
Nguyễn Thị Vĩnh Linh Năm 2012
1
Gia đình, dòng họ, làng xã Việt
Nam cổ truyền

Nguyễn Thị Vĩnh Linh Năm 2012
2
Bài giảng: Gia đình, dòng họ, làng xã Việt Nam cổ truyền Đại học Quảng Nam
A. MỞ ĐẦU
1. Vị trí chuyên đề trong chương trình đào tạo cử nhân Việt Nam học
Văn hóa là sức sống nội tại của mỗi dân tộc. Một nền văn hóa đậm đà bản sắc
dân tộc là biểu hiện cao nhất của tinh thần độc lập tự chủ, biểu hiện tiềm năng sáng
tạo vô hạn của mỗi dân tộc. Bản sắc dân tộc Việt Nam bao gồm những giá trị bền
vững, những tinh hoa được vun đắp qua lịch sử hàng ngàn năm đấu tranh dựng nước
và giữ nước - đó là lòng yêu nước, ý thức dân tộc, lòng nhân ái, trọng nghĩa, cần cù
sáng tạo…Những giá trị truyền thống đó được kế thừa qua các thế hệ, làm nên bản
sắc riêng của văn hóa Việt Nam mà trong đó không thể phủ nhận văn hóa gia đình,
dòng họ, làng xã qua các thời kỳ lịch sử. Từ bao đời nay gia đình, dòng họ, làng xã
Việt Nam luôn là nơi cộng đồng dân cư sinh sống, gắn bó chặt chẽ với nhau trong
các quan hệ kinh tế, dòng tộc và văn hóa và chính nơi đây đã góp phần gìn giữ và
lưu truyền những giá trị của văn hóa Việt Nam từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Việt Nam là một quốc gia phương Đông nên cũng mang đầy đủ loại hình văn
hóa gốc nông nghiệp. Tính cộng đồng trong xã hội người Việt rất cao vì thế mối
quan hệ gia đình, gia tộc, làng xã được đặc biệt coi trọng. Thế nhưng trong giai đoạn
hiện nay, nếp nhà, đạo nhà đang dần mất đi, làng xã cổ truyền bao đời nay gắn bó
với người dân Việt Nam cũng biến mất. Phải chăng văn hóa cổ truyền Việt Nam,
trong đó hạt nhân là gia đình, dòng họ, làng xã không còn vai trò đối với nền văn
hóa Việt Nam trong xu thế hội nhập quốc tế?
Với những ý nghĩa như trên, khoa Văn hóa - du lịch trường Đại học Quảng
Nam tổ chức biên soạn bài giảng “Gia đình, dòng họ, làng xã Việt Nam cổ truyền”
để bước đầu trang bị cho sinh viên những kiến thức cơ bản về văn hóa gia đình, văn
hóa dòng họ, văn hóa làng xã Việt Nam. Bên cạnh đó, trang bị cho sinh viên nhân
sinh quan và thế giới quan đúng đắn góp phần ngăn chặn nguy cơ bị “hòa tan mất
bản sắc văn hóa dân tộc”. Đây là những kiến thức chuyên ngành vô cùng cần thiết
cho những sinh viên Việt Nam học nói riêng và những người yêu thích nghiên cứu
về văn hóa làng xã Việt Nam nói chung để các chúng ta nhận thức đầy đủ về văn hóa
Việt Nam và tinh hoa của nền văn hóa ấy được thể hiện dưới hình thức văn hóa làng
xã Việt Nam cổ truyền.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích
- Giúp cho sinh viên hiểu được những nét cơ bản về văn hóa gia đình Việt Nam
truyền thống cũng với sự tồn tại vững chắc của dòng họ trong các làng xã Việt Nam
cổ truyền. Thông qua các kiến thức được tiếp nhận các em thấy được văn hóa gia

Nguyễn Thị Vĩnh Linh Năm 2012
3
đình, dòng họ, văn hóa làng là những thành tố quan trọng góp phần tạo nên bản sắc
văn hóa Việt Nam.
- Nội dung văn hóa gia đình, dòng họ, văn hóa làng có thể được nghiên cứu
thông qua các bình diện như văn hóa xã hội, văn hóa tư tưởng và văn hóa nghệ thuật.
Ở mỗi bình diện lại có nhiều hiện tượng văn hóa khác nhau. Có cái đã trở thành biểu
trưng mang giá trị truyền thống nhất định. Đây là một vấn đề khoa học rất lý thú
nhưng cũng rất phức tạp. Vì thế thông qua chuyên đề này, sinh viên sẽ được trang bị
một hệ thống kiến thức có bản, các khái niệm, thuật ngữ liên quan đến gia đình,
dòng họ, làng xã Việt Nam truyền thống. Thông qua đó bồi dưỡng cho các em tinh
thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc. Đây là những điều kiện hết sức cần thiết để các
em có định hướng đúng đắn cho cách sống và sự lựa chọn nghề nghiệp của bản thân.
Chuyên đề cũng nhằm giúp các em bồi dưỡng năng lực tư duy phân tích, so
sánh, đối chiếu và bước đầu bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học trong sinh
viên.
2.2 Nhiệm vụ
- Cung cấp một số khái niệm cơ bản liên quan đến gia đình, lễ thức gia đình,
dòng họ, văn hóa làng.
- Tái hiện bức tranh sinh động về văn hóa gia đình truyền thống: các giai đoạn
biến đổi, những lễ thức gia đình; văn hóa dòng họ: tên họ và quan hệ huyết thống,
triết lý gia phong cũng như vai trò của dòng họ trong làng xã Việt Nam cổ truyền;
văn hóa làng xã Việt Nam cổ truyền thể hiện trên các phương diện: văn hóa vật chất,
văn hóa tinh thần, văn hóa nghệ thuật…
- Đề cập đến thực trạng và các biện pháp bảo tồn và phát huy những nét đẹp của
văn hóa làng trong giai đoạn hiện nay.
3. Phương pháp nghiên cứu
3.1 Phương pháp luận: Đảm bảo nguyên tắc của phương pháp luận Mác - Lê
nin và tư tưởng Hồ Chí Minh trong công tác nghiên cứu khoa học: tính chính xác và
khách quan của những vấn đề được nêu ra.
3.2 Phương pháp cụ thể:
- Đối với người dạy: kết hợp nhuần nhuyễn nhiều phương pháp: tường thuật,
phân tích, so sánh, tổng hợp, đánh giá… sử dụng các phương pháp dạy học tích cực,
phát huy năng lực tư duy của người học.
+ Người dạy giới thiệu nguồn tư liệu cần thiết cho sinh viên tự nghiên cứu, thực
hiện kiểm tra đánh giá để phát triển tài năng và uốn nắn những hạn chế của người
học.
- Đối với người học:

Nguyễn Thị Vĩnh Linh Năm 2012
4
+ Kết hợp nghe giảng với nghiên cứu tài liệu, trao đổi tại lớp.
+ Thường xuyên tìm hiểu và cập nhật những thông tin mới nhất về môn học.
+ Bước đầu trao dồi năng lực tư duy nghiên cứu thông qua việc thực hiện các
bài thảo luận, tiểu luận.
4. Cấu trúc chương trình
Ngoài lời mở đầu, môn học được chia làm 6 chương với thời lượng giảng dạy 4
tín chỉ. Trong đó:
CHƯƠNG 1: GIA ĐÌNH, DÒNG HỌ, LÀNG XÃ VIỆT NAM CỔ TRUYỀN –
NHỮNG VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT
CHƯƠNG 2: GIA ĐÌNH, DÒNG HỌ, LÀNG XÃ VIỆT NAM CỔ TRUYỀN -
NHỮNG VẤN ĐỀ VĂN HÓA XÃ HỘI
CHƯƠNG 3: GIA ĐÌNH, DÒNG HỌ, LÀNG XÃ VIỆT NAM CỔ TRUYỀN -
NHỮNG VẤN ĐỀ VĂN HÓA TINH THẦN
CHƯƠNG 4: GIA ĐÌNH, DÒNG HỌ, LÀNG XÃ VIỆT NAM CỔ TRUYỀN -
NHỮNG VẤN ĐỀ VĂN HÓA VẬT CHẤT
CHƯƠNG 5: GIA ĐÌNH, DÒNG HỌ, LÀNG XÃ VIỆT NAM CỔ TRUYỀN -
NHỮNG VẤN ĐỀ VĂN HÓA NGHỆ THUẬT
CHƯƠNG 6: VĂN HÓA LÀNG XÃ VIỆT NAM CỔ TRUYỀN - HỘI NHẬP
VÀ PHÁT TRIỂN
Ôn tập và kiểm tra 4 tiết
5. Tài liệu tham khảo chính
1. Toan Ánh (1992), Nếp cũ làng xóm Việt Nam, NXB Tp Hồ Chí Minh
2. Huỳnh Công Bá (2008), Lịch sử văn hóa Việt Nam, NXB Thuận Hóa
3. Huỳnh Công Bá (2008), Cơ sở văn hóa Việt Nam, NXB Thuận Hóa.
4. Vũ Ngọc Khánh (2004), Làng cổ truyền Việt Nam, NXB Thanh Niên, Hà
Nội.
5. Vũ Ngọc Khánh (2007), Nghiên cứu Văn hóa cổ truyền Việt Nam, NXB
Giáo dục, Hà Nội

Nguyễn Thị Vĩnh Linh Năm 2012
5
B. NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: GIA ĐÌNH, DÒNG HỌ, LÀNG XÃ VIỆT NAM CỔ
TRUYỀN – NHỮNG VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT
* Mục tiêu:
Giáo dục: SV nắm vững và hiểu rõ các khái niệm gia đình, dòng họ, làng, xã.
Những nề nếp và tập tục của một gia đình người Việt cổ truyền. Mối quan hệ giữa
gia đình và dòng tộc cũng như vai trò của dòng tộc đối với xã hội Việt cổ truyền.
Giáo dưỡng: Từ những kiến thức được lĩnh hội, người học sẽ có một nhận thức
đúng đắn về gia đình, làng xã người Việt cổ truyền. Từ đó, bồi dưỡng tình yêu
thương, gắn bó với gia đình, làng xóm. Đồng thời thấy rõ trách nhiệm của một thành
viên trong dòng tộc, nhằm cố gắng phấn đấu học tập để góp phần xây dựng dòng họ
và làng xã ngày càng văn minh, giàu mạnh.
Phát triển: bồi dưỡng kỹ năng phân tích tổng hợp...
* Phương pháp giảng dạy: sử dụng tổng hợp các phương pháp: phát vấn,
thuyết minh, đặc biệt sử dụng hệ thống các câu hỏi gợi mở để giúp SV tiếp cận vấn
đề một cách nhanh chóng và chính xác.
1.1 Khái niệm gia đình, dòng họ
1.1.1 Gia đình
- Theo nghĩa rộng: Gia đình bao gồm cả gia tộc những người thân cùng huyết
thống. Đặc biệt với nguồn gốc con Rồng cháu Tiên thì dân tộc ta là một đại gia đình.
Gia đình truyền thống của người Việt là những Tam đại, Tứ đại, Ngữ đại đồng
đường.
- Theo nghĩa hẹp: Tức là gia đình hạt nhân trong truyền thống Việt Nam. Trong
đó, quan hệ cha me – con cái chi phối hết thảy mọi mối qua hệ khác.
Như vậy, Gia đình: là một tổ chức cơ sở gồm những người liên kết với nhau
bằng huyết thống và nghĩa tình. Hai vợ chồng tuy không cùng huyết thống nhưng
được liên kết với nhau bằng sợi dây tình nghĩa. Tổ chức ấy có mục đích thiêng liêng
là xây dựng cho cơ sở đất nước một tổ ấm cả về tinh thần và về vật chất để giáo dục
con cái, đóng góp và giữ gìn văn hóa dân tộc
1.1.2 Dòng họ
Dòng họ xét về mặt vật chất, là chỉ một tập hợp người cùng một huyết thống. Ở
xã hội loài người sự sinh sôi, nảy nở dùng để duy trì nòi giống được định hướng đến
sự ra đời những thế hệ sau khỏe mạnh, ưu tú và ngày càng phát huy được cao nhất trí
sáng tạo. Điều đó, được thể hiện như những nét văn hóa, chẳng hạn như việc cấm
kết hôn trong cùng dòng máu, cấm mọi hành vi loạn luân.

