intTypePromotion=3

Xu hướng biến đổi của tầng lớp trí thức trong thời kỳ đổi mới - Bùi Thị Thanh Hà

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
53
lượt xem
8
download

Xu hướng biến đổi của tầng lớp trí thức trong thời kỳ đổi mới - Bùi Thị Thanh Hà

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Trí thức, đặc trưng, chức năng và vai trò của tầng lớp tri thức, thực trạng và xu hướng biến đổi của tầng lớp tri thức nước ta, ưu điểm và hạn chế trong chính sách đôi với tri thức là những nội dung chính trong bài viết "Xu hướng biến đổi của tầng lớp trí thức trong thời kỳ đổi mới". Mời các bạn cùng tham khảo.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Xu hướng biến đổi của tầng lớp trí thức trong thời kỳ đổi mới - Bùi Thị Thanh Hà

  1. 36 Xã hội học, số 4(112), 2010 Xu h­íng biÕn ®æi cña tÇng líp trÝ thøc trong thêi kú ®æi míi Bïi ThÞ Thanh Hµ* Sù biÕn ®æi c¬ cÊu cña x· héi ViÖt Nam thêi kú ®æi míi, ®Æc biÖt trong qu¸ tr×nh ®Èy m¹nh c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa (CNH,H§H) ®Êt n­íc bao gåm nh÷ng biÕn ®æi cña nhiÒu giai tÇng trong x· héi. Nh÷ng biÕn ®æi nµy lu«n chÞu sù t¸c ®éng cña nhiÒu yÕu tè vµ t¹o nªn nh÷ng xu h­íng kh¸c nhau. Mét trong c¸c tÇng líp cã nh÷ng thay ®æi m¹nh mÏ nhÊt ®ã lµ trÝ thøc. Bµi viÕt nµy ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng vµ xu h­íng biÕn ®æi cña trÝ thøc ViÖt Nam, cïng nh÷ng yÕu tè t¸c ®éng nh»m gãp phÇn nhËn diÖn c¬ cÊu x· héi ViÖt Nam ®ang thay ®æi. Bµi viÕt sö dông ph­¬ng ph¸p tæng quan c¸c tµi liÖu, kÕt qu¶ nghiªn cøu cã liªn quan ®Õn tÇng líp trÝ thøc ViÖt Nam tõ n¨m 1991 ®Õn nay. 1. TrÝ thøc, ®Æc tr­ng, chøc n¨ng vµ vai trß cña tÇng líp trÝ thøc Cã rÊt nhiÒu ®Þnh nghÜa ®Ó hiÓu trÝ thøc lµ ai. VÒ c¬ b¶n, sù ph©n t¸ch tÇng líp trÝ thøc trong so s¸nh víi c¸c tÇng líp x· héi kh¸c dùa trªn ®Æc thï cña ho¹t ®éng nghÒ nghiÖp. Tuy nhiªn, tÇng líp trÝ thøc cã ho¹t ®éng nghÒ ®Æc biÖt, khiÕn cho hä cã mÆt ë tÊt c¶ mäi lÜnh vùc, mäi ngµnh, mäi khu vùc l·nh thæ vµ liªn quan tíi mäi giai cÊp, tÇng líp kh¸c trong x· héi. NghÞ quyÕt 27 NQ/T¦ ngµy 6/8/2008 cña BCH TW §¶ng ®Þnh nghÜa: trÝ thøc lµ “nh÷ng ng­êi lao ®éng trÝ ãc, cã tr×nh ®é häc vÊn cao vÒ lÜnh vùc chuyªn m«n nhÊt ®Þnh, cã n¨ng lùc t­ duy ®éc lËp, s¸ng t¹o, truyÒn b¸ vµ lµm giµu tri thøc, t¹o ra nh÷ng s¶n phÈm vËt chÊt vµ tinh thÇn cã gi¸ trÞ ®èi víi x· héi”. Nh­ vËy, tiªu chÝ ®Çu tiªn ®Ó ph©n biÖt trÝ thøc víi c¸c tÇng líp kh¸c trong x· héi lµ ®Æc tr­ng ho¹t ®éng lao ®éng cña hä - lao ®éng trÝ ãc. Tuy nhiªn, ®©y chØ lµ tiªu chÝ c¬ b¶n ®Çu tiªn, cÇn nh­ng ch­a ®ñ. VÒ c¬ b¶n, cã thÓ ph©n ra hai nhãm quan ®iÓm kh¸c nhau ®Ó hiÓu trÝ thøc lµ ai. Nhãm quan ®iÓm thø nhÊt nhÊn m¹nh c¸c ®Æc thï ph­¬ng thøc lao ®éng nghÒ nghiÖp cña tÇng líp trÝ thøc, cho r»ng trÝ thøc lµ nh÷ng ng­êi chñ yÕu lµm viÖc trÝ ãc, cã tr×nh ®é vÒ lÜnh vùc chuyªn m«n nhÊt ®Þnh (thay ®æi theo tr×nh ®é ph¸t triÓn cña x· héi). Ho¹t ®éng lao ®éng trÝ ãc cña hä cã tÝnh phøc t¹p nhÊt ®Þnh, t¹o ra nh÷ng gi¸ trÞ míi cho x· héi. Nhãm quan ®iÓm thø hai nhÊn m¹nh ®Õn nh÷ng phÈm chÊt nh©n c¸ch v¨n hãa cña trÝ thøc vµ xem chóng nh­ mét néi dung kh«ng thÓ thiÕu trong ®Þnh nghÜa vÒ tÇng líp nµy. §Æc tr­ng vµ chøc n¨ng cña tÇng líp trÝ thøc MÆc dï ®­a ra néi hµm vµ ngo¹i diªn kh¸i niÖm cã sù kh¸c biÖt, song nh×n chung, c¸c ®Þnh nghÜa vÒ trÝ thøc næi bËt hai ®Æc tr­ng c¬ b¶n (1): Mét lµ, cã tr×nh ®é trÝ tuÖ cao, tiÕp thu ®­îc c¶ trong tr­êng häc vµ tr­êng ®êi; Hai lµ, lµm viÖc lao ®éng * TS. ViÖn X· héi häc Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  2. Bùi Thị Thanh Hà 37 trÝ ãc, chñ yÕu lµ lao ®éng phøc t¹p, ®ßi hái sù s¸ng t¹o trong c¸c lÜnh vùc kh¸c nhau. §iÒu ®ã cã nghÜa, kh«ng ph¶i bÊt cø ai lµm c«ng viÖc lao ®éng trÝ ãc th× ®Òu ®­îc xem lµ trÝ thøc. Chøc n¨ng cña trÝ thøc bao gåm mét sè yÕu tè sau (1): 1. Phæ biÕn, truyÒn b¸, nhÊt lµ s¸ng t¹o v¨n hãa, tøc lµ s¸ng t¹o vµ duy tr× nh÷ng gi¸ trÞ c¬ b¶n cña x· héi h­íng tíi ch©n, thiÖn, mü, gãp phÇn ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p cho nh÷ng vÊn ®Ò cã lîi cho quèc kÕ d©n sinh. 2. Ph¶n biÖn x· héi: Theo C. M¸c, trÝ thøc lµ nhµ phª b×nh x· héi, nh×n râ sù vËt, suy nghÜ ®Õn cïng vµ phª ph¸n nh÷ng g× c¶n trë sù v­¬n tíi mét x· héi tiÕn bé h¬n, tèt ®Ñp h¬n, nh©n ®¹o h¬n. 3. §µo t¹o líp trÝ thøc míi cho ®Êt n­íc: VÒ ph­¬ng diÖn khoa häc, c«ng nghÖ hay v¨n hãa, nghÖ thuËt, viÖc ®µo t¹o líp ng­êi kÕ cËn sÏ lµm cho c¸c tr­êng ph¸i häc thuËt trë nªn m¹nh h¬n, ®a d¹ng h¬n, vµ nhê ®ã, trÝ thøc cña x· héi trë nªn phong phó h¬n. 4. Tham gia ngµy cµng ®«ng ®¶o vµo c¸c ho¹t ®éng x· héi, ho¹t ®éng chÝnh trÞ vµ ho¹t ®éng qu¶n lý s¶n xuÊt, kinh doanh. Nh÷ng chøc n¨ng nµy sÏ ®­îc cô thÓ hãa trong nh÷ng nhiÖm vô mµ mçi giai ®o¹n ph¸t triÓn ®Æt ra ®èi víi trÝ thøc. Mçi trÝ thøc ë nh÷ng lÜnh vùc chuyªn m«n kh¸c nhau sÏ thùc hiÖn nh÷ng chøc n¨ng trªn theo nh÷ng c¸ch kh¸c nhau. Vai trß cña tÇng líp trÝ thøc §éi ngò trÝ thøc lµ lùc l­îng chñ chèt gãp phÇn ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi cña mçi quèc gia. Cã thÓ nãi, ë ®©u cã nhiÒu tri thøc h¬n, ë ®ã kinh tÕ ph¸t triÓn h¬n; nh÷ng c«ng ty, ®¬n vÞ nµo cã nhiÒu trÝ thøc sÏ ph¸t triÓn m¹nh h¬n; nh÷ng c¸ nh©n nµo cã tri thøc, cã tr×nh ®é sÏ nhËn ®­îc viÖc lµm tèt h¬n, thu nhËp cao h¬n… NghÞ quyÕt cña §¶ng ®· kh¼ng ®Þnh vai trß to lín cña tÇng líp trÝ thøc: “Trong mäi thêi ®¹i, tri thøc lµ nÒn t¶ng cña tiÕn bé x· héi, ®éi ngò trÝ thøc lµ lùc l­îng nßng cèt s¸ng t¹o vµ truyÒn b¸ tri thøc. Ngµy nay, cïng víi sù ph¸t triÓn nhanh chãng cña c¸ch m¹ng khoa häc vµ c¸ch m¹ng c«ng nghÖ hiÖn ®¹i, ®éi ngò trÝ thøc trë thµnh nguån lùc ®Æc biÖt quan träng, t¹o nªn søc m¹nh cña mçi quèc gia trong chiÕn l­îc ph¸t triÓn”(4). Cã thÓ kh¼ng ®Þnh: TrÝ thøc lµ lùc l­îng lao ®éng s¸ng t¹o hµng ®Çu, ®ãng vai trß nßng cèt trong sù nghiÖp CNH, H§H ®Êt n­íc vµ héi nhËp quèc tÕ ngµy nay. 2. Thùc tr¹ng vµ xu h­íng biÕn ®æi cña tÇng líp trÝ thøc n­íc ta Trong nh÷ng n¨m qua, tÇng líp trÝ thøc n­íc ta ®· cã sù ph¸t triÓn kh¸ nhanh vÒ sè l­îng vµ tiÕn bé ®¸ng kÓ vÒ chÊt l­îng. N¨m häc 2009 - 2010, c¶ n­íc cã gÇn 23 triÖu häc sinh, sinh viªn, t¨ng 1,02 lÇn so víi n¨m häc 2000 - 2001; trong ®ã sè häc sinh häc nghÒ t¨ng 2,17 lÇn, sè häc sinh trung cÊp chuyªn nghiÖp t¨ng 3,5 lÇn, sè sinh viªn cao ®¼ng, ®¹i häc t¨ng 1,96 lÇn, n©ng sè sinh viªn cao ®¼ng, ®¹i häc trªn mét v¹n d©n lªn 195, sè häc viªn cao häc vµ Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  3. 38 Xu hướng biến đổi của tầng lớp trí thức trong thời kỳ đổi mới nghiªn cøu sinh t¨ng 3,54 lÇn. Tû lÖ lao ®éng ®· qua ®µo t¹o ë c¸c tr×nh ®é kh¸c nhau t¨ng tõ 20% n¨m 2000 lªn 40% vµo n¨m 2010, b­íc ®Çu ®¸p øng ®­îc nhu cÇu cña thÞ tr­êng lao ®éng (15). Tíi n¨m 2009, trong sè nh÷ng ng­êi tõ 15 tuæi trë lªn ®ang theo häc c¸c tr­êng chuyªn nghiÖp trªn toµn quèc, cã tíi h¬n 53% hiÖn ®ang theo häc c¸c tr­êng ®¹i häc vµ trªn ®¹i häc. NÕu gép c¶ sè ng­êi ®ang häc cao ®¼ng víi nhãm ®ang häc ë tr×nh ®é ®¹i häc vµ trªn ®¹i häc th× ®éi ngò nµy sÏ chiÕm gÇn 80%. Sù mÊt c©n ®èi nµy lµ t×nh tr¹ng chung ®èi víi c¶ 2 giíi nam, n÷ vµ 2 khu vùc thµnh thÞ, n«ng th«n. Trong toµn quèc, sè ng­êi cã tr×nh ®é ®¹i häc vµ trªn ®¹i häc chØ chiÕm mét phÇn rÊt nhá (4,4%) vµ ph©n bè chªnh lÖch lín g÷a nam vµ n÷, gi÷a thµnh thÞ vµ n«ng th«n (nam (5,1%), n÷ (3,7%); thµnh thÞ (10,8%), n«ng th«n (1,8%)) (17). Häc vÞ tiÕn sü (Ph.D) lµ mét häc vÞ cao nhÊt trong hÖ thèng gi¸o dôc ®¹i häc. N¨m 2005, c¶ n­íc cã 127 c¬ së ®µo t¹o tiÕn sÜ. Riªng n¨m häc 2006 - 2007 tæng sè häc viªn cao häc ®ang häc lµ 34.984 ng­êi vµ sè nghiªn cøu sinh lµ 3.047 ng­êi (6, tr.132). N¨m 2006 cã tíi gÇn 150 c¬ së ®µo t¹o häc vÞ tiÕn sü, mçi n¨m thu nhËn kho¶ng 1.000 thÝ sinh lµm tiÕn sÜ. Theo sè liÖu thèng kª cña Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o, n¨m häc 2008 - 2009 ViÖt Nam cã 369 tr­êng ®¹i häc vµ cao ®¼ng (146 tr­êng ®¹i häc, 223 tr­êng cao ®¼ng). Cã 5.879 tiÕn sü, 17.046 th¹c sü. Sè gi¶ng viªn 41.007 ng­êi vµ 1.242.778 sinh viªn. Tr×nh ®é cao ®¼ng, ®¹i häc lµ 17.046 ng­êi. NhiÒu tr­êng ®¹i häc víi nh÷ng lo¹i h×nh kh¸c nhau ®ang ngµy mét gia t¨ng cïng víi sè sinh viªn trong c¶ n­íc. N¨m 2009, ®· lªn tíi 406 tr­êng ®¹i häc vµ cao ®¼ng (196 tr­êng ®¹i häc vµ 210 tr­êng cao ®¼ng) víi trªn 65 000 gi¸o viªn vµ trªn 1.7 triÖu sinh viªn. Theo B¸o c¸o tæng kÕt 12 n¨m thùc hiÖn NghÞ quyÕt Trung ­¬ng 2 (khãa VIII), n­íc ta cã trªn 20.000 th¹c sü vµ 16.000 tiÕn sü, 7.000 phã gi¸o s­ vµ 1.200 gi¸o s­. §éi ngò nµy ®· cã ®ãng gãp to lín cho sù ph¸t triÓn KH&CN, kinh tÕ, v¨n hãa, x· héi, cñng cè quèc phßng vµ an ninh quèc gia. Tõ ®ît c«ng nhËn ®Çu tiªn n¨m 1980 ®Õn nay, sè GS, PGS ®­îc c«ng nhËn ë n­íc ta ®ang t¨ng tõng n¨m. Víi 578 GS, PGS míi ®­îc phong tÆng n¨m nay, hiÖn c¶ n­íc ®· cã gÇn 9.000 GS vµ PGS, trong ®ã sè GS lµ 1.407 ng­êi (16). CNH, H§H cïng víi chñ tr­¬ng më cöa vµ héi nhËp quèc tÕ ®· t¹o nhiÒu c¬ héi cho tÇng líp trÝ thøc ®­îc ®µo t¹o vµ ®µo t¹o l¹i mét c¸ch chÝnh quy vµ phi chÝnh quy c¶ trong n­íc vµ ngoµi n­íc. Tuy nhiªn, sù t¨ng lªn vÒ sè l­îng ch­a thÓ ®ång nghÜa víi sù t¨ng lªn vÒ chÊt l­îng gi¸o dôc vµ ®µo t¹o. Nh×n chung n¨ng lùc t­ duy ®éc lËp, s¸ng t¹o, n¨ng lùc tù häc, thùc hµnh cña sinh viªn tèt nghiÖp ®¹i häc cßn h¹n chÕ, ch­a thËt sù ®¸p øng ®­îc nh÷ng yªu cÇu cña n¬i tuyÓn dông. V× thÕ, rÊt nhiÒu l­ît sinh viªn ®· ®­îc ®µo t¹o xong, ra tr­êng mµ vÉn kh«ng thÓ cã mét n¬i lµm viÖc æn ®Þnh vµ kh«ng thÓ ®¸p øng nh÷ng yªu cÇu ®Æt ra ®èi víi tÇng líp trÝ thøc. Thùc tÕ, chÊt l­îng ®µo t¹o ®¹i häc vµ trªn ®¹i häc chØ ®­îc ®¸nh gi¸ ë møc trung b×nh, trong ®ã kü n¨ng nghÒ lµ yÕu nhÊt Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  4. Bùi Thị Thanh Hà 39 (14). Ph©n tÝch s©u h¬n, cã thÓ thÊy c¬ cÊu tÇng líp trÝ thøc cña n­íc ta cã nh÷ng ®iÓm ch­a hîp lý. VÝ dô. + C¬ cÊu vÒ tû lÖ c¸n bé tõ cao ®¼ng, ®¹i häc ®Õn tiÕn sÜ ®­îc ph©n bè ch­a hîp lý víi nh÷ng n­íc ®ang tiÕn hµnh CNH,H§H: cao ®¼ng: 28,6%; ®¹i häc: 68,29%; th¹c sÜ: 1,49%; tiÕn sÜ vµ tiÕn sÜ khoa häc: 0,93% (6, tr.126-129). + Tû lÖ gi÷a sè ng­êi cã tr×nh ®é ®¹i häc, sau ®¹i häc/trung häc chuyªn nghiÖp/c«ng nh©n kü thuËt trªn thÕ giíi hiÖn lµ 1/4/10 hoÆc 1/3/5, ë ViÖt Nam t¹i tæng ®iÒu tra d©n sè ngµy 1/4/1989 lµ 1/1,16/0,96; ®Õn 1/4/1999 lµ 1/1,13/0,92 vµ hiÖn nay tû lÖ nµy vÉn ch­a ®­îc c¶i thiÖn ®¸ng kÓ (7, tr.282). + Tû lÖ c¸n bé khoa häc - kü thuËt ph©n bè theo khèi ngµnh: Khoa häc kü thuËt: 34%; khoa häc n«ng - l©m - ng­ nghiÖp: 24%; khoa häc y - d­îc: 18%; khoa häc x· héi vµ nh©n v¨n: 13%; khoa häc tù nhiªn: 11%. + Tû lÖ ph©n bè ë c¸c vïng: tû lÖ lín tËp trung t¹i c¸c thµnh phè: Hµ Néi, TP. Hå ChÝ Minh, §µ N½ng… thËm chÝ mÊt c©n ®èi ngay trong mét vïng, ngµnh nghÒ... VÝ dô, trÝ thøc ë vïng nói phÝa B¾c míi chØ chiÕm 22,7% tæng sè lùc l­îng trÝ thøc trong c¶ n­íc. C¬ cÊu vµ ph©n bæ trÝ thøc ë vïng nµy so víi tæng sè d©n cßn qu¸ Ýt, ®ång thêi thiÕu c©n ®èi so víi chÝnh nguån lao ®éng ë t¹i c¸c ®Þa ph­¬ng. Vïng nói B¾c Trung Bé vµ vïng §«ng B¾c cã lùc l­îng trÝ thøc ®«ng h¬n vïng T©y B¾c... (2). Sè l­îng gi¸o s­, phã gi¸o s­ ph©n bè kh¸ lÖch trªn ph¹m vi c¶ n­íc: Hµ Néi chiÕm 86,2% sè l­îng gi¸o s­; 13,2% sè l­îng phã gi¸o s­ c¶ n­íc. Thµnh phè Hå ChÝ Minh chiÕm 9,5% sè l­îng gi¸o s­ vµ 11,3% sè l­îng phã gi¸o s­ c¶ n­íc. ë c¸c ®Þa ph­¬ng kh¸c cã 4,3% sè gi¸o s­ vµ 75,5% sè phã gi¸o s­ lµm viÖc. MÆc dï sè gi¸o s­/phã gi¸o s­ t¨ng ®¸ng kÓ trong 2 n¨m 2007 (t¨ng 32%) vµ 2008 - 2009 (t¨ng 58%). Sè ng­êi ®­îc phong chøc danh gi¸o s­/phã gi¸o s­ t¨ng h¬n 2 lÇn so víi n¨m 2005. Tû lÖ gi¸o s­/phã gi¸o s­ chªnh lÖch gi÷a c¸c ngµnh (chñ yÕu ë ngµnh Y - 21% trong n¨m 2008 - 2009 trong sè 706 ng­êi ®­îc phong tÆng) (11). + Ph©n bè vÒ sè l­îng c¸c tiÕn sÜ rÊt kh«ng ®ång ®Òu. Vïng ®ång b»ng s«ng Hång vµ vïng §«ng Nam Bé kho¶ng 90% sè tiÕn sÜ trong c¶ n­íc. Trong 2 vïng nµy, th× sè l­îng c¸c tiÕn sÜ l¹i tËp trung chñ yÕu ë hai thµnh phè Hµ Néi (63,82%) vµ Hå ChÝ Minh (19,33%) (12). Sù mÊt c©n ®èi trong ph©n bè ¶nh h­ëng ®Õn chÊt l­îng ®µo t¹o nguån nh©n lùc. Trªn thùc tÕ, n­íc ta cã 369 tr­êng ®¹i häc vµ cao ®¼ng (con sè cã thÓ vÉn cßn t¨ng), nh­ng chØ cã 330 gi¸o s­ vµ phã gi¸o s­ (tøc chØ 4.7% tæng sè gi¸o s­/phã gi¸o s­ trªn c¶ n­íc) ®ang lµm nhiÖm vô gi¶ng d¹y. Cã khoa ë mét tr­êng ®¹i häc t¹i Hµ Néi cã h¬n chôc gi¸o s­, trong khi ®ã cã tr­êng ®¹i häc ë ®Þa ph­¬ng kh¸c l¹i kh«ng cã gi¸o s­ nµo. + Tuæi b×nh qu©n cña c¸c gi¸o s­, phã gi¸o s­ kh¸ cao: C¸c gi¸o s­ cã ®é tuæi trung b×nh lµ 57, c¸c phã gi¸o s­ lµ 50. VÊn ®Ò gi¸o s­/phã gi¸o s­ nh­ lµ mét phÈm Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  5. 40 Xu hướng biến đổi của tầng lớp trí thức trong thời kỳ đổi mới hµm, mét sè lín nh÷ng ng­êi ®­îc phong chøc danh gi¸o s­/phã gi¸o s­ n¨m nay lµ nh÷ng ng­êi lµm viÖc trong c¸c c¬ quan hµnh chÝnh, qu¶n lÝ, kh«ng liªn quan g× ®Õn gi¶ng d¹y ®¹i häc hay lµm nghiªn cøu khoa häc. Trong 148 ng­êi ®­îc phong hµm gi¸o s­, phã gi¸o s­ thuéc ngµnh y sinh häc, cã Ýt nhÊt 3 ng­êi lµ c¸n bé cao cÊp cña Bé Y tÕ...(11). + Chªnh lÖch kh¸ lín gi÷a hai giíi trong c¬ cÊu c¸n bé khoa häc cã tr×nh ®é cao. Tr×nh ®é tiÕn sÜ, nam (85,03%), n÷ (14,97%). Tû lÖ t­¬ng øng ë häc vÞ tiÕn sÜ khoa häc lµ 95,42% vµ 4,58%. TÝnh chung c¶ nam (85,51%) vµ n÷ (14,49%). Nh­ vËy, xÐt vÒ sè l­îng th× ®éi ngò c¸n bé khoa häc cã tr×nh ®é sau ®¹i häc ë n­íc ta kh¸ lín so víi nhiÒu n­íc trong khu vùc. Song vÒ chÊt l­îng th× cßn nhiÒu vÊn ®Ò cÇn quan t©m. Trong top 200 tr­êng ®¹i häc hµng ®Çu thÕ giíi n¨m 2007 th× NhËt B¶n cã 11 tr­êng; Trung Quèc: 6 tr­êng; Hång K«ng: 4 tr­êng; Hµn Quèc: 2 tr­êng; Singapore: 2 tr­êng; §µi Loan: 1 tr­êng. ViÖt Nam ch­a cã ®¹i diÖn nµo. Néi dung ®µo t¹o ®¹i häc l¹i mang tÝnh lý thuyÕt víi nh÷ng kiÕn thøc kh¸ l¹c hËu vµ kh«ng g¾n víi thùc tiÔn. V× vËy, sinh viªn ra tr­êng thiÕu kü n¨ng lµm viÖc, kh«ng ®¸p øng nhu cÇu cña c¸c tæ chøc sö dông lao ®éng. ChÊt l­îng ®µo t¹o sau ®¹i häc cña ViÖt Nam ®­îc ®¸nh gi¸ lµ ®ang ®i theo c¸c tiªu chuÈn riªng cña ViÖt Nam, mµ kh«ng theo chuÈn chung cña thÕ giíi. Nh×n chung, nhiÒu luËn ¸n tiÕn sÜ kh«ng ®¶m b¶o hai yªu cÇu quan träng nhÊt lµ cã tÝnh häc thuËt vµ tÝnh míi (10). ChÊt l­îng cña c¸c gi¸o s­/phã gi¸o s­ ë ViÖt Nam phô thuéc vµo nhiÒu yÕu tè vµ rÊt khã cã thÓ so s¸nh vµ víi quèc tÕ… NhiÒu gi¸o s­/phã gi¸o s­ ë ViÖt Nam thiÕu nh÷ng c«ng tr×nh c«ng bè quèc tÕ (hay cã nh­ng qu¸ "máng"), l¹i ®­îc phong nh­ mét phÈm hµm… §Õn nay, n­íc ta ®· c«ng nhËn 1336 gi¸o s­ vµ 7062 phã gi¸o s­. Víi tiªu chuÈn phong chøc danh gi¸o s­/phã gi¸o s­ cßn bÊt cËp nh­ vËy, c©u hái ®Æt ra lµ trong sè nµy cã bao nhiªu ng­êi xøng ®¸ng víi chøc danh ®ã (?). Gi¸o s­ Hoµng Tôy cã ph¸t biÓu, chØ cã 20% gi¸o s­/phã gi¸o s­ ë ViÖt Nam lµ xøng ®¸ng víi chøc danh gi¸o s­/phã gi¸o s­ theo chuÈn quèc tÕ (11). Trong thêi kú ®æi míi, trÝ thøc ViÖt Nam ®· cã nh÷ng ®ãng gãp ®¸ng ghi nhËn trªn nhiÒu lÜnh vùc. Tuy nhiªn, so víi yªu cÇu cña sù nghiÖp CNH, H§H ®Êt n­íc vµ héi nhËp quèc tÕ trong bèi c¶nh toµn cÇu hãa vµ c¸ch m¹ng khoa häc - c«ng nghÖ hiÖn ®¹i ®ang ph¸t triÓn th× tÇng líp trÝ thøc n­íc ta cßn béc lé nh­îc ®iÓm vµ h¹n chÕ. 3. ¦u ®iÓm vµ h¹n chÕ trong chÝnh s¸ch ®èi víi trÝ thøc Theo yªu cÇu cña giai ®o¹n ®Èy m¹nh CNH, H§H vµ héi nhËp quèc tÕ hiÖn nay, chÝnh s¸ch ®èi víi trÝ thøc ®· béc lé nhiÒu nh­îc ®iÓm vµ h¹n chÕ: - NhiÒu ®Þnh h­íng, chÝnh s¸ch ®èi víi trÝ thøc vÉn chØ dõng l¹i ë quan ®iÓm t­ t­ëng mµ ch­a ®­îc thÓ chÕ hãa thµnh ph¸p luËt, chÝnh s¸ch cña Nhµ n­íc, do ®ã kh«ng ®i vµo cuéc sèng. - ChËm x©y dùng chiÕn l­îc ph¸t hiÖn, båi d­ìng, träng dông vµ t«n vinh nh©n Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  6. Bùi Thị Thanh Hà 41 tµi trong líp trÝ thøc. - ChÝnh s¸ch ph¸t triÓn c¸c tr­êng ®¹i häc vµ cao ®¼ng hiÖn nay lµ c¸ch ph¸t triÓn dµn ®Òu (tØnh nµo còng cè më cho ®­îc mét tr­êng ®¹i häc, trong khi c¬ së vËt chÊt thiÕu thèn, ®éi ngò c¸n bé gi¶ng d¹y ®ñ tr×nh ®é rÊt máng). - VÉn cßn nh÷ng biÓu hiÖn kh«ng tin cËy vµ sö dông nh÷ng trÝ thøc tµi n¨ng, trung thùc, khi cÇn d¸m cã nh÷ng ý kiÕn kh¸c víi l·nh ®¹o, qu¶n lý. Chñ tr­¬ng x©y dùng quy chÕ tù do d©n chñ trong ho¹t ®éng khoa häc ®­îc ®Ò ra tõ h¬n chôc n¨m tr­íc, ®Õn nay vÉn ch­a ®­îc hiÖn thùc hãa. - §Çu t­ ng©n s¸ch Nhµ n­íc cho c¸c lÜnh vùc ho¹t ®éng chñ yÕu cña trÝ thøc, ®Æc biÖt lµ ®Çu t­ cho khoa häc vµ s¸ng t¹o c«ng nghÖ, tuy ®· dÇn t¨ng lªn, nh­ng c¬ chÕ qu¶n lý cßn nhiÒu bÊt hîp lý, nªn hiÖu qu¶ thÊp. - ViÖc ®¸nh gi¸ vµ ®·i ngé lao ®éng cña trÝ thøc (thÓ hiÖn trong c¸c chÝnh s¸ch, chÕ ®é vÒ tiÒn l­¬ng, phô cÊp chuyªn m«n, nhuËn bót) cã nhiÒu ®iÓm ch­a hîp lý1, nhiÒu chÕ ®é ®·i ngé mang tÝnh cµo b»ng nªn cã Ýt t¸c dông kh¬i dËy tiÒm n¨ng s¸ng t¹o cña trÝ thøc. HiÖn t­îng “ch¶y chÊt x¸m” gÇn ®©y ë nhiÒu ngµnh lµ sù ph¶n øng tiªu cùc ®èi víi c¸c chÝnh s¸ch ®ã. C«ng t¸c trÝ thøc cña §¶ng vµ Nhµ n­íc cßn nhiÒu h¹n chÕ. §Õn nay vÉn ch­a cã chiÕn l­îc tæng thÓ vÒ tÇng líp trÝ thøc. ChiÕn l­îc kinh tÕ - x· héi ch­a thËt sù thÓ hiÖn quan ®iÓm lÊy khoa häc vµ c«ng nghÖ, gi¸o dôc vµ ®µo t¹o lµm “quèc s¸ch hµng ®Çu”, ch­a g¾n víi c¸c gi¶i ph¸p ph¸t huy vai trß cña tÇng líp trÝ thøc trªn nhiÒu lÜnh vùc. NhiÒu chñ tr­¬ng, chÝnh s¸ch cña §¶ng vµ Nhµ n­íc vÒ c«ng t¸c trÝ thøc chËm ®i vµo cuéc sèng, thiÕu chÕ tµi ®ñ m¹nh ®¶m b¶o cho viÖc thùc hiÖn chÝnh s¸ch cã hiÖu qu¶, mét sè chñ tr­¬ng chÝnh s¸ch kh«ng s¸t víi thùc tÕ… (4). Cã thÓ thÊy r»ng gi÷a chñ tr­¬ng, quan ®iÓm ®Þnh h­íng cña §¶ng vµ Nhµ n­íc ®èi víi trÝ thøc vµ viÖc ban hµnh c¸c chÝnh s¸ch ®èi víi trÝ thøc, gi÷a viÖc ban hµnh c¸c chÝnh s¸ch vµ viÖc triÓn khai, thùc hiÖn hãa nh÷ng chÝnh s¸ch ®ã cßn cã kho¶ng c¸ch kh¸ lín. Bªn c¹nh ®ã, viÖc x©y dùng vµ ®æi míi chÝnh s¸ch ®­îc thùc hiÖn kh«ng ®ång bé, thiÕu tÇm nh×n hÖ thèng. §iÒu ®ã ®· kh«ng dÉn ®Õn nh÷ng thay ®æi c¨n b¶n vÒ chÊt. 4. Dù b¸o xu h­íng biÕn ®æi trong thêi gian tíi cña tÇng líp trÝ thøc §Õn n¨m 2020, tÇng líp trÝ thøc ViÖt Nam sÏ tiÕp tôc ph¸t triÓn nhanh vÒ sè l­îng vµ chÊt l­îng cïng víi qu¸ tr×nh ®Èy m¹nh CNH, H§H ®Êt n­íc. Trong bèi c¶nh toµn cÇu hãa, ph¸t triÓn kinh tÕ tri thøc, më cöa vµ ViÖt Nam ngµy cµng héi nhËp s©u h¬n vµo diÔn ®µn quèc tÕ, trÝ thøc ViÖt Nam ®· vµ sÏ chñ ®éng thÝch øng víi bèi c¶nh ph¸t triÓn míi ®Ó cã thÓ thùc hiÖn tèt c¸c chøc n¨ng vµ thÓ hiÖn tèt vai trß cña m×nh. 1 VÝ dô, Ng­êi trÝ thøc “lao t©m khæ tø” viÕt ra ®­îc mét cuèn s¸ch th× chØ ®­îc h­ëng 12% gi¸ trÞ cña s¶n phÈm; trong khi c¬ quan ph¸t hµnh ®­îc h­ëng 36% (thËm chÝ 40%); gÇn 40% cßn l¹i thuéc vÒ kh©u in Ên, xuÊt b¶n. Nh­ vËy, gi¸ trÞ cña lao ®éng trÝ ãc s¸ng t¹o ph¶i ch¨ng lµ rÎ m¹t nhÊt! Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  7. 42 Xu hướng biến đổi của tầng lớp trí thức trong thời kỳ đổi mới TÇng líp trÝ thøc sÏ cã nhiÒu thay ®æi ®a d¹ng h¬n vÒ thµnh phÇn xuÊt th©n, nguån gèc ®µo t¹o, c¬ cÊu ngµnh nghÒ. ChÊt l­îng trÝ thøc sÏ ®­îc n©ng lªn ®¸ng kÓ ®Ó phï hîp víi hoµn c¶nh míi. TrÝ thøc cã nh÷ng phÈm chÊt cÇn thiÕt cho ho¹t ®éng nghÒ nghiÖp: t­ duy s¸ng t¹o, kh¶ n¨ng ph¶n biÖn, dù b¸o, tÝnh n¨ng ®éng, nç lùc häc tËp, tù tin vµo b¶n th©n, tinh thÇn tr¸ch nhiÖm, hîp t¸c… ngµy cµng ®­îc n©ng cao. Trªn thùc tÕ, phÇn lín trÝ thøc vÉn ®­îc ®µo t¹o chñ yÕu trong n­íc. §ång thêi, sÏ cã mét tû lÖ nhÊt ®Þnh sè häc sinh, sinh viªn giái, c¸n bé khoa häc trÎ ®­îc häc nghiªn cøu sinh, thùc tËp sinh ë n­íc ngoµi b»ng c¸c quü ngo¹i tÖ trong n­íc, tµi trî tõ n­íc ngoµi... Môc tiªu ph¸t triÓn tæng thÓ vÒ kinh tÕ - x· héi mµ §¶ng vµ Nhµ n­íc ta x¸c ®Þnh lµ ®Õn n¨m 2020 n­íc ta c¬ b¶n trë thµnh mét n­íc c«ng nghiÖp theo h­íng hiÖn ®¹i. X©y dùng tÇng líp trÝ thøc trong thêi kú ®Èy m¹nh CNH, H§H víi môc tiªu ®Õn n¨m 2020 cã mét tÇng líp trÝ thøc lín m¹nh, ®¹t chÊt l­îng cao, sè l­îng vµ c¬ cÊu hîp lý, ®¸p øng yªu cÇu ph¸t triÓn ®Êt n­íc, tõng b­íc tiÕn lªn ngang tÇm víi tr×nh ®é cña trÝ thøc c¸c n­íc trong khu vùc vµ thÕ giíi… (V¨n kiÖn ®¹i héi §¶ng lÇn thø IX). 5. NhËn xÐt vµ khuyÕn nghÞ Nh÷ng xu h­íng biÕn ®æi cña tÇng líp trÝ thøc ViÖt Nam nªu trªn lµ tÊt yÕu. Tuy nhiªn, møc ®é biÕn ®æi diÔn ra nhanh hay chËm l¹i tïy thuéc rÊt nhiÒu vµo c¸c chÝnh s¸ch cña Nhµ n­íc ®èi víi trÝ thøc ®­îc thùc thi nh­ thÕ nµo trong thùc tiÔn cuéc sèng. VÊn ®Ò ®æi míi c¸c chÝnh s¸ch cña §¶ng vµ Nhµ n­íc ®èi víi trÝ thøc vµ hiÖn thùc hãa c¸c chÝnh s¸ch ®ã trong thùc tiÔn cuéc sèng cã ý nghÜa rÊt quan träng ®èi víi qu¸ tr×nh ph¸t triÓn nh©n c¸ch cña ng­êi trÝ thøc trong nh÷ng n¨m tíi. NhËn thøc râ ®iÒu nµy, trong NghÞ quyÕt 27 Héi nghÞ lÇn thø 7 BCH Trung ­¬ng §¶ng khãa X ®· x¸c ®Þnh 1 trong 5 gi¶i ph¸p x©y dùng tÇng líp trÝ thøc lµ thùc hiÖn chÝnh s¸ch träng dông, ®·i ngé vµ t«n vinh trÝ thøc, trong ®ã kh¼ng ®Þnh sÏ ban hµnh c¸c chÝnh s¸ch ®¶m b¶o ®Ó tÇng líp trÝ thøc ®­îc h­ëng ®Çy ®ñ lîi Ých vËt chÊt vµ tinh thÇn t­¬ng xøng víi gi¸ trÞ tõ kÕt qu¶ lao ®éng s¸ng t¹o cña hä. Tõ nh÷ng quan ®iÓm võa nªu, cã thÓ ®Ò xuÊt mét sè khuyÕn nghÞ vÒ c¸c nhãm chÝnh s¸ch ®èi víi trÝ thøc nh­ sau: 1. Nhãm chÝnh s¸ch gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Më réng quy m« vµ ®a d¹ng hãa c¸c h×nh thøc ®µo t¹o ®¹i häc ®Ó ®uæi kÞp tr×nh ®é chung cña thÕ giíi. §Èy nhanh viÖc hiÖn ®¹i hãa c¸c tr­êng ®¹i häc quèc gia, nh÷ng trung t©m hµng ®Çu trong viÖc ®µo t¹o ®éi ngò trÝ thøc. Më réng ®µo t¹o chuyªn gia ë n­íc ngoµi b»ng c¶ nguån lùc cña Nhµ n­íc, cña nh©n d©n vµ sù trî gióp quèc tÕ. T¨ng c­êng “trÝ thøc hãa” ®éi ngò c¸n bé l·nh ®¹o, c¸n bé qu¶n lý c¸c cÊp cña §¶ng vµ Nhµ n­íc; “®¹i häc hãa” c¸n bé l·nh ®¹o cÊp huyÖn, cÊp x· vµ sÜ quan qu©n ®éi; ®Èy m¹nh “trÝ thøc hãa” c«ng n«ng. Cïng víi qu¸ tr×nh nµy chóng ta ph¶i triÓn khai c©n ®èi gi÷a c¸c vïng miÒn, gi÷a c¸c cÊp, c¸c ngµnh trong c¶ n­íc. Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  8. Bùi Thị Thanh Hà 43 Ph¸t triÓn hÖ thèng gi¸o dôc - ®µo t¹o vÒ l­îng ph¶i g¾n liÒn víi viÖc kiÓm so¸t ®¶m b¶o chÊt l­îng gi¸o dôc. N©ng cao chÊt l­îng ®µo t¹o nguån nh©n lùc vµ x©y dùng quy chÕ ®Ó trÝ thøc cã ®iÒu kiÖn th­êng xuyªn ®­îc ®µo t¹o l¹i vÒ chuyªn m«n. §iÒu ®ã liªn quan ®Õn c¶ chÊt l­îng ®µo t¹o cña hÖ gi¸o dôc phæ th«ng. 2. Nhãm chÝnh s¸ch sö dông vµ ®·i ngé trÝ thøc CÇn ph©n lo¹i tÇng líp trÝ thøc trªn c¬ së ®Æc thï ho¹t ®éng nghÒ nghiÖp ®Ó cã chÝnh s¸ch sö dông vµ ®·i ngé thÝch hîp víi tõng ®èi t­îng, kh«ng nªn thùc hiÖn chÕ ®é cµo b»ng hay c¸c chÝnh s¸ch gièng nh­ ng­êi lµm hµnh chÝnh. Nh÷ng chÝnh s¸ch phï hîp víi ®Þnh h­íng ­u tiªn cña môc tiªu ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi trong tõng giai ®o¹n vµ thùc tr¹ng nguån lùc trÝ thøc hiÖn nay. Ngay tõ b©y giê Nhµ n­íc cÇn ph¶i cã nh÷ng chÝnh s¸ch chuyªn biÖt ®èi víi trÝ thøc ë nh÷ng ngµnh mòi nhän, phï hîp víi môc tiªu héi nhËp cña ViÖt Nam vµo nÒn kinh tÕ cña thÕ giíi. 3. Nhãm chÝnh s¸ch ®oµn kÕt, tËp hîp réng r·i c¸c tÇng líp trÝ thøc TËp hîp, ®oµn kÕt réng r·i tÇng líp trÝ thøc, lµm cho tÇng líp nµy thËt sù trë thµnh hîp phÇn quan träng trong liªn minh chiÕn l­îc c«ng nh©n - n«ng d©n - trÝ thøc ë trong n­íc vµ khuyÕn khÝch trÝ thøc ng­êi ViÖt Nam ®Þnh c­ ë n­íc ngoµi tham gia x©y dùng ®Êt n­íc d­íi nhiÒu h×nh thøc. TrÝ thøc lµ mét chØnh thÓ trän vÑn, thèng nhÊt, ho¹t ®éng cña hä chÞu sù chi phèi ®ång thêi cña nhiÒu nh©n tè kh¸c nhau. Tïy vµo mèi quan t©m cña mçi ng­êi trong mçi thêi ®iÓm ph¸t triÓn mµ coi träng nh©n tè (®éng lùc) nµo ®ã h¬n so víi c¸c nh©n tè kh¸c (®éng lùc kh¸c). Do vËy, viÖc kÕt hîp ®ång bé nhiÒu gi¶i ph¸p kh¸c nhau trong c«ng t¸c qu¶n lý sÏ duy tr×, ph¸t huy vµ n©ng cao hiÖu qu¶ vai trß cña trÝ thøc, tËn dông nguån tµi chÝnh vµ nh©n lùc mµ vÉn kh«ng lµm gi¶m hiÖu qu¶ cña tõng gi¶i ph¸p ®· nªu./. Tµi liÖu tham kh¶o 1. B¸o c¸o chuyªn ®Ò cña ®Ò tµi: “Xu h­íng biÕn ®æi c¬ cÊu x· héi ViÖt Nam trong thêi kú ®æi míi ®Èy m¹nh c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa”. ViÖn Khoa häc X· héi ViÖt Nam, Hµ Néi, 2008. 2. TrÞnh Quang C¶nh, TrÝ thøc miÒn nói phÝa B¾c trong sù nghiÖp c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa vïng d©n téc thiÓu sè, T¹p chÝ Gi¸o dôc Lý luËn, sè 10/2004. 3. §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam: V¨n kiÖn ®¹i héi ®¹i biÓu toµn quèc lÇn thø X. Nxb ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi, 2006. 4. §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam, V¨n kiÖn héi nghÞ lÇn thø 7 BCHT¦ khãa X. Nxb ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi, 2008. 5. §Ò tµi cÊp Nhµ n­íc “Nh©n c¸ch v¨n hãa trÝ thøc ViÖt Nam trong tiÕn tr×nh ®æi míi vµ héi nhËp quèc tÕ”, B¸o c¸o tæng hîp ®Ò tµi khoa häc cÊp nhµ n­íc. M· sè: KX 03.11/06-10. Chñ nhiÖm ®Ò tµi: PGS.TS. Lª ThÞ Thanh H­¬ng. Hµ Néi, Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  9. 44 Xu hướng biến đổi của tầng lớp trí thức trong thời kỳ đổi mới n¨m 2009. 6. NguyÔn §¾c H­ng, TrÝ thøc ViÖt Nam tiÕn cïng thêi ®¹i. Nxb, ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi, 2008. 7. §Æng H÷u (chñ biªn), Ph¸t triÓn kinh tÕ tri thøc: Rót ng¾n qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa. Nxb ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi, 2003. 8. Tæng côc Thèng kª: Sè liÖu ®iÒu tra mÉu vÒ lao ®éng vµ viÖc lµm thêi ®iÓm 1-8- 2007. 9. Tæng côc Thèng kª: Niªn gi¸m thèng kª 2006. Nxb Thèng kª, Hµ Néi 2007. 10. TrÇn V¨n Thä, VÒ vÊn ®Ò häc vÞ tiÕn sÜ. T¹p chÝ Tia S¸ng, Sè th¸ng 9/2003. 11. NguyÔn V¨n TuÊn, 80% gi¸o s­ ViÖt ch­a xøng tÇm quèc tÕ. 2/12/2009. TuÇn ViÖt Nam. Net. 12. ViÖn Khoa häc Gi¸o dôc ViÖt Nam, Kinh nghiÖm cña mét sè n­íc vÒ ph¸t triÓn gi¸o dôc vµ ®µo t¹o khoa häc vµ c«ng nghÖ g¾n víi x©y dùng ®éi ngò trÝ thøc. Nxb ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi, 2008. 13. Huúnh Kh¶i Vinh, Nh÷ng vÊn ®Ò v¨n hãa ViÖt Nam ®­¬ng ®¹i, ViÖn V¨n hãa vµ Nxb V¨n hãa - Th«ng tin, Hµ Néi, 2001. 14. §Ò tµi cÊp Nhµ n­íc “§æi míi chÝnh s¸ch ®èi víi trÝ thøc KH&CN trong thêi kú CNH,H§H ®Êt n­íc”. B¸o c¸o tæng kÕt ®Ò tµi ®éc lËp cÊp Nhµ n­íc, M· sè §T§L-2003/27, chñ nhiÖm ®Ò tµi: GS.TSKH NguyÔn H÷u T¨ng, Hµ Néi n¨m 2007. 15. Sè liÖu thèng kª Gi¸o dôc, Vô KÕ ho¹ch Tµi chÝnh, Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o, n¨m 2010. 16. B¸o ®iÖn tö: Dantri.com ngµy 15.11.2010 17. “Tæng ®iÒu tra d©n sè vµ nhµ ë ViÖt Nam n¨m 2009. C¸c kÕt qu¶ chñ yÕu”. Ban chØ ®¹o Tæng ®iÒu tra d©n sè vµ nhµ ë Trung ­¬ng. Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản