình h p ch nh t, có b khung b ng g ho c s t thép, b n phía xungồ ườ ộ ữ ậ ộ ằ ỗ ặ ắ ố
quanh là l i thép, có l nh h n đ u r n, c a ra vào m t tr c chu ng và có khoá c nướ ỗ ỏ ơ ầ ắ ử ở ặ ướ ồ ẩ
th n. ậ
Kích th c chu ng nuôi (0,5-1m x 0,5-1m x 1m), có th nuôi m t con r n sinh s n hay 1 conướ ồ ể ộ ắ ả
r n th t t 3-4 tháng tu i cho t i lúc bán th t, th ng là 5-6 tháng, hi u qu kinh t cao. ắ ị ừ ổ ớ ị ườ ệ ả ế
IV. Th c ăn và kh u ph n th c ăn ứ ẩ ầ ứ
Th c ăn c a r n non ch y u là ch, nhái, cá, tép, sâu b , côn trùng… C 3-5 ngày l i cho r nứ ủ ắ ủ ế ế ọ ứ ạ ắ
con ăn m t l n. S l ng th c ăn tăng d n theo tu i… ộ ầ ố ượ ứ ầ ổ
Th c ăn c a r n tr ng thành ch y u là chu t, cóc, ch, nhái... Ngoài ra, chúng còn ăn tr ngứ ủ ắ ưở ủ ế ộ ế ứ
b cánh c ng, b m và các côn trùng khác nh sâu, giun, d … ọ ứ ướ ư ế
R n có t p tính ăn m i c đ ng, mu n r n ăn m i không c đ ng thì ph i t p hay dùng queắ ậ ồ ử ộ ố ắ ồ ử ộ ả ậ
đung đ a m i thì r n m i ăn. R n b t m i b ng cách đ p, ngo m… Răng cong vào trong vàư ồ ắ ớ ắ ắ ồ ằ ớ ạ
nh c u t o c a x ng hàm m r ng nên có th nu t đ c nh ng con m i l n… ờ ấ ạ ủ ươ ở ộ ể ố ượ ữ ồ ớ
Kh u ph n th c ăn: R n d i 6 tháng tu i, đ nh l ng th c ăn b ng 30% tr ng l ng cẩ ầ ứ ắ ướ ổ ị ượ ứ ằ ọ ượ ơ
th /tháng, chia làm 7-10 l n; r n trên 6 tháng đ n 1 năm tu i, đ nh l ng th c ăn b ng 20%ể ầ ắ ế ổ ị ượ ứ ằ
tr ng l ng c th /tháng, chia làm 5-6 l n; r n trên 1 năm tu i, đ nh l ng th c ăn b ng 10%ọ ượ ơ ể ầ ắ ổ ị ượ ứ ằ
tr ng l ng c th /tháng, chia làm 2-4 l n. ọ ượ ơ ể ầ
N c u ng: T t nh t nên cung c p đ y đ n c s ch và mát cho r n u ng và t m t do. ướ ố ố ấ ấ ầ ủ ướ ạ ắ ố ắ ự
V. Chăm sóc nuôi d ng: ưỡ
R n đ c, r n cái ph i nuôi riêng đ ti n theo dõi, qu n lý, chăm sóc nuôi d ng… ắ ự ắ ả ể ệ ả ưỡ
Quá trình sinh tr ng, phát tri n ph i tr i qua nh ng l n l t da. S l t da không di n ra theoưở ể ả ả ữ ầ ộ ự ộ ễ
m t chu kỳ nh t đ nh. R n l t da nh m rũ b l p da cũ, già c i, ch t ch i, t o đi u ki n choộ ấ ị ắ ộ ằ ỏ ớ ỗ ậ ộ ạ ề ệ
t bào m i phát tri n t t h n. S p l t da, r n không ăn m i, tính tr nên hung d , da chuy nế ớ ể ố ơ ắ ộ ắ ồ ở ữ ể
d n sang màu tr ng, thích ch m t và yên tĩnh. L p da m i mang màu s c đ p, m mầ ắ ở ỗ ẩ ướ ớ ớ ắ ẹ ề
bóng, sau 2-3 tu n da r n tr l i bình th ng. ầ ắ ở ạ ườ
Sau khi l t da n u đ c cung c p th c ăn đ y đ , chăm sóc nuôi d ng t t, t c đ tăngộ ế ượ ấ ứ ầ ủ ưỡ ố ố ộ
tr ng c a r n có th tăng nhanh h n 2-3 l n. ưở ủ ắ ể ơ ầ
Tu i thành th c sinh d c c a r n h mang th ng trên hai năm. Thông th ng r n s ng đ nổ ụ ụ ủ ắ ổ ườ ườ ắ ố ơ
đ c, ch đ n mùa sinh s n r n đ c và r n cái m i tìm đ n nhau. R n đ ng d c và sinh s nộ ỉ ế ả ắ ự ắ ớ ế ắ ộ ụ ả
theo mùa, th ng t tháng 3-8 âm l ch, r n nuôi nh t có th mu n h n… Khi đ ng d c r n cáiườ ừ ị ắ ố ể ộ ơ ộ ụ ắ
bò t i bò lui tìm ch tr ng chui ra (tìm đ c), đ ng th i ti t ra ch t d ch có mùi đ c tr ng đớ ỗ ố ự ồ ờ ế ấ ị ặ ư ể
báo hi u và quy n rũ r n đ c. ệ ế ắ ự
Tr c mùa ph i gi ng 1 tháng c n cho r n sinh s n ăn no, đ dinh d ng đ ph i gi ng vàướ ố ố ầ ắ ả ủ ưỡ ể ố ố
t o tr ng. ạ ứ
Khi chu n b đ , con cái bò đi bò l i trong chu ng, tìm ch trũng, có r m, c khô đ đ . Cóẩ ị ẻ ạ ồ ỗ ơ ỏ ể ẻ
th làm đ cho r n b ng bao xác r n đ ng tr u cài đ t vào m t góc chu ng, n i yên tĩnh,ể ổ ẻ ắ ằ ắ ự ấ ặ ộ ồ ơ
tránh gió lùa…
R n h mang mang thai h n hai tháng thì đ tr ng, th ng đ 10-20 tr ng, có khi h n, kíchắ ổ ơ ẻ ứ ườ ẻ ứ ơ
th c tr ng th ng t 59-62/25-30mm và có hi n t ng con cái canh gi tr ng. Trong tướ ứ ườ ừ ệ ượ ữ ứ ự
nhiên, sau khi đ h t tr ng vào , r n cái t cu n tròn l i trên tr ng đ p, t l n kho ngẻ ế ứ ổ ắ ự ộ ạ ứ ể ấ ỷ ệ ở ả
40-80%.
Tr ng r n sau khi p 55-60 ngày n ra r n con. R n con t m v tr ng chui ra v n đ ng vàứ ắ ấ ở ắ ắ ự ổ ỏ ứ ậ ộ
làm quen v i môi tr ng s ng m i. Tr ng nào ch a n , ta h tr b ng cách xé v tr ng dàiớ ườ ố ớ ứ ư ở ỗ ợ ằ ỏ ứ
1cm, cho r n con ra. R n con m i n dài 200-350mm, n ng 30-50g và có kh năng b nh c . ắ ắ ớ ở ặ ả ạ ổ
R n con sau khi n có th t s ng 3-5 ngày b ng kh i noãn hoàng tích trong b ng. Sau th iắ ở ể ự ố ằ ố ở ụ ờ
gian này, b ng r n con x p l i, da nhăn nheo và l t xác đ u tiên. ụ ắ ẹ ạ ộ ầ
Th c ăn c a r n non ch y u là ch, nhái, cá, tép, sâu b , côn trùng… C 3-5 ngày l i cho r nứ ủ ắ ủ ế ế ọ ứ ạ ắ
con ăn m t l n. S l ng th c ăn tăng d n theo tu i… ộ ầ ố ượ ứ ầ ổ
Loài r n h mang hoang dã có đ c tính hung b o, khi con cái p n thì con đ c ngoài rìnhắ ổ ặ ạ ấ ở ự ở
ch con n ra ăn th t. R n h mang con ph i lanh l , khôn ngoan m i có th thoát kh i mi ngờ ở ị ắ ổ ả ẹ ớ ể ỏ ệ
r n b . ắ ố
Trong đi u ki n chăn nuôi, p tr ng nhân t o, c n ki m tra tr ng vài l n, n u th y các quề ệ ấ ứ ạ ầ ể ứ ầ ế ấ ả
tr ng to đ u, tr ng, khô ráo, v láng bóng là tr ng t t; nh ng qu quá to hay quá nh , v x nứ ề ắ ỏ ứ ố ữ ả ỏ ỏ ỉ
vàng… là tr ng h ng ph i lo i b . T ch c p tr ng nhân t o đ t đ c k t qu t t h n. Tuyứ ỏ ả ạ ỏ ổ ứ ấ ứ ạ ạ ượ ế ả ố ơ
nhiên, khó nh t là nuôi sao cho r n h mang ch u b t c p, vì nuôi nh t trong chu ng tr i chúngấ ắ ổ ị ắ ặ ố ồ ạ
r t “l i bi ng”, ít ch u giao ph i. ấ ườ ế ị ố
Trong m i chu ng nuôi r n nên đ m t máng n c s ch và mát cho r n u ng ho c t m (nh tỗ ồ ắ ể ộ ướ ạ ắ ố ặ ắ ấ
là giai đo n l t da), đ ng th i tăng thêm đ m khi th i ti t hanh khô, vì n u hanh khô quá r nạ ộ ồ ờ ộ ẩ ờ ế ế ắ
ch m l n và da b h ng. ậ ớ ị ỏ
Th ng ngày ph i d n s ch phân trong chu ng, s phân hàng ngày th i ra không nhi u, phânườ ả ọ ạ ồ ố ả ề
khô, ít gây mùi th i. ố
Đ nh kỳ, 5-7 ngày v sinh chu ng tr i m t l n, lau chùi s ch s nh ng ch t th i cho kh i hôiị ệ ồ ạ ộ ầ ạ ẽ ữ ấ ả ỏ
hám, ru i nh ng không bu bám đem theo m m b nh. Tr i n ng nóng thì phun n c t m r aồ ặ ầ ệ ờ ắ ướ ắ ử
cho r n, tr i l nh và m không c n t m, ch v sinh khô, mùa đông c n che ch n xung quanhắ ờ ạ ẩ ầ ắ ỉ ệ ầ ắ
chu ng cho r n. Tránh mùi l cho r n… Khi vào chu ng r n ph i luôn đ phòng r n t nồ ắ ạ ắ ồ ắ ả ề ắ ấ
công…
VI. Công tác thú y
R n là đ ng v t hoang dã m i đ c thu n hóa, s c đ kháng cao, ít d ch b nh. Tuy nhiên,ắ ộ ậ ớ ượ ầ ứ ề ị ệ
phòng b nh t ng h p là bi n pháp phòng b nh t t nh t cho r n: Chăm sóc nuôi d ng t t, ănệ ổ ợ ệ ệ ố ấ ắ ưỡ ố
u ng s ch s , th c ăn đ m b o thành ph n và giá tr dinh d ng, chu ng tr i luôn s ch s ,ố ạ ẽ ứ ả ả ầ ị ưỡ ồ ạ ạ ẽ
không l y l i, không nóng quá, l nh quá, không có mùi l , tránh ru i nh ng và các loài cônầ ộ ạ ạ ồ ặ
trùng khác gây cho r n. Đ c bi t, khi môi tr ng s ng thay đ i ph i chăm sóc nuôi d ng th tắ ặ ệ ườ ố ổ ả ưỡ ậ
chu đáo đ phòng và ch ng stress gây h i cho r nể ố ạ ắ