intTypePromotion=1
ADSENSE

Thủ pháp “dòng ý thức” trong tiểu thuyết của Chu Lai

Chia sẻ: ViVatican2711 ViVatican2711 | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:9

31
lượt xem
0
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Chu Lai là một trong những nhà văn lớn của nền văn học đương đại. Ông “thủy chung” với đề tài về chiến tranh, đề tài người lính vốn đã không còn mới mẻ và mang tính thời sự. Bài viết nghiên cứu về thủ pháp dòng ý thức – một thủ pháp đã làm nên những thành công trong một số tiểu thuyết tiêu biểu của ông.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Thủ pháp “dòng ý thức” trong tiểu thuyết của Chu Lai

TAÏP CHÍ KHOA HOÏC ÑAÏI HOÏC SAØI GOØN Soá 32 (57) - Thaùng 9/2017<br /> <br /> <br /> <br /> Thủ pháp “dòng ý thức” trong tiểu thuyết của Chu Lai<br /> The writing technique “the flow of consciousness” in Chu Lai’s novels<br /> <br /> Vũ Thị Kim Chung,<br /> Trường THPT Diên Hồng, TP.HCM<br /> <br /> Vu Thi Kim Chung,<br /> Dien Hong High School, HCMC<br /> <br /> Tóm tắt<br /> Chu Lai là một trong những nhà văn lớn của nền văn học đương đại. Ông “thủy chung” với đề tài về<br /> chiến tranh, đề tài người lính vốn đã không còn mới mẻ và mang tính thời sự. Tuy vậy, bằng những tìm<br /> tòi và cách tân trong lối viết, Chu Lai đã mang đến những giá trị mới mẻ cho các sáng tác của mình. Bài<br /> viết nghiên cứu về thủ pháp dòng ý thức – một thủ pháp đã làm nên những thành công trong một số tiểu<br /> thuyết tiêu biểu của ông.<br /> Từ khoá: dòng ý thức, Chu Lai, tiểu thuyết về chiến tranh.<br /> Abstract<br /> Chu Lai is one of the greatest writers of contemporary literature. His passion is to write about the<br /> subject of war including stories of soldiers and wartime, which have not been a new and updated topic<br /> for many years. However, with his research and innovation in writing, Chu Lai has brought new<br /> perspectives and values to his work. The article deals with “the flow of consciousness” - a writing<br /> technique that has succeeded in some of his typical novels.<br /> Keywords: the flow of consciousness, Chu Lai, novel about war.<br /> <br /> <br /> Mở đầu chiến, đã nếm trải những đau thương, mất<br /> Trên hành trình gần 70 tuổi đời và hơn mát luôn đào xới để tái hiện hiện lại những<br /> ba mươi năm tuổi nghề, Chu Lai-nhà văn tháng ngày gian khổ, nhưng rất đỗi hào<br /> quân đội vốn rất nặng nợ, thuỷ chung với hùng của dân tộc. Vẫn còn cảm hứng ngợi<br /> đề tài chiến tranh đã để lại trong tâm trí ca những người hùng một thời làm nên lịch<br /> bạn đọc nhiều thế hệ những dấu ấn đặc biệt sử, vẫn là tiếng nói cảm thông trước những<br /> về hình ảnh người lính thời hậu chiến, góp mất mát cả về thể chất và tinh thần của<br /> phần làm phong phú thêm diện mạo văn người lính khi bước ra cuộc chiến nhưng<br /> xuôi Việt Nam hiện đại. Với một đề tài bên cạnh đó còn là tiếng nói bất bình, phê<br /> không mới đã xuất hiện trong giai đoạn phán những biểu hiện méo mó về nhân<br /> trước đó, nhưng qua sáng tác của Chu Lai, cách của một phận người lính không giữ<br /> người đọc được tiếp cận một cái nhìn mới được mình khi đối diện với muôn mặt đời<br /> mẻ về chiến tranh. Không còn là những thường. Và để chuyển tải những thông điệp<br /> thiên anh hùng ca đậm chất sử thi thời ấy, nhà văn đã vận dụng khá thành công kỹ<br /> chống Mỹ, không còn cái nhìn lãng mạn, lí thuật sáng tác hiện đại đó là thủ pháp<br /> tưởng hóa mà ngòi bút của một nhà văn “dòng ý thức”. Đây được xem là một sự<br /> đồng thời là một người lính đã đi qua cuộc đổi mới về phương diện nghệ thuật trong<br /> <br /> <br /> 156<br /> VŨ THỊ KIM CHUNG<br /> <br /> <br /> văn học thời kì đổi mới. lộ thông qua độc thoại nội thân, tự do liên<br /> Nội dung tưởng, phân tích tâm lí, tác giả lui vào hậu<br /> 1. Thủ pháp dòng ý thức trong văn học trường. Biểu hiện nghệ thuật rõ nhất của<br /> Trong công trình 150 thuật ngữ văn thủ pháp “dòng ý thức” phần lớn là vận<br /> học tác giả Lại Nguyên Ân cho rằng, dụng độc thoại nội tâm và liên tưởng tự do.<br /> “dòng ý thức là một khái niệm chỉ một xu Thủ pháp “dòng ý thức” cũng có nét đặc<br /> hướng sáng tạo văn học (chủ yếu văn xuôi sắc trong việc vận dụng ngôn ngữ. Ngôn<br /> nghệ thuật thế kỉ XX), hướng tới tái hiện ngữ cũng thường là không phù hợp với quy<br /> đời sống nội tâm, cảm xúc, liên tưởng của phạm ngữ pháp, thiếu logic lí tính, thậm<br /> con người” [1,122]. Ý thức là một dòng chí hỗn loạn, đảo lộn. Thủ pháp “dòng ý<br /> chảy, một con sông trong đó các suy nghĩ, thức” thuần túy trong một số sáng tác ở<br /> cảm giác, liên tưởng bất chợt cứ xen lẫn, phương Tây chạy theo “ngôn ngữ dòng ý<br /> đan bện vào nhau tạo thành những khối thức” hoặc văn không có tiêu điểm, hoặc<br /> hỗn độn, rối rắm. Theo nhà nghiên cứu chữ đầu mỗi câu không viết hoa, phần lớn<br /> Nguyễn Bích Thu “giấc mơ và hồi ức là sử dụng từ vựng ngoại lai, thậm chí dùng<br /> đặc điểm của nhân vật dòng ý thức” mấy loại tổ hợp tự do ngôn ngữ, nhiều thể<br /> [9,121], có nghĩa trong dòng ý thức của loại trong cùng một tác phẩm.<br /> nhân vật, mọi hình ảnh, mọi ý tưởng, ký ức Trong sáng tác văn học, việc vận dụng<br /> hướng đến tâm lý nhân vật luôn xuất hiện thủ pháp dòng ý thức xuất hiện khá phổ<br /> một cách tự do, đột ngột, không kiểm soát biến trên toàn thế giới. Đối với văn học<br /> được trong tư duy của mình. Biểu hiện của phương Tây, “dòng ý thức” được sử dụng<br /> “dòng ý thức” là phơi bày các hoạt động bí nhằm biểu hiện tâm trạng của con người<br /> ẩn trong đời sống nội tâm. Nhà văn khi viết trong xã hội tư bản hiện đại. Các tác phẩm<br /> tác phẩm theo “dòng ý thức” thường không và tác giả tiêu biểu cho văn học “dòng ý<br /> chú ý tới cốt truyện, nhà văn cũng không thức” phải kể đến Đi tìm thời gian đã mất<br /> quan tâm nhiều đến bối cảnh, ngoại cảnh (Proust), Sóng (Virginia Woolf), Ulysses<br /> mà quan trọng là chú ý đến cái chủ quan, (James Joyce), Âm thanh và cuồng nộ<br /> cái bí ẩn trong tâm lí con người, dòng ý (Faulker)…<br /> thức có thể đứt nối. Các nhà văn khi viết Tiếp thu việc vận dụng thủ pháp dòng<br /> tác phẩm theo thủ pháp dòng ý thức thường ý thức trong sáng tác văn học thế giới, các<br /> song hành với những thủ pháp nghệ thuật nhà văn Việt Nam hiện đại đã xuất hiện<br /> mới như đảo ngược thời gian, thời gian trong các sáng tác văn học trước cách<br /> đồng hiện, hòa trộn thực-hư, hiện tại-quá mạng tháng Tám mà nhà văn Nam Cao-cây<br /> khứ và tương lai. Đối tượng trung tâm bút văn học hiện thực phê phán giai đoan<br /> miêu tả của thủ pháp “dòng ý thức” là ý 1930-1945 là một minh chứng với tiểu<br /> thức của con người, chú trọng biểu hiện thuyết Sống mòn. Trong văn học thời<br /> quá trình ý thức, hoạt động tâm lí, bao gồm chống Mỹ, thủ pháp này cũng được thể<br /> trạng thái tâm lí thông thường và trạng thái hiện trong sang tác của Nguyễn Minh Châu<br /> tâm lí khác thường, từ đó mà làm hiện lên mà tiêu biểu là tác phẩm Dấu chân người<br /> tiềm thức của nhân vật. Sáng tác văn lính. Đặc biệt trong giai đoạn sau 1975,<br /> chương “dòng ý thức” viết về tâm lí và ý nhiều tác giả thể hiện khá thành công. Thủ<br /> thức nhân vật không giống như sáng tác pháp “dòng ý thức” được tiếp thu từ bên<br /> văn chương truyền thống xuất phát từ ngoài được xem như một công cụ hữu hiệu<br /> phương diện tác giả mà để nhân vật tự bộc giúp nhà văn dễ dàng viết lên những trang<br /> <br /> 157<br /> THỦ PHÁP “DÒNG Ý THỨC” TRONG TIỂU THUYẾT CỦA CHU LAI<br /> <br /> <br /> văn sống động về thế giới nội tâm con là không phù hợp với quy phạm ngữ pháp,<br /> người. Một số thành tựu có thể kể đến như: thiếu logic lí tính, thậm chí hỗn loạn, đảo<br /> Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Thế lộn. Phong cách ngôn ngữ bao trùm trong<br /> giới xô lệch (Bích Ngân), Mùa lá rụng các tác phẩm của ông là thứ ngôn ngữ đa<br /> trong vườn (Ma Văn Kháng), Một cõi thanh, với nhiều sắc độ: tính chính luận,<br /> nhân gian bé tí (Nguyễn Khải), Bến triết lí, với giọng điệu vừa có tính chiêm<br /> không chồng (Dương Hướng), Đi tìm nghiệm vừa mang đầy chất lính, thô mộc,<br /> nhân vật (Tạ Duy Anh)… đời thường... Nhà phê bình văn học Lê<br /> 2. Những biểu hiện của thủ pháp Thành Nghị đã nhận xét: Tác giả – người<br /> dòng ý thức trong tiểu thuyết của Chu Lai kể chuyện – khi thì trong hậu trường, khi<br /> Kỹ thuật (hay thủ pháp) dòng ý thức đàng hoàng bước ra sân khấu, dưới ánh<br /> trong tiểu thuyết là một vấn đề phức tạp, có đèn, trước đám đông khán giả, biết đế, biết<br /> nhiều biểu hiện khác như kỹ thuật lắp đệm, biết dừng lặng, biết mời gọi, biết<br /> ghép, đồng hiện, điểm nhìn trần thuật…, đánh trống lảng, biết nhường lời và lại biết<br /> trong khuôn khổ bài viết này chúng tôi chỉ biểu hiện thành thực những cảm xúc, xúc<br /> đề cập đến ba phương diện cơ bản là ngôn động [Dẫn theo 10]. Nếu như ở ngôn ngữ<br /> ngữ - giọng điệu; nghệ thuật xây dựng cốt nhân vật, giọng văn Chu Lai vừa bốp chát,<br /> truyện; nghệ thuật độc thoại nội tâm. bụi bặm, vừa sắc cạnh, hóm hỉnh, đầy chất<br /> 2.1. Thủ pháp dòng ý thức thể hiện lính thì trong ngôn ngữ người kể chuyện,<br /> qua ngôn ngữ - giọng điệu tiểu thuyết Chu Lai vẫn mang phong cách<br /> Trong tác phẩm Chu Lai đứng ở nhiều ngôn ngữ nhân vật nhưng trầm tĩnh, đầy<br /> ngôi kể, nhưng ngôi kể thông dụng nhất nội tâm. Thoát khỏi giọng điệu trang trọng<br /> vẫn là ngôi thứ ba. Người kể chuyện đậm chất sử thi của văn học trước đó, nhà<br /> thường ẩn sau nhân vật của mình, để nhân văn để tìm đến giọng thân mật, suồng sã,<br /> vật tự bộc lộ tâm tư tình cảm, và cuộc đời trần trụi, đậm chất lính. Có thể nói đây là<br /> số phận nhân vật hiện lên một cách tự một trong những nét chủ đạo của giọng<br /> nhiên, chân thực. Có lúc người kể chuyện điệu trong hầu hết các sáng tác của nhà<br /> như hòa vào nhân vật của mình để nói thay văn. Chu Lai đã chọn cho mình một thứ<br /> cho nhân vật, Ăn mày dĩ vãng là một ví dụ ngôn từ thích hợp, phù hợp với giọng điệu<br /> điển hình. Tác giả như nhập thân vào nhân chung đó. Ngôn ngữ người kể chuyện<br /> vật Hai Hùng trong cuộc lội ngược dòng về trong văn Chu Lai bao giờ cũng mạnh mẽ,<br /> qúa khứ, bởi vậy diễn biến hành động, tâm rõ ràng. Sở dĩ có đặc điểm này là do nhà<br /> trạng của nhân vật hiện lên một cách chân văn luôn đẩy số phận của nhân vật đến tận<br /> thực sinh động. Ngôn ngữ kể chuyện cũng cùng của nỗi đau, miêu tả chiến tranh như<br /> mang những đặc điểm riêng biệt không hòa đúng bản chất khốc liệt của nó. Ngôn ngữ<br /> lẫn với bất cứ ai. của tiểu thuyết Chu Lai như đi đến tận<br /> Đọc tiểu thuyết Chu Lai, người ta khá cùng mọi ngõ ngách của vấn đề. Bởi vậy,<br /> dễ dàng nhận ra phong cách, giọng điệu ngôn ngữ người kể chuyện mang tính đa<br /> riêng thể hiện trên nhiều mặt (không gian thanh, soi tỏ, bao quát nhiều lĩnh vực trong<br /> và thời gian, các kiểu nhân vật, tư tưởng cuộc sống giúp người đọc có thể tìm thấy<br /> tình cảm, các thông điệp gửi gắm), nhưng nhiều vỉa tầng ý nghĩa, thú vị. Đối mặt với<br /> rõ nhất là bình diện ngôn ngữ. Thủ pháp những đau thương, mất mát của chiến tranh<br /> “dòng ý thức” cũng có nét đặc sắc trong khốc liệt, Chu Lai luôn tạo cho giọng điệu<br /> việc vận dụng ngôn ngữ. Ngôn ngữ thường của người kể chuyện một tinh thần lạc<br /> <br /> 158<br /> VŨ THỊ KIM CHUNG<br /> <br /> <br /> quan. Chất hài hước, vui nhộn đóng vai trò đặc biệt là Ăn mày dĩ vãng, tác phẩm được<br /> quan trọng để tạo nên tinh thần này và đó xem là thành công nhất của Chu Lai trong<br /> cũng là chất giọng riêng khá đặc sắc của mảng đề tài văn học thời hậu chiến.<br /> Chu Lai. Đó là những câu chuyện vui, dẫn Tiểu thuyết Phố được xây đựng theo<br /> người đọc vào những tình huống truyện rất kiểu đảo lộn thời gian từ hiện tại lui về quá<br /> tự nhiên của người kể chuyện: “... Ngôi khứ. Mở đầu là câu chuyện kể về một buổi<br /> nhà mái ngói có khoảnh sân thơm ngát mùi sáng trên biển “Biển sáng nay có mưa bay.<br /> mít chín và mùi nhang cháy dở kia rồi. Tối Những sợi mưa mỏng đan xiên xiên vào<br /> đen. Nóng hỉm. Phập phồng...” [6,12]. Hai nắng nhẹ, dệt lên những dây kim nhũ ánh<br /> từ “nóng hỉm” không tuân theo một cấu bạc rồi thảng thốt dừng lại, ngọt ngào chui<br /> trúc cấu tạo từ ngữ cụ thể và không có xuống lòng cát mịn mềm…[7,5], người<br /> trong từ điển tiếng Việt, hoàn toàn mới, đông đặc trên bãi, người lô xô dưới mép<br /> đậm chất Chu Lai, tạo sắc thái dí dỏm hài nước, người ngã xa bờ…[7,6], riêng chỉ<br /> hước, gợi liên tưởng thú vị cho người đọc. có một cái đang lẻ đàn có hai người, một<br /> Trong Ăn mày dĩ vãng có những đoạn văn đàn ông, một đàn bà…sóng trào qua đầu<br /> nhà văn tạo được một cảm giác như sờ nắm họ rồi sóng lại truội đi…lá cờ cứu hộ đã để<br /> được hiện vật qua ngôn ngữ, kể cả khi ông lỗi họ…[7,7], bỗng thét lên một tiếng kêu<br /> miêu tả những thứ không có hình hài: “Mùi thất thanh của ai đó trên ghềnh đá….người<br /> cá, mùi mắm, mùi nước đái, mùi xào nấu, con trai chẳng kịp nói một lời, vội dứt tung<br /> mùi sông nước, mùi lưu manh, đĩ điếm lãng quần áo dài, lao nhanh người vào sóng…”<br /> vảng cả đêm bủa vây lấy tôi, muốn nuốt [7,8]. Phần sau là câu chuyện về các nhân<br /> chửng, hoà tan thể xác tôi vào cảnh đời bụi vật chính của câu chuyện. Mở đầu chính là<br /> bặm và trường tồn ấy. Thì tôi đã rữa ra cái kết của câu chuyện về những con người<br /> trong hàng trăm những cảnh đời đen bạc những mảnh đời trong phố nhà binh. Như<br /> uế tạp rồi đó sao” [5,54]. Hình ảnh người vậy, thời gian đã lội ngược dòng đi từ hiện<br /> lính trong tiểu thuyết Chu Lai chủ yếu là sự tại lùi về quá khứ để lại một sự háo hức tò<br /> đan cài thời gian, không gian giữa quá khứ mò thu hút người đọc. Bên cạnh đó, câu<br /> và hiện tại. Bởi vậy, ngôn ngữ của người chuyện được xây đựng theo kiểu truyện<br /> kể chuyện không thể là đơn tuyến. Giọng lồng ghép vào nhau. Câu chuyện về số<br /> văn với nhiều xúc cảm do âm điệu ngôn từ phận của vợ chồng Nam - Thảo, là đôi vợ<br /> đem lại nhưng chủ yếu là âm hưởng trầm sống trong một ngôi nhà tại phố nhà binh.<br /> mặc, xót xa. Cuộc sống của họ tuy vất vả và thiếu thốn<br /> 2.2. Thủ pháp dòng ý thức thể hiện nhưng rất hạnh phúc. Với ước mơ cải thiện<br /> qua nghệ thuật xây dựng cốt truyện hiện thực cho cuộc sống đỡ vất vả hơn,<br /> Trong cách xây dựng cốt truyện, tiểu Thảo sang Đức lao động xuất khẩu, còn<br /> thuyết của Chu Lai thường xuất hiện cốt Nam ở nhà chăm con. Nam và Thảo vượt<br /> truyện lồng ghép, trần thuật theo lối đảo qua bao nhiêu cám dỗ của cuộc đời để sum<br /> ngược thời gian. Trong một cuốn tiểu họp một cách trọn vẹn sau ba năm chờ đợi<br /> thuyết có sự lồng ghép, đan xen nhiều cốt và nhớ thương. Thế nhưng, ngày trở về<br /> truyện, thời gian luôn đi từ hiện tại về quá Thảo không hòa nhập được với cuộc sống<br /> khứ hoặc quá khứ hiện tại đan xen vào quen thuộc trước kia, lãnh cảm với chồng,<br /> nhau cùng đồng hiện. Kiểu cốt truyện và lối phản bội chồng và lao vào cuộc tình với<br /> trần thuật này được thể hiện khá rõ trong Hùng. Thảo tìm đến cái chết để giải thoát<br /> các tiểu thuyết Phố, Ba lần và một lần…, khỏi những tội lỗi và đau khổ dày vò. Nam<br /> <br /> 159<br /> THỦ PHÁP “DÒNG Ý THỨC” TRONG TIỂU THUYẾT CỦA CHU LAI<br /> <br /> <br /> hủy hoại mình trong rượu chè và nỗi đau được xây dựng bằng cách lồng ghép câu<br /> khổ. Bên cạnh đó là câu chuyện về cuộc chuyện của quá khứ và hiện tại về cuộc đời<br /> đời của gia đình Lãm: Lãm là bộ đội giải của nhân vật Sáu Nguyện. Cốt truyện thứ<br /> ngũ, sống cuộc sống nghèo khổ, lay lắt đầu nhất bắt đầu bằng cuộc gặp gỡ đầy trớ trêu<br /> đường xó chợ với vợ con nheo nhóc vì bị của Sáu Nguyện và Út Thêm-hai người<br /> gia đình từ bỏ do kiên quyết làm trái ý cha. đồng đội cũ thời chiến tranh với bao nghĩa<br /> Anh đã lao vào cuộc mưu sinh với rất tình sâu nặng. Giờ đây họ ở hai vị trí trái<br /> nhiều gian khổ, thậm chí suýt mất mạng (đi ngược nhau. Một là đại diện cho luật pháp,<br /> đào đá đỏ, buôn bán ở biên giới…), và rồi một là tội phạm. Những kỉ niệm ùa về với<br /> anh đã thành công với cây mía, làm giàu Út Thêm. Chị quyết định tự mình đi gặp<br /> với sức lao động chân chính của mình. Trở Ba Đẩu để tìm hiểu sự thật về Sáu Nguyện.<br /> thành một doanh nhân thành đạt, sống Khi chị biết được sự thật về người đồng chí<br /> trong hạnh phúc, yêu thương của gia đình của mình và tìm cách giúp đỡ thì cũng là<br /> và đồng đội. Nhưng cũng là lúc anh phát lúc Sáu Nguyện ra đi mãi mãi với bao điều<br /> hiện ra một sự thật xót xa, đó chính là cuộc chất chứa trong lòng. Lớp cốt truyện thứ<br /> tình ngang trái của vợ người thủ trưởng cũ hai do Ba Đẩu kể lại cho Út Thêm về<br /> của mình. quãng đường đời của Sáu Nguyện từ khi<br /> Đánh đổi mạng sống của mình để chia tay với Út Thêm. Bắt đầu vào khoảng<br /> mong giữ gìn cho hạnh phúc cho Nam- thời gian chiến tranh chuẩn bị kết thúc tới<br /> người thủ trưởng mà anh kính phục. Có thể khi anh bị bắt về tội có hành vi giết người.<br /> hoàn toàn tách rời hai tuyến cốt truyện này Đặc biệt Ăn mày dĩ vãng là tác phẩm<br /> thành hai truyện độc lập. Nhưng như đã nói nằm trong số những tiểu thuyết tiêu biểu<br /> ở trên, trong tác phẩm này, hai tuyến cốt của văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới<br /> truyện vừa tương giao vừa đối lập, các mối được nhà văn đã thể hiện rõ ràng nhất của<br /> quan hệ giữa nhân vật và sự kiện rất chặt kiểu tổ chức cốt truyện tâm lý. Trong Ăn<br /> chẽ, không tách rời nhau. (Nam là thủ mày dĩ vãng, Chu Lai đã xây dựng cốt<br /> trưởng cũ của Lãm, hai người sống cùng truyện dựa theo dòng chảy tâm lý của nhân<br /> một khu phố nhưng ở hai hoàn cảnh khác vật Hai Hùng trong sự đan cài giữa hiện tại<br /> nhau. Thảo đi xuất khẩu lao động thì Lãm và quá khứ. Song song kể về cuộc đời và<br /> cũng đi lao động để kiếm kế sinh nhai. tình yêu của hai nhân vật Hai Hùng và Ba<br /> Thảo trở về giàu có nhưng gia đình tan vỡ, Sương (Tư Lan). Cốt truyện thứ nhất xuất<br /> Lãm thành đạt và hạnh phúc; Thảo tìm đến hiện ở hiện tại, cốt truyện thứ hai ở quá<br /> cái chết đề giải thoát; Lãm chấp nhận cái khứ và được lồng vào trong cốt truyện thứ<br /> chết để giữ gìn giá trị của đạo đức làm nhất. Có thể phác họa hai cốt truyện đó như<br /> người), tạo thành một tác phẩm hoàn sau: Truyện bắt đầu bằng việc kể lại quá<br /> chỉnh, mang một ý nghĩa lớn lao về giá trị trình vào Nam tìm kế mưu sinh của Hai<br /> của cuộc sống: Cho dù bộ mặt xã hội có Hùng, Tình cờ anh gặp Tư Lan - Giám đốc<br /> thay đổi mạnh mẽ, ở đó có người bị guồng Sở Nông Lâm. Anh ngạc nhiên vì Giám<br /> quay của vật chất và những dục vọng đời đốc Tư Lan rất giống với Ba Sương, cô y tá<br /> thường làm cho thoái hóa, biến chất, nhưng và là người yêu của anh trong những năm<br /> cũng có người luôn giữ được những phẩm đánh Mỹ. Khi gặp nhau, Tư Lan tìm cách<br /> chất vô cùng đẹp đẽ cho dù thời thế có lảng tránh, không nhận mình là Ba Sương.<br /> xoay vần thế nào đi nữa. Hai Hùng quyết định đi tìm sự thật và anh<br /> Tác phẩm Ba lần và một lần cũng biết chắc chắn Ba Sương chưa chết mà<br /> <br /> 160<br /> VŨ THỊ KIM CHUNG<br /> <br /> <br /> thay lốt để trở thành bà Giám đốc sang mảnh mai nhỏ bé ấy sao bây giờ vẫn còn<br /> trọng, quyền uy. Chối bỏ quá khứ hào hùng hiện hữu trước mắt anh. Ngày xưa, anh là<br /> để sống trong hư danh giả dối. Đây cũng là con người của ngày xưa và Ba Sương cũng<br /> cái cớ để xuất hiện ào ạt những dòng hồi vậy. Ngày ấy chiến tranh là một tấm gương<br /> tưởng của Hai Hùng về quá khứ. Người lớn soi tỏ mọi ngõ ngách tâm tư con người.<br /> đọc có thể nhận ra trong 8 chương của tác Làm gì có chỗ nào cho sự giả dối trú ngụ.<br /> phẩm thì cứ một chương xuất hiện ở thì Sao bây giờ lại có một Ba Sương thấy<br /> hiện tại thì lại có một chương tiếp theo người yêu chẳng nhận, thấy bạn bè quay<br /> dòng hồi ức của Hai Hùng quay ngược trở lưng? Hai Hùng đi tìm câu trả lời cho sự<br /> lại quá khứ. (Các chương 1, 3, 5, 7 là câu việc ấy hay chính anh đang tìm lại chính<br /> chuyện của Hai Hùng thời hiện tại tính từ mình. Nhà văn đặt nhân vật vào một tình<br /> lúc anh bắt đầu vào Nam đến khi Ba Sương huống đặc biệt đó là anh tự đi ăn mày<br /> chết; các chương 2, 4, 6, 8 là hồi ức của chính mình. Anh đang một mình lần đường<br /> Hai Hùng về quá khứ chiến tranh; các tìm về những giá trị tinh thần vĩnh hằng<br /> chương còn lại là sự đan xen giữa quá khứ của quá khứ. Nơi ấy anh và cả dân tộc này<br /> và hiện tại. Hai mươi năm về trước). đã đổ xương máu để có ngày hôm nay. Hai<br /> Mối tình trong sáng, đẹp đẽ của Hai Hùng trở thành kẻ “lẩn thẩn” đi bên lề cuộc<br /> Hùng và Ba Sương gắn với hoàn cảnh khốc sống hỗn tạp. Đáng buồn thay, anh thực sự<br /> liệt của chiến tranh. Trong dòng hồi tưởng cô đơn, thực sự bơ vơ lạc lõng giữa thời<br /> của Hai Hùng, những đồng đội, những kỉ bình. Không ít người đã coi đó là hành<br /> niệm hiện về hết sức gần gũi và điều đó, động của dị nhân. Và cũng đáng buồn thay,<br /> cùng với những khát khao muốn hiểu rõ sự nỗi day dứt về quá khứ tàn phá con người<br /> thực đã giục giã anh phải tìm được sự thực anh ghê gớm về thể xác lẫn tinh thần. Anh<br /> về Ba Sương. Với thủ pháp đồng hiện về đã có những lời tự bạch đậm chất bi hài:<br /> thời gian, cùng một lúc, tác giả đã miêu tả “Tôi bốn chín tuổi và đang thất nghiệp,<br /> được trạng thái tâm lý tình cảm của nhân đúng hơn là vừa mới thất nghiệp. Tôi, một<br /> vật ở hai chiều thời gian hiện tại và quá kẻ dư thừa bị bắn ra khỏi lề đường. Cao<br /> khứ. Đặc biệt dòng chảy tâm trạng được một thước bảy mươi nhưng chỉ nặng có<br /> khắc họa rõ nét khi Hai Hùng hồi tưởng về bốn mươi nhăm cân, hốc hác, bắt đầu có<br /> một thời đã qua. Với Hai Hùng, quá khứ dấu hiệu thần kinh, tóc bạc nham nhở,<br /> vẫn còn nguyên vẹn trong kí ức bởi nó gắn ngực lép, bụng lép, mắt cá chày, da xám<br /> liền với những gì thuộc về con người thực ngoét, môi thâm, răng rụng gần một phần<br /> sự của anh: những trận chiến khốc liệt trên ba, ít cười, ít nói, sợ ánh sáng, sợ tiếng<br /> đường đi lấy gạo, trong lần đánh chốt Mỹ, động, sợ đô thị, sợ nơi đông người, dấu vết<br /> cuộc sống của đơn vị đặc công với những mặc cảm tự ti hằn vào từng bước chân đi,<br /> hào quang của chiến thắng cùng với những từ trong cái nhếch mép rụt rè, nửa cười<br /> mất mát đau thương…Và đặc biệt là kỷ nửa khổ... Tóm lại, tôi là con nợm rơm<br /> niệm tình yêu đau đớn nhất cuộc đời của khốn khổ giữa cánh đồng đời đầy giông<br /> anh. Dường như không có một thời khắc bão (...) tôi đã thành một lão già, lão già<br /> nào anh không hướng về quá khứ. Ba ốm o và sầu muộn” [5;16]...“Mỗi thằng<br /> Sương, người yêu, người đồng chí duy nhất một vẻ, trăm thằng trăm lối, không thăm<br /> của anh dọc suốt chiến hào năm ấy đã hy thì nhớ, thăm rồi trở ra, lại thấy buồn đứt<br /> sinh. Chính tay anh đã chôn liệm một nửa ruột trong nỗi thương bạn, cám cảnh mình.<br /> con người mình. Vậy mà, người con gái Đội hình đánh giặc ngang hàng năm xưa<br /> <br /> 161<br /> THỦ PHÁP “DÒNG Ý THỨC” TRONG TIỂU THUYẾT CỦA CHU LAI<br /> <br /> <br /> giờ đây, trừ vài thằng may mắn khôn thể nói, toàn bộ tiểu thuyết được được nhà<br /> ngoan chẳng rõ nguyên cớ nào lại bị cuộc văn chú ý khai thác tầng sâu tâm lý nhân<br /> đời dồn chung vào một cục hẩm hiu, méo vật nên tính liên tục của thời gian bị đảo<br /> mó, chẳng may nhận ra nhau chỉ nhúc lộn, cấu trúc tác phẩm lỏng, nhiều lúc chắp<br /> nhích con người đờ đẫn màu chì. Dĩ vãng... nối khiến người đọc bị hút vào mạch của<br /> Kỉ niệm... Nhớ thương... Hết thảy đều chìm cốt truyện thống nhất chìm sau cái vẻ lỏng<br /> trong bụi thời gian mốc thếch. Càng buồn! lẻo bên ngoài. Đó chính là thành công của ý<br /> Biết vậy chả nên gặp lại, chả nên tìm đến đồ sáng tạo của nhà văn.<br /> làm gì, chỉ tổ bẽ bàng, tan nát lòng dạ Với Mưa đỏ, tác phẩm được xem như<br /> hơn” [5,17]. một khúc tráng ca cuối cùng của Chu Lai,<br /> Tìm lại bạn bè ngày qua trong bối cảnh thủ pháp dòng ý thức lại tiếp tục được nhà<br /> hôm nay, nhìn nhận về thực tại số phận của văn thể hiện với lối kết cấu đảo ngược thời<br /> mỗi người cũng là một cách riêng trong hồi gian. Mở đầu là hình ảnh “Hà Nội xanh-<br /> tưởng quá khứ. Đúng như nhận định của một màu xanh yên ả nhưng trống trải trong<br /> Hai Hùng, cuộc đời người lính thời bình những ngày hòa bình đầu tiên” [7,5] trong<br /> còn não nuột hơn rất nhiều lần những người không gian nhà hát lớn vang lên những âm<br /> chưa từng là lính. Quá khứ và hiện tại là thanh của bản giao hưởng thức dậy trong<br /> một sự đối lập trớ trêu. Ngày xưa, cuộc đời tròng người những cảm xúc bồi hồi khác<br /> không có sự bon chen, không có tham lạ. Đó là những giai điệu của cuộc chiến 81<br /> nhũng. Hôm nay, giá trị thời chiến hầu như ngày đêm nơi tuyến lửa Quảng Trị… Hình<br /> đã bi đánh cắp, cuộc sống lại quá bề bộn, ảnh hai người phụ nữ đang ngồi bên nhau<br /> không chịu yên tĩnh. Người lính chỉ còn lại lặng lẽ, sẻ chia một nỗi đau chung… bản<br /> một phương thuốc duy nhất để chữa căn giao hưởng, hình ảnh người mẹ, cô gái đưa<br /> bệnh tinh thần là ru mình trong kí ức của người đọc trở về với thời gian và không<br /> cái thời ngọt ngào ấy. Hai Hùng tìm về cội gian quá khứ. Một “Hà Nội chiều cuối<br /> nguồn của sự thủy chung, của lòng nhân ái. đông gió lạnh hun hút thổi dọc những phố<br /> Nhưng bi kịch nặng nề hơn là ở chỗ nơi vắng” [7,9] và nhân vật trung tâm xuất hiện<br /> ngày xưa nhân ái, bây giờ là chỗ ẩn náu của chàng sinh viên nhạc viện Đặng Huy<br /> sự bất nhân, người ngày xưa thủy chung thì Cường- người chiến sĩ quả cảm nơi thành<br /> bây giờ là kẻ trở mặt. Ba Sương, người con cổ. Anh đã gác lại sau lưng một tương lai<br /> gái một thời là biểu tượng của lòng vị tha, xán lạn, để lại người mẹ với quá nhiều mất<br /> của sự trung thành, là người mà Hai Hùng mát và một mối tình vô vọng để đến với<br /> yêu say đắm, nay lại là giám đốc mang tuyến lửa Quảng Trị. 81 ngày đêm là một<br /> danh tính mờ ám và lý lịch cũng mờ ám. sự trải nghiệm chiến tranh của các chiến sĩ<br /> Quá khứ với anh không chỉ là ngọt ngào thành cổ, để rồi họ lần lượt ngã xuống, và<br /> nữa mà giờ đây pha trộn cả những chua Cường là người hi sinh cuối cùng trong<br /> chát và đắng cay. Chua chát cho chính bản trận đánh quyết định của lịch sử để đem<br /> thân anh, cho những người xưa một thời đến thành công cho hiệp định paris, cho<br /> oanh liệt nay là vô danh tiểu tốt giữa cuộc người mẹ của anh trong cuộc đấu trên mặt<br /> đời và cho cả những kẻ quay lưng với bạn trận ngoại giao. Kết thúc tác phẩm tác giả<br /> bè. Sử dụng cốt truyện lồng ghép giữa quá đưa người đọc về với thực tại cuộc trở về<br /> khứ và hiện tại, Chu Lai đã đưa người đọc thành cổ của những người còn lại sau cuộc<br /> vào một “cốt truyện có pha chút li kì, bí chiến. Mưa đỏ mang cảm hướng ngợi ca;<br /> hiểm, kiểu kiếm hiệp, đọc rất cuốn hút”. Có là lời tri ân với những chiến sĩ đã hi sinh và<br /> <br /> 162<br /> VŨ THỊ KIM CHUNG<br /> <br /> <br /> đã để lại những cảm xúc khó quên trong tay… kìa ngón tay! Sao lại… ngón tay?”<br /> lòng người đọc. [5,38] và cuối cùng tự quả quyết chắc chắn<br /> Với vai trò kiến tạo những “thắt nút”, “không! Em phải là Sương. Đối với thiên<br /> cốt truyện tâm lý trong tiểu thuyết Chu Lai hạ em là Lan nhưng với tôi, em bao giờ<br /> thường xoay quanh các tình huống, trong đó cũng là Sương. Gần hai chục năm trôi qua,<br /> tâm lý nhân vật là những dòng chảy liên tục cho dù hình dạng em đổi khác đi nhưng chỉ<br /> của sự vận động hướng vào nội tâm tạo nên cần nhìn miệng em nói, nhìn miện em cười,<br /> những “vòng sóng” lan tỏa đến vô cùng, nắm ban tay em, nhìn sâu vào mắt em là đủ<br /> không có điểm dừng, không có kết thúc. biết em vẫn là em, em là hoàn toàn từ<br /> Loại cốt truyện tâm lý xây dựng xoay quanh mạch đập bên trong mà chỉ mình tôi mới<br /> tình huống như trên thường gặp ở truyện có nhận ra được” [5,46]. Chỉ trong gần mười<br /> những nhân vật có tính cách, số phận éo le trang truyện mà tác giả để nhận vật nhiều<br /> ngang trái mang tính chất bi kịch. lần tự đối thoại với chính mình, trong<br /> 2.3. Thủ pháp dòng ý thức thể hiện những lời độc thoại ấy người đọc nhận ra<br /> qua nghệ thuật độc thoại nội tâm những tình cảm sâu nặng cũng như tâm<br /> Độc thoại nội tâm là phát ngôn trạng giằng xé trong nhân vật đang diễn ra<br /> của nhân vật nói với chính bản thân, trực phức tạp như thế nào. Và cũng chính điều<br /> tiếp phản ánh quá trình tâm lý bên trong; đó mà người lính ấy quyết sống chết để đi<br /> kiểu độc thoại thầm, mô phỏng hoạt động tìm con người quá khứ tưởng đã chết lại<br /> suy nghĩ, xúc cảm của con người trong đang hiện hữu trước mắt. Trong Ba lần và<br /> dòng chảy trực tiếp của nó. Thủ pháp một lần, cảm giác ấy lại tiếp tục xuất hiện<br /> “dòng ý thức” dùng để biểu hiện tiềm thức trong nhân vật Út Thêm khi đối mặt với<br /> nhân vật, biểu hiện ra tình cảm nội tâm, thể Sáu Nguyện. Hai người đồng chí trong<br /> nghiệm, liên tưởng của nhân vật. Tác phẩm chiến tranh bây giờ lai là hai người ở thế<br /> của Chu Lai luôn dành chỗ cho nhân vật tự đối đầu nhau-một thẩm phán và một tội<br /> bộc lộ nỗi niềm của mình qua những những phạm. Trước thái độ lạnh lùng của Sáu<br /> lời nhân vật tự nói với mình từ đó bộc lộ Nguyện khi đối mặt với chị, Út Thêm<br /> suy nghĩ tâm trạng, suy nghĩ đang diễn ra chạnh lòng cho mình”chao ôi! Chả lẽ mình<br /> từ bên trong. Trong khuôn khổ bài viết này lại thay đổi nhiều đến thế ư? và chả lẽ chú<br /> người viết xin tập trung vào nói rõ về cách ấy không mảy may nhận ra mình chút xíu<br /> xây dựng ngôn ngữ độc thoại nội tâm của nào ư…lạy trời!...đừng là chú ấy, sao có<br /> nhân vật trong Ăn mày dĩ vãng. Phần đầu thể là chú ấy được. Lạy trời” [6,9] đó là<br /> tác phẩm khi kể về sự việc Hai Hùng nhận những tâm trạng mâu thuẫn rối bời khi<br /> ra Ba Sương, lúc này là Tư Lan. Tâm trạng những người đồng đội một thời sống chết<br /> Hai Hùng diễn ra phức tạp, lúc thì khẳng có nhau, sâu nặng nghĩa tình nhưng phải<br /> định đó là Ba Sương, có lúc tự nhủ mình gặp nhau trong những tình huống trớ trêu,<br /> đang nhầm lẫn: “Thế là không phải rồi! bi đát sau cuộc chiến. Có người muốn lãng<br /> làm sao có thể phải được kia chứ? Rõ thật quên quá khứ, có người muốn chạy trốn<br /> dớ dẩn!” [5,36] có lúc thảng thốt khi nhận quá khứ. Và cũng chính từ những dòng suy<br /> ra dấu hiệu quen thuộc từ kí ức hiện ra tư thầm kín ấy đã dẫn dặt người đọc đi đến<br /> trước mắt ”bàn tay phải…và trời ơi! Chả lẽ những hồi ức về quá khứ của nhân vật, và<br /> đó là sự thật được ư?..., Sương, Ba đó cũng chính là ý đồ của nhà văn trong<br /> Sương… có đúng Ba Sương không… con việc xây dựng cốt truyện theo thủ pháp<br /> ngươi như muốn lồi ra khỏi tròng. Ngón “dòng ý thức” như đã minh chứng ở trên.<br /> <br /> 163<br /> THỦ PHÁP “DÒNG Ý THỨC” TRONG TIỂU THUYẾT CỦA CHU LAI<br /> <br /> <br /> Trong việc xây dựng độc thoại nội tâm nêu, chúng ta có thể thấy, trong tác phẩm<br /> khng phải lúc nào nhà văn cũng thể hiện nhà văn luôn dành những phần lắng đọng<br /> theo kiểu truyền thống mà có những sáng từ sâu thẳm tâm hồn nhân vật để họ tự bộc<br /> tạo nhất định. Tác phẩm Mưa đỏ là ví dụ lộ nỗi niềm của mình, mà người viết không<br /> điển hình. Trong Mưa đỏ, độc thoại nội cần bình luận gì thêm. Điều đó cho thấy tác<br /> tâm có lúc là những suy nghĩ trực tiếp của giả và nhân vật đã hòa vào nhau làm một,<br /> nhân vật, có lúc thể hiện qua những dòng nhà văn đã thấu cảm và nhìn được sâu vào<br /> thư gửi mẹ của nhân vật Cường. Có thể nói ngóc ngách tâm hồn con người và để nhân<br /> nhà văn đã xây dựng thành công chân dung vật bộc lộ một cách thật nhất, đời nhất.<br /> người hùng nghệ sĩ qua hình ảnh hai chiến Ngòi bút nhà văn khơi sâu vào cõi tâm<br /> sĩ Cường và Bình. Đặc biệt ở Cường, chất linh, vô thức của con người, khai thác “con<br /> nghệ sĩ toát ra từ những suy tư của một người ở bên trong con người”. Đó cũng là<br /> chàng trai mới bắt đầu cầm súng ra chiến yếu tố góp nên sự thành công của những<br /> trường “mẹ ơi! Chỉ mấy giờ đồng hồ vùi thiên truyện đọc một lần là ảm ảnh mãi.<br /> mình vào trận đánh đầu đời thôi con đã Cái lạ của văn Chu Lai còn ở chỗ lời độc<br /> hiểu chiến tranh thực sự là thế nào!...phải thoại nội tâm của nhân vật đôi khi xen lẫn<br /> chứng kiến một người lính dù phía bên kia với lời nhân vật khác một cách tự nhiên<br /> vỡ toác sọ…con bỗng thấy hẫng hụt thế khiến cho mạch truyện không bị ngắt đoạn.<br /> nào! Rồi người lính bên con cũng vậy…lạ Chu Lai đã từng tâm sự: Văn chương<br /> quá! Dù hai chiến tuyến khác nhau, hầm hè với ông là duyên nợ, là cuộc sống, là tình<br /> sát hại nhau nhưng nếu phải ngã vào lòng yêu. Tác phẩm là sự cộng hưởng thăng hoa<br /> đất thì câu cuối cùng của cả hai bên bao của tình yêu nghề, của lương tâm, trách<br /> giờ cũng là hai tiếng- mẹ ơi!...” [7,85,86]. nhiệm với ngòi bút và khả năng sáng tạo<br /> Đó còn là cả những suy nghĩ cho cả những của người nghệ sĩ. Trong nghề văn, Chu<br /> kẻ đang cầm súng chĩa về mình “trong số Lai quan niệm văn chương không nên quá<br /> kẻ thù ngã vùi mặt đất hôm nay chắc cũng trau chuốt mà cốt lõi là nắm bắt được cái<br /> có mẹ, có cha,có gia đình, có người yêu “thần” của nó. Nhà văn phải là người đau<br /> thậm chí cô người yêu ấy cũng lạnh lẽo đời, biết nói lên trong con chữ không chỉ<br /> chia tay trước khi họ vào trận như mình” những vấn đề bề mặt mà phải đi xuống tận<br /> [7,111]. Là những suy tư về sự sống, cái bề sâu, không chỉ ca khúc vui tự hào mà cả<br /> chết trong chiến tranh“chao ôi, cứ sống, cứ sự đồng cảm với đau đớn, bi kịch, sẻ chia<br /> nghĩ cứ nói năng thẳng đuột như cái lão với những khát khao thầm kín… Khi đọc<br /> tiều phu thì cuộc đời sẽ dễ chịu biết chừng tác phẩm Chu Lai, ta cảm nhận một điều<br /> nào? sống nặng nề, chết mỏng manh như, nhà văn như muốn chia sẻ rằng chiến tranh<br /> như trò đùa. Chả lẽ chiến tranh chỉ gói gọn là đề tài cũ, nhưng với ông, quan trọng là<br /> trong cái định nghĩa khô cằn là ngày nào nhà văn khai thác đề tài ấy như thế nào.<br /> cũng chôn nhau nhưng chưa đến lượt chôn Thông qua những câu chuyện bom đạn<br /> mình ư?” [7,147]. Từ nhưng tâm tư sâu khốc liệt, Chu Lai muốn gửi tới những<br /> thẳm ấy nhân vật hiện lên là một con người thông điệp sâu sắc tới người đọc: Lời cảnh<br /> có tâm hồn lãng mạn bay bổng nhưng cũng báo về sự hủy diệt của chiến tranh. Chiến<br /> không kém phần sâu sắc, tinh tế; trong tranh có sức hủy diệt ghê gớm, có thể tàn<br /> dòng máu của người nghệ sĩ có huyết quản phá tất cả, sự hủy diệt đó còn để lại những<br /> của người chiến sĩ quyết tử cho tổ quốc. di chứng nặng nề cho con người khi bước<br /> Qua một số ví dụ minh họa như vừa ra khỏi cuộc chiến. Bởi vậy khi chúng ta<br /> <br /> 164<br />
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2