3
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (78). 2010
VAÊN HOÙA - LÒCH SÖÛ
COÏP TRONG VAÊN HOÙA DAÂN GIAN ÑOÂNG NAM BOÄ
Nguyễn Thanh Lợi*
1. Coïp trong lòch söû
Vaøo buoåi ñaàu khai phaù, khi cö daân Vieät töø mieàn ngoaøi ñeán vuøng ñaát
Ñoàng Nai-Gia Ñònh, aán töôïng ñaàu tieân ñaäp vaøo maét hoï laø moät thieân nhieân
hoang sô, vôùi nhöõng vuøng ñaát maøu môõ nhöng laïi khoâng keùm phaàn lam sôn
chöôùng khí vôùi nhöõng thuù döõ, “Töø cöûa bieån Caàn Giôø, Soaøi Raïp, cöûa Ñaïi, cöûa
Tieåu, toaøn laø röøng raäm haøng ngaøn daëm” (Phuû bieân taïp luïc). Cho neân, coù theå
noùi lòch söû khai phaù vuøng ñaát naøy ñöôïc môû ñaàu baèng trang söû chinh phuïc
thieân nhieân, trong ñoù nhöõng loaøi nhö coïp, saáu, raén reát, muoãi moøng, ñæa vaét…
luoân laø moái ñe doïa thöôøng tröïc trong cuoäc ñaáu tranh sinh toàn cuûa ngöôøi daân
nôi ñaây.
Moät trong nhöõng söùc maïnh cuûa töï nhieân maø cö daân buoåi ñaàu phaûi “ñoái
ñaàu” ñoù laø coïp (hoå), ñöôïc meänh danh laø “maõnh hoå giöõa ñoàng hoang”. Quaû
thöïc, vaøo luùc naøy coïp nhan nhaûn khaép nôi, ra söùc taùc oai taùc quaùi, taïo ra
söï khieáp ñaûm cho daân chuùng. Chuùng coù maët khaép nôi, töø nhöõng caùnh röøng
giaø cuûa mieàn Ñoâng cho ñeán nhöõng caùnh röøng saùc ven bieån mieàn Taây, ngang
nhieân qua laïi nhöõng xoùm laøng coøn heûo laùnh cuõng nhö xoâng thaúng vaøo choán
phoá phöôøng ñoâ hoäi nhö choã khoâng ngöôøi. Trònh Hoaøi Ñöùc ñaõ nhaän xeùt: “Xöù
naøy coù nhieàu caù saáu vaø coïp döõ”.(1) Hay noùi nhö nhaø vaên Sôn Nam ôû nôi maø:
“Coïp saáu roáng vaø ngheù saùt vaùch choøi”.(2) Hoaëc nhö trong daân gian: “Döôùi soâng
saáu loäi, treân gioàng coïp um”.
Vaøo giöõa nhöõng ngaøy Teát naêm 1770, coïp töø röøng Saùc(3) keùo veà chôï Taân
Kieång,(4) gaây kinh hoaøng cho daân chuùng, khieán thaày troø Taêng AÂn vaø Trí Naêng
phaûi ra tay tieâu dieät, ñem laïi an laønh cho daân chuùng. Vaø sö Hoàng AÂn(5) cuõng
bò cheát sau traän chieán aùc lieät aáy.(6)
Hung döõ vaø lieàu lónh nhö vaäy nhöng ngöôøi daân ñaát phöông Nam trong
quaù trình ñi môû coõi vaãn ñaùnh coïp, dieät coïp, duø ñoù laø ñaøn baø hay treû con: “Tuy
ngöôøi beù vaø ñaøn baø caàm dao caét coû vaø ñoøn xoùc cuõng baét ñöôïc coïp”.(7)
Thuôû xöa, ôû vuøng Taân Khaùnh-Baø Traø(8) vaø ôû Taân Ninh(9) moãi nôi coù moät
oâng thaày voõ noåi tieáng. Hai ngöôøi keát nghóa anh em, cuøng nhau luyeän taäp
voõ buøa, moät moân voõ thôøi thöôïng hoài ñoù. Khi bieát coù con coïp döõ haïi ngöôøi ôû
Hoùc OÂng Che, hai ngöôøi ñöa ñoà ñeä tôùi ñoù quyeát taâm gieát coïp. Hoï chia laøm ba
caùnh ñi vaøo röøng saâu dieät aùc thuù. Ngöôøi vaø thuù ñaùnh nhau töø saùng sôùm cho
tôùi toái mòt khoâng phaân thaéng baïi, ñaùm hoïc troø yeáu söùc bò vaêng ra. Hai thaày
voõ tay vung roi, mieäng hoâ thaàn chuù goïi aâm binh aâm töôùng ñeán trôï löïc cho
* Thaønh phoá Hoà Chí Minh.
4
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (78). 2010
ñeán quaù khuya. Saùng hoâm sau, daân chuùng cuøng ñaùm hoïc troø ñeán trôï löïc, thì
ñaõ thaáy hai oâng thaày naèm cheát beân xaùc coïp döõ. Ngaøy nay, taïi ñaây vaãn coøn
ngoâi chuøa Hoùc OÂng Che.(10)
Naêm 1806, ôû laøng Thanh Ba coù nhaø sö Taêng Ngoä (phaùp danh Vieân Ngoä)
teân laø Nguyeãn Chaát ñaõ laøm vieäc thieän: “ÔÛ trong xoùm coù con ñöôøng töø ñoâng
sang taây, bò buøn laày, caây coû saàm uaát, huøm beo ra voâ thöôøng haïi ngöôøi… OÂng
phaùt taâm theå nguyeän, moät mình ñoán chaët caây gai, ñaép baèng ñöôøng ñi veà
nam daøi 200 tröôïng, ñöôøng ñi veà taây daøi 250 tröôïng dö. Ban ngaøy oâng laøm
vieäc hoaëc coù coïp cuõng cuùi ñaàu maø ñi qua khoâng heà xaâm phaïm, ñaép söûa nhö
vaäy trong vaøi thaùng môùi xong, ñeán nay qua laïi ñöôøng aáy ñeàu thuaän tieän”.(11)
Vaøo cuoái theá kyû 19, sau khi Phaùp sang nöôùc ta hôn 10 naêm, daân cö ñoâng
ñuùc, vaäy maø naïn coïp vaãn coøn hoaønh haønh. Con soá thoáng keâ sau cho bieát: vuøng
Caàu An Haï, 3 thaùng coù 10 ngöôøi cheát; vuøng Hoùc Moân, trong vaøi tuaàn coù 4
ngöôøi bò aên thòt; vuøng Thuû Daàu Moät, trong vaøi thaùng coù 8 ngöôøi bò coïp baét.(12)
Nhöõng naêm 1947-1948, ôû Taây Ninh coïp veà loaïn röøng. Töø 8 giôø toái ñeán 6
giôø saùng leänh giôùi nghieâm ñöôïc ban ra, chuû yeáu ñeå traùnh coïp. Vaøo nhöõng giôø
aáy, trong nhaø ngoaøi ñöôøng khoâng moät boùng ngöôøi. Taïi aáp Chaùnh, xaõ Ninh
Thaïnh coïp baét 3 maïng ngöôøi, moãi ñeâm coïp veà baét heo mang voâ röøng döï tröõ.
Coù hoâm vaøo 5 giôø saùng maø hai meï con coïp vaãn coøn ñuøa giôõn trong saân chuøa
Long Sôn, khieán caùc nhaø sö phaûi moät phen khieáp vía.(13)
Coïp ôû Ñoâng Nam Boä löøng danh vôùi chuyeän Coïp Ba Moùng ñöôïc vieát döôùi
daïng hoài kyù, thu huùt raát nhieàu ñoäc giaû thích “chuyeän ñöôøng röøng” mang tính
ly kyø trong thôøi khaùng chieán choáng Phaùp. Con coïp naøy xuaát hieän taïi röøng
Laïc An, Taân Tòch vaø quanh khu vöïc Maõ Ñaø
(thuoäc vuøng chieán khu Ñ) töø sau traän caøn
thaùng 3/1948. Ñoù laø moät con coïp giaø, raát
tinh khoân, coù söùc maïnh voâ ñòch. Trong moät
laàn suïp haàm, coïp phaûi caén ñöùt moät chaân ñeå
taåu thoaùt, neân möùc ñoä hung haêng ngaøy caøng
taêng. Traän aáy, xaùc giaëc naèm ngoån ngang, coïp
aên rieát thaønh quen. Sau naøy noù cöù hay rình
baét ngöôøi, duø ñang ôû trong nhaø, ñang hoäi
hoïp ôû cô quan hay ñi coâng taùc ngoaøi ñöôøng,
thaäm chí caû nôi ñoùng quaân cuûa boä ñoäi coïp
cuõng khoâng ngaùn. Tính ñeán ñaàu naêm 1950,
coïp Ba Moùng ñaõ saùt haïi hôn 100 ngöôøi. Con
coïp naøy ñaõ thoaùt cheát khoâng döôùi 10 laàn do
boä ñoäi giaêng baãy vaø taäp kích baèng suùng. Ñaây
laø con coïp raát tinh quaùi, luùc aån luùc hieän, di
chuyeån lieân tuïc khaép vuøng caên cöù. Thaùng
6/1950, moät ngöôøi bò coïp voà, nhöng vì bò bao
vaây, coïp ta phaûi boû xaùc ngöôøi xaáu soá taïi choã,
ñoäi dieät coïp cuûa ban quaân giôùi phaûi gaøi mìn
Coïp Ba Moùng bò tieâu dieät ôû
chieán khu Ñ (Ñoàâng Nai).
(Nguoàn: Images.google.com.vn)
5
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (78). 2010
döôùi xaùc ngöôøi cheát aáy môùi dieät ñöôïc coïp Ba Moùng.(14)
2. Coïp trong tín ngöôõng
Do töông quan löïc löôïng giöõa con ngöôøi vaø töï nhieân vaøo buoåi ñaàu, neân duø
coù dieät coïp nhöng nhöõng ngöôøi daân ñi khai phaù vaãn phaûi toân thôø noù. Nhöõng
danh xöng cao nhaát ñöôïc daønh cho coïp: “Sôn quaân chi thaàn”, “Sôn quaân chuùa
xöù”, “Sôn quaân maõnh hoå”, “Sôn laâm chuùa teå”, “Sôn laâm chuùa xöù”, “Sôn laâm ñaïi
töôùng quaân”, “Sôn quaân chuùa ñoäng”, “Chuùa xöù sôn laâm”, “Maõnh hoå”, “Thaàn
Hoå”, “OÂng”, “OÂng Thaày”, “OÂng Caû”, “Ngaøi”, “OÂng Ba Möôi”, “Höông quaûn”...
ÔÛ caùc laøng queâ Nam Boä, thöôøng coù taäp tuïc cöû coïp giöõ chöùc Höông caû(15)
cuûa laøng, khoâng ai trong caùc thoân laøng ñöôïc giöõ chöùc vuï naøy caû. Con ngöôøi
chæ giöõ chöùc vuï thöù nhì, töùc chöùc Höông chuû. Vaøo dòp cuoái naêm hay tröôùc
khi toå chöùc leã Kyø yeân, daân chuùng toå chöùc leã Baàu OÂng: “ÔÛ aáp Phöôùc Lai tröôùc
ñaây coù mieáu thôø thaàn Hoå. Vaøo ngaøy 19 thaùng 4 aâm lòch haèng naêm, daân laøng
cuùng thaàn Hoå. Leã vaät cuùng thaàn Hoå goàm maáy laù sôù goùi trong giaáy hoàng (goïi
laø hoàng ñôn) vaø moät thuû dó (ñaàu heo) ñeå soáng. Sau khi trình cuùng taïi mieáu,
daân laøng ñem leã vaät leân moät ngaõ ba hay ngaõ tö phía röøng ñeå ñoù. Neáu qua
ñeâm hoâm sau, thuû dó maát, tôø sôù môùi vieát maát maø coù tôø sôù cuõ (cuûa naêm tröôùc
cuùng) boû laïi trong maâm thì daân laøng tin thaàn Hoå chaáp nhaän leã cuùng vaø veà
nhaän tôø sôù môùi. Neáu sôù môùi coøn thì daân laøng ñem ñaàu heo veà luoäc cuùng cho
ñuû ba ngaøy ñeâm maø leã vaät coøn ñeå nguyeân thì xem nhö thaàn Hoå khoâng nhaän.
Sôù phaûi ñoát ñi vaø thuû dó phaûi ñem choân. Cuõng coù yù kieán cho raèng, vieäc cuùng
leã vaät taïi baøn thôø thaàn Hoå trong ñình. Neáu leã vaät coøn thì sôù phaûi ñoát ñi, ñaàu
heo thì oâng töø giöõ ñình höôûng”.(16)
Coù nôi nhö Beán Tre, daân laøng goïi coïp vôùi chöùc “Ñaïi Höông caû” (goïi taét
laø Höông caû) vaø coù taùc giaû giaûi thích raèng sôû dó ôû Nam Boä khoâng goïi con ñaàu
loøng laø con “caû” laø chính vì leõ aáy. Ngöôøi xöa khoâng daùm goïi to hoaëc nhieác
maéng, ñaùnh ñaäp “thaèng Caû”.(17)
ÔÛ Nam Boä coù nhieàu truyeän töông töï veà “OÂng Coïp” nhö OÂng Caû Coïp,
OÂng Coïp Caû Myõ Ñieàn… ÔÛ Chaâu Bình (Beán Tre) töø khi laäp laøng, heã ai ñöôïc
cöû laøm Höông caû thì ñeàu bò beänh cheát. Moät naêm noï, coù ngöôøi can ñaûm nhaän
chöùc Höông caû lieàn bò coïp voà suyùt maát maïng. Daân laøng phaûi laøm leã cöû “Caû
Coïp” cuùng ñaàu heo quay vaø vieát tôø cöû cuoän troøn ñaët trong oáng tre, nôi coïp
ñaõ voà oâng Caû. Saùu baûy naêm lieàn khoâng thaáy coïp veà, môùi coù ngöôøi teân Non
nhaän chöùc Höông caû trôû laïi.(18)
Caùc ñình laøng, chuøa, mieáu ôû Nam Boä ñeàu coù ban thôø thaàn Hoå: ñình
Bình Tröng (quaän 2), ñình Bình An (quaän 6), ñình Phuù Myõ, ñình Taân Quy
Ñoâng (quaän 7), ñình Long Vónh (quaän 8), ñình Taân Nhôn, ñình Phong Phuù
(quaän 9), ñình Thaïnh Phöôùc (ñình Caàu Voõng), ñình An Phöôùc (quaän 12), ñình
Thoâng Taây Hoäi (quaän Goø Vaáp), ñình Taân Thôùi Nhì, ñình Taân Thôùi Tam, ñình
Taân Thôùi Töù, ñình Thôùi Tam Thoân, ñình Taân Ñoâng, ñình Tam Ñoâng, ñình
Hoøa Bình, ñình Xuaân Thôùi Taây, ñình Bình Nhan, ñình Thôùi Ñoâng (huyeän
Hoùc Moân), ñình Thôùi Hieäp (ñình Nhôn Chaùnh) (huyeän Nhaø Beø), ñình Taân
6
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (78). 2010
An Hoäi, ñình Phöôùc Vónh An, ñình Myõ
Thaïnh, ñình Taân Myõ Ñoâng, ñình Phuù Hoøa
Ñoâng (huyeän Cuû Chi), ñình Bình Tröôøng,
ñình Taân Kieân, ñình Tri Hoøa (huyeän Bình
Chaùnh) thuoäc TP Hoà Chí Minh;(19) ñình Baø
Luïa (thò xaõ Thuû Daàu Moät) thuoäc tænh Bình
Döông; cuø lao Phoá (xaõ Hieäp Hoøa, TP Bieân
Hoøa),(20) mieáu Baø Muï (Beán Goã, huyeän Nhôn
Traïch) aáp Phöôùc Lai (xaõ Hieäp Phöôùc, Nhôn
Traïch) thuoäc tænh Ñoàng Nai tröôùc ñaây coù
mieáu thôø thaàn Hoå, 19/4 aâm lòch haøng naêm,
daân laøng cuùng thaàn Hoå; ñình Long Phöôïng
(huyeän Long Ñieàn), ñình Long Höông (thò
xaõ Baø Ròa), ñình Thaéng Nhaát, ñình Thaéng
Nhì, ñình Thaéng Tam (TP Vuõng Taøu), ñình
Phöôùc Hoøa (huyeän Taân Thaønh)… Thaäm chí
ôû caùc mieãu Baø, nhaø lôùn Long Sôn (TP Vuõng
Taøu), Dinh Coá, chuøa Chaân Tieân (huyeän Long
Ñieàn), chuøa Long Coác, ñeàn thôø lieät só xaõ
Long Myõ (huyeän Ñaát Ñoû)… cuûa Baø Ròa-Vuõng
Taøu cuõng ñeàu thôø vò sôn thaàn naøy.
ÔÛ Taây Nam Boä caùc nôi thôø coïp laø: ñình Taân
Ñònh (xaõ Taân Thaønh, TP Caø Mau) thöôøng
goïi laø ñình OÂng Coïp, ngaøy cuùng 10-11/2, ba
naêm toå chöùc moät laàn;(21) Long Trung, Hoäi
Xuaân (huyeän Cai Laäy, Tieàn Giang) coù 2
mieáu thôø oâng Hoå, ñaây laø nhöõng con coïp cuoái
cuøng cuûa vuøng ñaát naøy;(22) ñình Ña Phöôùc
Hoäi, ñình Phuù Höng (thò xaõ Beán Tre), ñình
Thaïnh Phuù (huyeän Thaïnh Phuù), ñình Quôùi
Sôn (huyeän Chaâu Thaønh) thuoäc Beán Tre thôø
soï coïp;(23) ñình Thôùi Sôn (huyeän Tònh Bieân,
An Giang)...(24)
Ñieän Baø ôû nuùi Lôùn (Vuõng Taøu) khôûi thuûy laø
mieáu thôø thaàn Hoå. Caù bieät nhö ôû xaõ Bình
Ba (huyeän Chaâu Ñöùc, Baø Ròa-Vuõng Taøu) tuy
khoâng coù ñình vì ñaây laø vuøng ñaát môùi khai
phaù vaøo nhöõng naêm 20 cuûa theá kyû tröôùc,
nhöng laïi coù mieáu thaàn Hoå rieâng bieät.
Bieåu hieän cuûa tín ngöôõng thôø coïp
thöôøng thaáy nhaát laø döôùi daïng mieáu nhoû
hoaëc caùc bình phong ôû ñình laøng. Moät soá nôi oâng Hoå ñöôïc thay theá baèng
caùc phuø ñieâu ñaép noåi hình sö töû! Treân caùc bình phong naøy laø hình ñaép noåi
Mieáu OÂng Hoå (ñình Thaéng Tam, TP
Vuõng Taøu). AÛnh Nguyeãn Thanh Lôïi.
Nôi thôø thaàn Hoå taïi moät ngoâi ñình ôû Bieân
Hoøa, Ñoàng Nai. AÛnh Phan Ñình Duõng.
7
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (78). 2010
chuùa sôn laâm (thöôøng maøu
vaøng), töø treân nuùi böôùc
xuoáng troâng raát oai veä. Moät
soá ñình döïng caùc töôïng hoå
ôû phía tröôùc thay cho bình
phong nhö Taân Thôùi Nhì,
Taân Thôùi Tam, Taân Thôùi
Töù, Thôùi Tam Thoân.(25) Moät
soá ngoâi ñình laïi coù mieáu thôø
Baïch hoå: ñình Thoâng Taây
Hoäi (quaän Goø Vaáp), ñình Taân
Thôùi Töù (huyeän Hoùc Moân),
ñình Taân Myõ Ñoâng (huyeän
Cuû Chi), ñình Bình Tröôøng
(huyeän Bình Chaùnh),(26) ñình
Höng Phuù (quaän 8), ñình
Thaéng Nhaát (TP Vuõng Taøu),
ñình Long Höông (TX Baø Ròa)… Coù nhaø nghieân cöùu cho raèng, hoå traéng laø
bieåu töôïng cuûa thaàn chöõa beänh vaø thaàn Taøi, coù moät thôøi ñöôïc caùc löông y vaø
nhaø buoân thôø (?).(27)
Baøi vò trong caùc ñình ôû Bình Döông thöôøng ghi hai chöõ “Baïch hoå”, “Sôn
quaân” vôùi caùi teân raát gioáng ngöôøi laø “Lyù Nhó töôùng quaân”. Vieäc thôø Nguõ
hoå töôùng quaân cuõng thaáy ôû vaøi nôi. Ñình Ñònh Thaønh (huyeän Daàu Tieáng)
thôø Nguõ vò thoáng cheá (teân goïi khaùc cuûa Nguõ hoå töôùng quaân), töùc thaàn coïp
vaøng, coïp traéng, coïp xanh, coïp ñoû, coïp ñen. Naêm thaàn coïp naøy töông öùng
vôùi Nguõ haønh.(28)
Trong daân gian vaãn quan nieäm Baïch hoå (coïp traéng) laø “Hoå thaàn”, khoâng
bao giôø aên thòt ngöôøi. Truyeän OÂng Taêng Chuû, ñeä töû cuûa ñöùc Phaät Thaày Taây
An ñaõ nhôø Baïch hoå ñi tröø con Haïm (hoå aên thòt ngöôøi, ñaõ thaønh tinh) ôû nuùi
Baø Ñoäi Om (An Giang) laø moät truyeän tieâu bieåu ôû Nam Boä. Khi coïp ñaõ aên
thòt ngöôøi naøo, thì linh hoàn ngöôøi cheát bò coïp khoáng cheá ñeå trôû thaønh “ma
traønh”(29) (ma coïp), maùch baûo nhöõng ñieàu toát xaáu cho coïp, khieán cho con vaät
naøy caøng trôû neân tinh quaùi hôn. Coù theå nhaän thaáy ñieàu ñoù qua caùc truyeän
keå veà “Coïp Ba Moùng” vôùi nhöõng thuoäc tính “sieâu ñaúng”: hoaëc thaàn thaùnh
hoaëc ma quaùi.(30)
Moät soá ban thôø trong caùc ñình ôû Thuaän An (Bình Döông) thôø Thanh
long vaø Baïch hoå theå hieän quan nieäm theo phong thuûy “taû Thanh long, höõu
Baïch hoå”.(31) ÔÛ Tieàn Giang, thaàn Hoå thôø chung vôùi Thanh long (Roàng xanh).(32)
Ñaëc ñieåm chung deã nhaän thaáy ôû Nam Boä laø tröôùc caùc ñình thöôøng thôø
moät heä thoáng caùc thaàn linh noâng nghieäp nhö thaàn Noâng, thaàn Hoå, baø Chuùa
Xöù, Nguõ haønh hay Linh Sôn Thaùnh Maãu. Rieâng ôû Bình Döông heä thoáng thaàn
linh naøy ñöôïc ñöa vaøo tröôùc mieãu.(33)
Coïp treân bình phong ñình Minh Phuïng,
TP Hoà Chí Minh. AÛnh Nguyeãn Thanh Lôïi.