1
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN
TRƯỜNG THPT QUỲNH LƯU I
ĐỀ TÀI
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
KINH NGHIỆM DẠY HỌC CHỦ ĐỀ MĨ, TÂY ÂU, NHẬT
BẢN (1945 – 2000) ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC
CHO HỌC SINH 12 - THPT
Giáo viên thực hiện: 1. LÊ THỊ DUYÊN
2. PHAN THỊ HỒNG
Đơn vị công tác : Trường THPT Quỳnh Lưu I.
Tổ chuyên môn : Xã hội
Bộ môn: Lịch sử
Năm học: 2020 – 2021
2
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Dạy học theo định hướng phát triển năng lực là yêu cầu quan trọng trong đổi
mới giáo dục hiện nay. “Chương trình giáo dục phổ thông mới” mới đã triển khai
theo lộ trình cũng đang hướng tới phát triển năng lực người học.
Thành công của chương trình cũng như chất lượng dạy học phụ thuộc vào
nhiều yếu tố. Trong đó, tự học là một phần quan trọng của hoạt động học tập, là
nhân tố “nội lực” có tác dụng quyết định chất lượng học tập và sự phát triển của
người học. Tự học còn giúp người học có thể chủ động học tập suốt đời. Bằng con
đường tự học, mỗi cá nhân sẽ không cảm thấy bị lạc hậu so với thời cuộc, thích
ứng và bắt nhịp nhanh với những tình huống mà cuộc sống hiện đại mang đến, kể
cả những thách thức to lớn từ môi trường nghề nghiệp.
Nhưng tự học như thế nào, hình thành năng lực tự học cho học sinh THPT ra
sao với từng môn học là nhiệm vụ rất quan trọng và nặng nề đối với giáo viên. Đó
là một quá trình khoa học, sư phạm lâu dài, thường xuyên và cần rất nhiều thời
gian. Với bộ môn Lịch sử, việc rèn luyện năng lực tự học Lịch sử cho HS không
những có một vị trí quan trọng trong thực hiện mục tiêu bộ môn mà còn góp phần
thực hiện mục tiêu đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện.
Thực tế, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về dạy học phát triển năng
lực người học. Trong đó, dạy học chủ đề là một hình thức được nhiều thầy cô lựa
chọn trong đổi mới phương pháp dạy học nói chung và bộ môn Lịch sử nói riêng.
Chương IV ‘‘Mĩ, Tây Âu, Nhật Bản (1945 – 2000)”, Lịch sử 12 – THPT rất quan
trọng vì đó là 3 trung tâm kinh tế tài chính lớn của thế giới sau CTTG2 đã đem lại
những bài học to lớn cho Việt Nam trong việc phát triển đất nước hiện nay nên
được nhiều thầy cô chọn xây dựng thành chủ đề. Tuy nhiên, cấu trúc chủ đề được
các giáo viên xây dựng nhưng chưa có sự thay đổi nhiều so với cấu trúc SGK, vẫn
là tìm hiểu từng nước, chỉ cấu trúc lại theo lĩnh vực kinh tế, đối ngoại nên chưa
thực sự phát triển được năng lực người học, nhất là năng lực tự học.
Xuất phát từ các lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Kinh nghiệm dạy học
chủ đề Mĩ, Tây Âu, Nhật Bản (1945 - 2000) để phát triển năng lực tự học cho
học sinh lớp 12 - THPT” với mong muốn được chia sẻ kinh nghiệm trong việc xây
dựng chủ đề theo hàng ngang các lĩnh vực kinh tế, đối ngoại và liên minh châu Âu
(EU) để tổ chức cho học sinh có cơ hội phát huy khả năng sáng tạo, phát triển năng
lực của bản thân, nhất là năng lực tự học thông qua thực hiện các nhiệm vụ giáo
viên đưa ra một cách đa dạng, gắn thực tế với đời sống và hữu ích với định hướng
nghề nghiệp và xây dựng đất nước hiện nay.
3
2. Đóng góp của đề tài
- Tính mới, sáng tạo: Đây là đề tài đã được nghiên cứu và đúc rút từ kinh
nghiệm có tính thực tiễn cao. Đề tài đã thực hiện nguyên tắc “Lấy học sinh làm
trung tâm”, lấy “tự học của học sinh” là nhân tố “nội lực” quyết định chất lượng
học tập và sự phát triển của người học và đã tìm ra một hướng đi mới trong rèn
luyện, phát triển năng lực tự học cho HS THPT.
- Về hịệu quả kinh tế: Đề tài có giá trị lớn (không thể tính được bằng tiền) trong
chủ trương đổi mới đồng bộ mục tiêu, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học,
đánh giá chất lượng giáo dục, gắn liền giáo dục trong nhà trường với thực tiễn
cuộc sống, giúp học sinh được trải nghiệm,vận dụng kiến thức đã học vào giải
quyết các vấn đề của thực tiễn cuộc sống, gắn các nội dung dạy học với thực tiễn
cuộc sống; góp phần hình thành một số phẩm chất và năng lực của học sinh. Đề tài
có khả năng ứng dụng rộng rãi trong việc dạy học Lịch sử với việc phát triển năng
lực tự học cho học sinh THPT.
- Về hịệu quả xã hội: Đề tài đã tạo hiệu ứng tốt cho việc dạy của giáo viên
và việc học của học sinh. Đã tạo hứng thú, kích thích tinh thần tìm tòi, học hỏi,
sáng tạo trong dạy, học Lịch sử, đồng thời tạo điều kiện cho học sinh vận dụng
kiến thức, nâng cao năng lực nhận thức và năng lực hành động, hình thành phẩm
chất, phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh.
Đề tài áp dụng cho tất cả các đối tượng học sinh THPT.
Kết quả của đề tài có thể áp dụng cho việc giảng dạy của giáo viên và là tài liệu
tham khảo để giáo viên có thể xây dựng, thiết kế các chủ đề khác nhằm phát huy
năng lực và hình thành phẩm chất học sinh.
- Khả năng áp dụng mở rộng của công trình: Có thể áp dụng cho tất cả các
trường THPT.
4
NỘI DUNG
I. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ĐỀ TÀI
1 Cơ sở lý luận
1.1 Các khái niệm cơ bản: Năng lực, tự học, năng lực tự học
- Năng lực: Là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có
và quá trình học tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến
thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí, ...thực
hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mong muốn trong những
điều kiện cụ thể. Năng lực được hình thành và phát triển trong hoạt động, hoạt
động là phương thức cơ bản để phát triển năng lực. Nếu không tổ chức hoạt động
và con người không lăn mình vào hoạt động thì năng lực không thể bộc lộ và phát
triển.
- Tự học: Theo GS Nguyễn Cảnh Toàn “Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử
dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp...) và có khi cả cơ
bắp (khi phải sử dụng công cụ) cùng các phẩm chất của mình, cả động cơ, tình
cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó
của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành hiểu biết của mình”.
Còn GS.TS Đặng Vũ Hoạt cho rằng “Tự học là một hình thức hoạt động
nhận thức của cá nhân nhằm nắm vững hệ thống tri thức và kĩ năng do chính bản
than người học tiến hành ở trên lớp hoặc ở ngoài lớp, hoặc không theo chương
trình và SGK quy định. Tự học có quan hệ chặt chẽ tới quá trình dạy học, nhưng có
tính độc lập cao và mang đậm nét, sắc thái các nhân”
Từ những nghiên cứu trên, chúng ta có thể hiểu, tự học là một bộ phận của
việc học tập, là sự nỗ lực của mỗi cá nhân nhằm đạt đến một mục đích nào đó trên
đường chiếm lĩnh kho tàng trí thức của nhân loại.
- Năng lực tự học: Trong “chương trình giáo dục phổ thông tổng thể” quan niệm
năng lực tự học của học sinh phổ thông thuộc cặp năng lực “năng lực tự chủ và tự
học” và được gọi là “tự học, tự hoàn thiện” với các biểu hiện: Xác định nhiệm vụ
học tập có tính đến kết quả học tập trước đây và định hướng phấn đấu tiếp; mục
tiêu học tập được đề ra chi tiết, cụ thể, đặc biệt tập trung nâng cao hơn những khía
cạnh còn hạn chế; Đánh giá và điều chỉnh được kế hoạch học tập; hình thành cách
học tập riêng của bản thân; tìm được nguồn tài liệu phù hợp với các mục đích,
nhiệm vụ học tập khác nhau; thành thạo sử dụng thư viện, chọn các tài liệu và làm
thư mục phù hợp với từng chủ đề học tập của các bài tập khác nhau; ghi chép
thông tin đọc được bằng các hình thức phù hợp thuận lợi cho việc ghi nhớ, sử
dụng, bổ sung khi cần thiết; tự đặt được vấn đề học tập; Tự nhận ra và điều chỉnh
những sai sót, hạn chế của bản thân; suy ngẫm cách học của mình, đúc kết kinh
nghiệm để có thể chia sẻ, vận dụng vào các tình huống khác; trên cở sở các thông
tin phản hồi vạch kế hoạch điều chỉnh cách học để nâng cao chất lượng học tập;
Thường xuyên tu dưỡng theo mục tiêu phấn đấu cá nhân, các giá trị công dân.
5
1.2 Một số kĩ năng tự học cần rèn luyện để phát triển năng lực cho HS THPT
Trên cơ sở khái niệm năng lực và quan niệm về tự học đã nêu trên, có thể
hiểu: Phát triển năng lực tự học cho HS THPT được hiểu là quá trình nâng cao, rèn
luyện các kỹ năng học tập cơ bản đạt tới trình độ độc lập, chủ động, tự giác dựa
trên sự kích thích nhu cầu, giá trị, tri thức cũng như các điều kiện chủ quan khác
của cá nhân người học dưới tác động của môi trường và được thực hiện ngay trong
quá trình dạy học. Có nhiều cách để hình thành và phát triển kĩ năng tự học cho
HS. Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi sẽ tập trung nghiên cứu và rèn luyện cho
HS các nhóm kĩ năng sau:
1. Nhóm kĩ năng xây dựng kế hoạch tự học, bao gồm các kĩ năng:
- Kĩ năng xác định mục tiêu học học tập.
- Kĩ năng xác định nhiệm vụ học tập.
- Kĩ năng lập kế hoạch học tập.
2. Nhóm kĩ năng thực hiện kế hoạch học tập, bao gồm các kĩ năng:
- Kĩ năng thu thập, tìm kiếm thông tin.
- Kĩ năng lựa chọn và xử lý thông tin.
- Kĩ năng trình bày, diễn đạt và chia sẻ thông tin.
- Kĩ năng vận dụng kiến thức học được vào giải quyết các tinh huống cụ thể.
3. Nhóm kĩ năng tự đánh giá và điều chỉnh kế hoạch tự học của bản thân, bao
gồm các kĩ năng:
- Kĩ năng nhận ra ưu, nhược điểm của bản thân dựa trên kết quả học tập.
- Kĩ năng điều chỉnh những sai sót, hạn chế và vạch kế hoạch điều chỉnh cách
học để nâng cao chất lượng học tập.
1.3. Vai trò của hoạt động tự học và tự học trong dạy học Lịch sử
Quá trình dạy học chỉ có kết quả khi người học tự nỗ lực, TH để nắm vững
những tri thức mà nhân loại đã tích lũy được, tức là “tự chuyển hóa” được kiến
thức cho bản thân. Rõ ràng phát triển NLTH, nhằm tích cực hóa hoạt động của HS
là vô cùng cần thiết. Theo chúng tôi vai trò quan trọng của việc phát triển NLTH
cho HS nói chung và trong dạy học LS ở trường THPT được thể hiện như sau:
Thứ nhất, đây là một hoạt động không thể thiếu trong công tác giảng dạy. Lý
luận dạy học hiện đại chỉ ra rằng bản chất của việc học chính là tự học, do vậy dạy
học chính là quá trình dạy tự học. Kiến thức của nhân loại nói chung, kiến thức LS
nói riêng là một kho bách khoa toàn thư với dung lượng vô cùng lớn, GV không
thể nào cung cấp hết cho HS, chỉ bằng cách trang bị cho các em NLTH để các em
có đủ phương pháp, có đủ KN và thái độ yêu thích tìm hiểu khoa học mới là
phương án tối ưu nhất trong dạy học.
Thứ hai, phát triển NLTH cho HS trong dạy học LS ở trường THPT góp phần
tích cực vào đổi mới PPDH. Như đã trình bày ở trên, để có thể hình thành và phát