MẠCH HỌC
MẠCH XÚC
A- ĐẠI CƯƠNG
- Xúc, theo nguyên nghĩa là gấp rút, mau, nhanh.
- Sách ‘Mạch Học Tập Yếu’ ghi:”. .. Mạch chí đi rất nhanh, cùng ở
thốn khẩu, gọi là mạch Xúc”.
- Chương ‘Y Gia Quan Miện’ (HTYTT, Lĩnh) ghi: “Mạch Sác mà
thỉnh thoảng ngừng 1 cái gọi là mạch Xúc”.
B- HÌNH TƯỢNG MẠCH XÚC
- Chương ‘Mạch Hình Trạng Chỉ Hạ Bí Quyết’ (M. Kinh) ghi: “Mạch
Xúc đến rồi đi nhanh vội, có khi ngừng rồi lại tiếp tục”.
- Sách ‘Mạch Học Tập Yếu’ ghi: “Mạch Xúc... đập rất nhanh dưới
ngón tay”.
- Sách ‘Mạch Nguyên’ ghi: “Xét về mạch Xúc, có lúc giống như
ngừng, mạch đập gấp rút, nghĩa là nhanh vội, cấp bách, trong nhanh có thấy
cả đập nho nhỏ”.
- Sách ‘Tứ Chẩn Chính Pháp’ ghi: “Mạch Xúc... đập gấp rút ở thốn
khẩu ra đến ngư tế, có lúc giống như ngừng rồi mới đập lại”.
- Sách ‘Trung Y Học Khái Luận’ ghi: “Mạch đến gấp rút, có lúc dừng
lại”.
- Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Mạch đi lại rất
nhanh, thỉnh thoảng ngừng lại 1 cái, ngừng không có số nhất định”.
HÌNH VẼ BIỂU DIỄN MẠCH XÚC
- Sách ‘Mạch Chẩn’ biểu thị hình vẽ mạch Xúc như sau:
Thời gian tiền tống máu trong mạch Xúc chậm hơn bình thường, trung
bình 0,149 giây 0,044 giây (bình thường 0,09 0,01). Thời gian tống máu
trong mạch Xúc nói chung có phần hơi nhanh hơn bình thường, trung bình
0,297 giây 0,020 (bình thường 0,31 0,02 giây).
Tần số mạch Xúc nằm trong phạm vi từ 90 - 180 lần/phút tuy nhiên
có rất nhiều trường hợp lên đến 120 - 130 lần/phút trở lên. Mạch có lúc bị
gián đoạn có lúc giống như bị gián đoạn, nghĩa là mạch Xúc thuộc 1 loại
mạch loạn nhịp... Có lúc giống như bị gián đoạn nghĩa là lúc đó mạch không
hẳn là ngừng đập nhưng thầy thuốc có cảm giác như sóng mạch đập vô cùng
yếu, gần như không bắt được mạch.
C- NGUYÊN NHÂN PHÁT SINH MẠCH XÚC
- Sách ‘Chẩn Gia Khu Yếu’ ghi: “Dương thịnh mà âm không hòa
được, hoặc nộ khí nghịch lên... gây ra mạch Xúc”.
- Sách ‘Toàn Sinh Chỉ Mê Phương’ ghi:”. .. Do vinh vệ bị rối loạn
không còn độ số, âm khí thúc dương... gây ra mạch Xúc”.
- Sách ‘Trung Y Chẩn Đoán Học Giảng Nghĩa’ ghi: “Dương thịnh mà
âm không hòa vì vậy mà mạch đi rất nhanh và thỉnh thoảng lại ngừng
(Xúc)”.
- Sách ‘Tứ Chẩn Quyết Vi’ ghi: “Mạch Xúc do lo lắng nghĩ ngợi, khí
trệ uất kết, tích tụ gây ra, hoặc do nóng sốt quá mà không hạ xuống được...
cũng gây ra mạch Xúc”.
- Sách ‘Tân Biên Trung Y Học Khái Yếu’ ghi: “Mạch Xúc gặp ở
người bị bệnh tim, bị rung nhĩ hoặc ở người bệnh có nhịp tim nhanh kèm
theo ngoại tâm thu”.
- Theo sách ‘KH YHHĐ Và YHCT Trong Lâm Sàng’, nguyên nhân
gây ra mạch Xúc có thể do:
· Dương khí thượng nghịch thành trên thịnh dưới hư.
· Ăn uống tích trệ (thức ăn gây kích thích), ngộ độc ăn uống... hoặc
đờm ngưng trệ ở kinh dương, hoặc do tà khí ứ đọng làm trở ngại sự lưu
thông của máu gây ra mạch Xúc.
D- MẠCH XÚC CHỦ BỆNH
- Chương ‘Biện Thái Dương...Trị’ (TH. Luận) ghi: “Thái Dương bệnh
thuộc chứng Quế Chi mà thầy thuốc lại dùng phép hạ, gây ra đi lỵ không
ngừng, mạch Xúc, là biểu chưa giải”-”Thái dương bệnh, dùng phép hạ, thấy
mạch Xúc mà không có chứng kết hung là bệnh sắp giải”.
- Chương ‘Biện Quyết Âm...Trị’ (TH. Luận) ghi: “Thương hàn mà
mạch Xúc, tay chân quyết nghịch, nên dùng phép cứu (bằng ngải nhung)”.