ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HÀ NỘI
-----------------------------------------------
HÀ THỊ THU HÀ
So sánh hình tượng người anh hùng trong sử thi Êđê
và sử thi Mnông
LUẬN VĂN THẠC SỸ VĂN HỌC
Hà Nội - 2008
1
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .................................................................................................... 3
CHƢƠNG I: HÌNH TƢỢNG NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG SỬ
THI ÊĐÊ ..................................................................................................... 8
1.1. Sơ lƣợc về đặc điểm sinh hoạt xã hội và văn hoá của ngƣời Êđê ....... 8
1.2. Nhân vật anh hùng trong sử thi Êđê là ngƣời tù trƣởng hùng mạnh . 11
1.3. Những đặc điểm của hình tƣợng ngƣời anh hùng của sử thi Êđê...... 13
1.3.1. Ngƣời anh hùng với nguồn gốc kỳ lạ ............................................. 13
1.3.2. Ngƣời anh hùng có hình thức đẹp đẽ và tính cách phi thƣờng ....... 15
1.3.3. Ngƣời anh hùng có tài năng vƣợt trội ............................................. 17
1.3.4. Hình tƣợng ngƣời anh hùng trong mối quan hệ với cộng đồng: .... 19
1.3.5. Cái kết của tác phẩm sử thi và số phận của ngƣời tù trƣởng anh
hùng:.......................................................................................................... 25
1.4. Nghệ thuật xây dựng hình tƣợng ngƣời anh hùng của sử thi Êđê ..... 27
1. 4.1. Xây dựng nhân vật anh hùng trong sự đối lập với kẻ xấu ............. 28
1.4.2. Nghệ thuật so sánh tạo nên những hình ảnh độc đáo, thú vị : ........ 30
1.4. 3. Ngôn ngữ khoa trƣơng, phóng đại, mang tính kịch nâng tầm vóc
của ngƣời anh hùng trở nên phi thƣờng: ................................................... 32
1.4.4. Công thức tả- kể mang tính chất lặp đi lặp lại: ............................... 36
CHƢƠNG II: HÌNH TƢỢNG NHÂN VẬT ANH HÙNG TRONG SỬ
THI MNÔNG ............................................................................................ 41
2.1. Sơ lƣợc về đời sống ........................................................................... 41
2.2. Ngƣời anh hùng chiến trận trong sử thi Mnông là nhân vật trung tâm
của tác phẩm ............................................................................................. 43
2.3. Hình tƣợng ngƣời anh hùng chiến trận trong các tác phẩm sử thi
Mnông ....................................................................................................... 46
2.3.1. Nguồn gốc của những ngƣời anh hùng chiến trận .......................... 46
2.3.2. Vẻ đẹp và tài năng xuất chúng của những ngƣời anh hùng chiến
trận trong sử thi Mnông ............................................................................ 47
2.3.3. Nhân vật anh hùng chiến trận trong những mối quan hệ với cộng
đồng xã hội ................................................................................................ 49
2.3. Nghệ thuật xây dựng hình tƣợng nhân vật anh hùng của sử thi Mnông
................................................................................................................... 59
2.3.1. Những nhân vật đối lập trong các cuộc giao tranh đều là những
ngƣời anh hùng ......................................................................................... 59
2.3.2. Nghệ thuật so sánh và ngôn ngữ khoa trƣơng làm nổi lên vẻ đẹp
của ngƣời anh hùng ................................................................................... 61
2.3. 4. Ý nghĩa của sự xuất hiện các yếu tố trùng lặp ............................... 65
CHƢƠNG III: SO SÁNH HÌNH TƢỢNG NGƢỜI ANH HÙNG TRONG
SỬ THI ÊĐÊ VÀ SỬ THI MNÔNG ........................................................ 69
2
3.1. Những điểm tƣơng đồng của hình tƣợng ngƣời anh hùng trong sử thi
hai dân tộc Êđê và Mnông ........................................................................ 69
3.2. Những điểm khác nhau của hai hình tƣợng anh hùng ....................... 70
3.3. Nghệ thuật xây dựng hình tƣợng ngƣời anh hùng trong sử thi Êđê đạt
tới độ hoàn thiện hơn sử thi Mnông .......................................................... 75
3.4. Nguyên nhân của sự tƣơng đồng và khác biệt giữa hai hình tƣợng
nghệ thuật .................................................................................................. 79
3.4.1. Sự tƣơng đồng về bối cảnh xã hội và văn hoá của hai tộc ngƣời Êđê
và Mnông .................................................................................................. 79
3.4.2. Sự khác biệt về hoàn cảnh lịch sử và trình độ phát triển văn hoá của
hai cộng đồng Êđê và Mnông ................................................................... 82
KẾT LUẬN ............................................................................................... 87
3
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Vùng văn hóa Tây Nguyên hấp dẫn biết bao nhà nghiên cứu bởi
những điều mới lạ, độc đáo. Trong các di sản văn hoá còn tồn tại đến
ngày nay, không thể không nhắc tới kho tàng sử thi dân gian của đồng
bào nơi đây, với tƣ cách nhƣ một thể loại văn học xuất hiện từ rất sớm.
Với quy mô lớn hơn bất cứ một thể loại văn học nào khác cùng thời,
sử thi có điều kiện phản ánh một hiện thực rộng lớn của đời sống xã
hội. Qua đó, chúng ta hiểu đƣợc một cách chân thực nhất, rõ ràng nhất
về lịch sử, xã hội và đời sống tinh thần của mỗi cộng đồng.
Muốn tìm hiểu sâu hơn về nền văn hoá của các đồng bào dân
tộc Tây Nguyên, chúng tôi con đƣờng tìm hiểu qua kho tàng văn học
dân gian, trong đó sử thi là một trong những thể loại quan trọng nhất.
Thông qua hình tƣợng ngƣời anh hùng thể hiện trong sử thi, nơi tập
trung cao nhất những khát vọng, ƣớc mơ của cộng đồng, chúng ta hiểu
thêm về đời sống tâm hồn, những sinh hoạt văn hoá, xã hội của con
ngƣời nơi đây. Đồng thời, trong mối tƣơng quan so sánh, đối chiếu,
chúng ta cũng tìm thấy nhiều nét đặc sắc văn hoá của mỗi tộc ngƣời.
Những nét đặc sắc đó làm cho bức tranh văn hoá của cộng ngƣời Tây
Nguyên trở nên sinh động, đa dạng hơn rất nhiều.
Sẽ là quá tham vọng nếu chỉ với khuôn khổ một luận văn để tìm
hiểu toàn bộ các vấn đề của hai tộc ngƣời này. Song với việc chọn đề
tài "So sánh hình tượng người anh hùng trong sử thi Ê Đê và sử thi
Mnông" chúng tôi hy vọng sẽ thu nhận đƣợc thêm nhiều tri thức về
vùng văn hoá Tây Nguyên, một vùng văn hoá, không hẳn quá mới,
song còn có nhiều điều lý thú đang chờ đợi chúng ta khám phá.
2. Giới thuyết khái niệm sử thi
4
Từ năm 1980 trở về trƣớc, do chƣa có điều kiện nghiên cứu nên
ngƣời ta thƣờng dùng một khái niệm trƣờng ca để chỉ những tác phẩm dài
ca ngợi cuộc đời vẻ vang lừng lẫy của những dũng sĩ nhƣ Iliat và Ođixê,
hay ở Việt Nam là Đam Săn.
Theo Từ điển văn hoá dân gian (Vũ Ngọc Khánh, NXB Văn hoá
thông tin, 2002): “ Anh hùng ca là tác phẩm tự sự ca ngợi sự nghiệp anh
hùng của dân tộc trong buổi bình minh lịch sử, nhân vật chính là các anh
hùng, tráng sĩ, cốt truyện là các biến cố phi thường chủ yếu là những
chiến công.
Cũng theo Từ điển văn hoá dân gian, khái niệm Sử thi cũng đƣợc
hiểu trong nghĩa tƣơng đồng với anh hùng ca. Sử thi theo đó là những tác
phẩm: Ca ngợi sự nghiệp anh hùng có tính chất toàn dân của một cộng
đồng trong buổi bình minh lịch sử. Sử thi miêu tả những anh hùng tráng
sĩ có chiến công lừng lẫy và có vẻ đẹp kỳ diệu, khác thường được miêu tả
với những màu sắc thần kỳ và thiên về hành động
Theo nguồn tƣ liệu từ Website Wikipedia, khái niệm Sử thi đƣợc
hiểu nhƣ sau: Đây là một thể loại tự sự dân gian về thời kỳ lịch sử khi
loài người bước vào xã hội văn minh, kể về những kỳ tích, sự nghiệp anh
hùng có tầm vóc lớn. Sử thi là những sáng tác tự sự có qui mô tương đối
lớn, bằng văn vần hay thứ văn xuôi giàu chất thơ. Nội dung bao quát cả
đời sống toàn dân trong suốt một thời kỳ lịch sử dài mà trung tâm là
những sự kiện có ý nghĩa trọng đại trong đời sống cộng đồng.
Các nhà nghiên cứu sử thi trong và ngoài nƣớc đều nhất trí chia thể
loại sử thi thành hai loại: sử thi cổ sơ và sử thi cổ đại (hay còn gọi là sử
thi cổ điển).
Sử thi cổ sơ đƣợc hình thành trong điều kiện xã hội có sự đồng hoá
và thâm nhập lẫn nhau giữa các bộ lạc tạo thành liên minh bộ lạc.
Sử thi cổ đại đƣợc hình thành trên cơ sở ”quá trình kết hợp các liên
minh bộ lạc để trở thành một quốc gia cổ đại”.