Văn hóa Nõ Nường :
Phần 1: KHĂN PIÊU
CỦA NGƯỜI THÁI
Trích cuốn “Văn hóa Nõ Nường” – Dương Đình Minh Sơn
Người Thái Đen ở Tây Bắc gọi chiếc khăn đội đầu của phụ
nữ là “Piêu” – “Piêu” hay “kút Piêu” là tên của một hoa văn
có trong khăn. Còn “khăn Piêu” là cách gọi của người Kinh,
khi sử dụng ngôn ngữ khác đã kết hợp cả định nghĩa và giữ
nguyên âm.
Khăn đội đầu của phụ nữ thì hầu như dân tộc nào cũng có,
song khăn “Piêu” của phụ nữ Thái ở Tây Bắc có nét độc đáo
riêng. Đó là bản sắc văn hóa: đường nét cân đối, màu sắc hài
hòa tạo nên vẻ đẹp hấp dẫn, mang tâm hồn và thẩm mỹ của
một dân tộc, qua đôi tay khéo léo làm duyên trên khăn Piêu
của giới phụ nữ.
Trước hết, khăn “Piêu” là vật biểu tượng của tâm linh, do
giới thầy mo bảo trợ. Những hoa văn thêu trên khăn, chủ yếu
biểu đạt về vòng đời của con người, với bốn mô típ chính:
“kút Piêu” “xai peng” “xai khớ” và “ta leo”. Mỗi hoa văn có
chức năng và nội dung riêng, như “kút Piêu” tượng trưng cho
ngọn lửa sự sống và phẩm vật cao quý kính biếu bậc bề trên,
“xai peng” là “dây tình” của đôi lứa, như ở đây “tơ hồng” của
người Kinh. Dây “xai khớ” là hình ảnh của sức khỏe (bình
thường hay ốm yếu) và “ta leo” là vật “căm” (cấm kỵ), có
chức năng gần như cây “Nêu” của người Kinh. “Ta leo” thêu
trên khăn Piêu sẽ trừ đuổi tà ma, bảo vệ “thần hồn” lẫn “thần
xác” cho người đội. Đó là bốn “vật linh” thờ phụng của
người Thái được giới phụ nữ tôn giữ trên đầu.
Nét đẹp truyền thống và ý nghĩa lớn lao, sâu xa đó được hàm
ẩn trong chiếc khăn Piêu, làm cho ta khâm phục không chỉ ở
trình độ nghệ thuật trang trí thăng hoa mà còn ở sức mạnh
của một tư duy trừu tượng và tâm hồn bay bổng, phóng
khoáng của chủ nhân chiếc khăn Piêu.
Hoa văn được thiết kế trên những hình xọc: vuông hoặc chữ
nhật, nằm ở hai đầu khăn. Do đó, khi đội, một đầu khăn trùm
trên đỉnh đầu rủ xuống trán (hình 1) và một đầu khăn thả
xuống sau lưng dưới gáy là những phần hở ngoài có trang trí
hoa văn, còn đoạn giữa để nguyên vải chàm thô.
Hình 1
Chiếc khăn Piêu là sản phẩm của nghề dệt thủ công bằng sợi
bông, khổ rộng chừng hơn hai gang tay. Vải được chọn làm
khăn Piêu là những tấm vải sợi nhỏ đều, mặt vải mịn màng,
họ cắt rời thành từng chiếc khăn Piêu rồi đem nhuộm màu.
Kỹ thuật và quá trình nhuộm vải phải trải qua nhiều khâu,
nhiều bước tuần tự khá tỷ mỷ.
Nhìn chung, các bước nhuộm khăn Piêu cũng giống như
nhuộm vải mặc. Để có được màu đen lý tưởng của chiếc
khăn Piêu, sau khi nhuộm chàm xong người ta nhúng tấm
khăn vào nước vỏ cây hoa lan, gọi là “láng”, tiếng Kinh gọi
là “tôi”. Chiếc khăn đã qua bước “láng” sẽ bền màu và có
được sắc độ cần thiết.
Phần lớn những chiếc khăn Piêu có khuôn khổ gần bằng nhau
(trừ chiếc khăn Piêu của các em gái, ngắn hơn một ít). Chiếc
