Bệnh ho gà
1
Ck1 nhi BỆNH HO GÀ
THS.BS NGUYỄN THỊ THU BA
MỤC TIÊU
1.Nêu được đặc điểm dịch tễ học của bệnh ho gà.
2.Mô tả đặc điểm cơn ho gà .
3.Trình bày các biến chứng của bệnh ho gà.
4.Nêu được phương pháp điều trị và cách chăm sóc bệnh .
1. ĐẠI CƯƠNG
Ho gà là bệnh nhiễm trùng hô hấp cấp tính do vi khuẩn Bordetella pertussis và Bordetella
parapertussis gây ra. Bệnh được đề cập trong y văn từ thế kỷ 14 nhưng mãi đến năm 1640 mới được
nhà dịch tễ Bailou mô tả. Danh từ pertussis có nghĩa là ho dữ dội, lần đầu tiên được Sydenham sử
dụng năm 1679. Riêng ở Trung Quốc, do ho kéo dài, nên ho gà được các thầy thuốc gọi là “bệnh ho 3
tháng 10 ngày”.
Biểu hiện lâm sàng và cận lâm sàng chính của bệnh là cơn ho đặc biệt với nhiều biến chứng
xảy ra và sự gia tăng bạch cầu lympho trong máu ngoại biên. Mặc dù đã có thuốc chủng ngừa, bệnh ho
gà vẫn còn phổ biến khắp nơi trên thế giới, đặc biệt ở các nước đang phát triển có điều kiện vệ sinh
môi trường kém. Tử vong của bệnh ho gà hãy còn rất cao, đặc biệt ở trẻ sơ sinh.
2. TÁC NHÂN GÂY BỆNH
Vi khuẩn Bordetella hiện nay có ít nhất 8 loài: parapertussis, chronchiceptica, avium, hinzii,
holmessi, trematum và petrii. Vi khẩn B. pertussis và B. parapertussis gây bệnh ho gà, trong đó chủ
yếu do B. pertussis, một số ít trường hợp do B. parapertussis gây ra (5%) nhưng bệnh cảnh lâm sàng
thường nhẹ hơn. Ngoài bệnh cảnh ho gà, Bordetella pertussis còn có thể gây viêm tai giữa.
Bordetella pertussis đầu tiên có tên là Hemophilus pertussis, được Bordet vaf Gengou phân
lập và mô tả năm 1906. Vi khẩn Bordetella thuộc loại trực - cầu trùng Gram âm nhỏ, hiếu khí, có
chiều dài từ 0,5 – 1,5 m, đứng đôi hoặc riêng rẽ. B. pertussis và B. parapertussis không di động. Vi
khuẩn không xâm nhập vào hệ thống tuần hoàn, chỉ gây bệnh bằng cách gây ra các triệu chứng lâm
sàng tại đường hô hấp. Vi khuẩn mọc dễ trong môi trường Bodet-Gengou hoặc môi trường có chứa
chất đệm, muối khoáng, acid amine và các yếu tố phát triển như nicotinamide, ở nhiệt độ 35-370C.
B.pertussis cần 3-5 ngày để định vị trong canh cấy, riêng B. parapertussis nhanh hơn.
Hewlett, Locht và cộng sự, Mattoo và cộng sự chứng minh B. pertussis sản xuất ra một số hóa
chất có tính sinh học được cho rằng đóng vai trò trong cơ chế bệnh sinh và tạo miễn dịch. Đó là các
ngưng kết tố FHA (filamentous hemagglutination), PRN (perpactin), protein màng ngoài 69 kDA và
lông tua; các loại độc tố như độc tố ho gà PT (còn gọi là yếu tố kích thích gia tăng lympho bào LPF),
độc tố ACT (adenylate cyclase toxin), độc tố tế bào khí quản TCT và độc tố hoại tử biểu bì DNT, độc
tố dễ hủy bởi sức nóng HLT. Vi khuẩn còn tiết ra các chất khác như yếu tố định cư, yếu tố chông xâm
nhập vào hệ tuần hoàn, yếu tố chống bị tiêu diệt .
3. ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ
Bệnh ho gà xảy ra khắp nơi trên thế giới, hiện nay vẫn còn là vấn đề sức khỏe toàn cầu do
nhiều quốc gia lơ là trong việc chủng ngừa, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Những năm cuối thế
kỷ 20, hàng năm trên thế giới có khoảng 50-60 triệu người mắc bệnh ho gà và khoảng 1 triệu người tử
vong. Số này sau đó giảm dần, đến năm 2001 có khoảng 285.000 người tử vong. Ở Hoa Kỳ, trước khi
có vaccin, số mới mắc ho gà hàng năm khoảng 100-200 trường hợp/100.000 dân. Tỉ lệ này bắt đầu
giảm vào năm 1945 khi bắt đầu sử dụng vaccin và tiếp tục giảm đến những năm 1960 chỉ còn khoảng
1-2 trường hợp/100.000 dân. Tuy nhiên, số liệu thống kê cho thấy năm 2002 Hoa Kỳ có khoảng 8.296
người mắc bệnh, đây là số bệnh nhân cao nhất so với 40 năm qua. Số bệnh nhân gia tăng này do một
lượng lớn bệnh nhân là trẻ vị thành niên và người lớn đã được chẩn đoán. Đây là những đối tượng
không còn miễn dịch sau chủng ngừa hoặc không được chủng ngừa lúc còn trẻ.
Bệnh ho gà
2
Dịch thường xảy ra theo chu kỳ 3-5 năm. Cơ chế gây dịch theo chu kỳ hiện nay chưa rõ. Người
ta cho rằng, có thể do tính nhạy cảm của cộng đồng theo chu kỳ là 3-5 năm.
Bệnh này lây bằng đường hô hấp qua những giọt nước bắn ra từ người lành mang mầm bệnh.
Mặc dù trên thực tế người ta có thể tạo được nhiễm trùng trên súc vật nhưng không có nhiễm
trùng tự nhiên hoặc súc vật trở thành nguồn bệnh được ghi nhận. Như vậy, người là nguồn bệnh duy
nhất của vi khuẩn ho gà, bao gồm người bị bệnh và người mang mầm bệnh không triệu chứng. Tuy
nhiên, người mang mầm bệnh không triệu chứng ít nguy hiểm hơn vì không ho nên khả năng lây bệnh
ít. Trong bệnh ho gà, không có người lành mang trùng mặc dù trong các vụ dịch người ta phát hiện có
người mang vi khuẩn nhưng sau đó biến mất.
Số lượng vi trùng đủ để gây bệnh thật sự chưa được biết nhưng người ta ghi nhận bệnh ho gà rất hay
lây. Khả năng lây lan của bệnh thay đổi từ 50-100% tùy theo điều kiện tiếp xúc. Nếu người bị phơi
nhiễm có tiếp xúc trực tiếp với người bệnh có những cơn ho dữ dội thì khả năng lây nhiễm lên đến
100%. Khả năng lây truyền bệnh cao là do nước bọt có thể bắn ra xa khoảng 5 mét trong những trường
hợp có cơn ho điển hình.
Trước thời kỳ vaccin, ho gà là nguyên nhân tử vong quan trọng của trẻ em ; nhưng trẻ < 1 tuổi
hiếm gặp hơn ,vì hầu hết trẻ < 1 tuổi có kháng thể của mẹ truyền sang và có khả năng bảo vệ trẻ trong
năm đầu. Một nghiên cứu của Brucbacker R.R. năm 1916 cho thấy 62,2% trẻ ho gà từ 1-5 tuổi; 19,4%
ở trẻ dưới 12 tháng. Trẻ lớn và người lớn cũng có thể mắc bệnh, kể cả người già. Trẻ lớn và người lớn
tuổi dễ bị ho gà do thời gian miễn dịch sau chủng ngừa dưới 12 năm, trong khi đó việc tái chủng sau 7
tuổi bị chống chỉ định, nếu sử dụng thuốc chủng được làm bằng vi khuẩn bị giết chết. trong 20.134
trường hợp ho gà được báo cáo cho Cơ quan kiểm soát bệnh tật Hoa Kỳ (CDC) từ năm 1997 – 2000
cho thấy 49% xảy ra ở trẻ trên 10 tuổi. trẻ sơ sinh ít bị hơn do nhận được kháng thể từ mẹ nhưng cũng
có thể mắc bệnh do một số bà mẹ không có kháng thể truyền cho con.
Một số nghiên cứu khác nhấn mạnh, có đến 20-30% người lớn bị ho kéo dài trên 1 tuần là bệnh
ho gà. Mặc dù nhiều báo cáo cho thấy ho gà ở người lớn ít hơn nhưng có thể truyền bệnh cho trẻ em
trong khi chăm sóc trẻ em đặc biệt trẻ nhỏ chưa có miễn dịch, nên chủng ngừa bằng vaccin được làm
bằng các thành phần của vi khuẩn cũng được đề nghị dùng cho những đối tượng này.
4. SINH BỆNH HỌC
Sau khi xâm nhập vào đường hô hấp, vi khuẩn gắn kết vào tế bào biểu mô có tiêm mao của
đường hô hấp nhờ các yếu tố FHA, LPF, PRN, và lông tua … Tại đây vi khuẩn sinh sản và gây tổn
thương đường hô hấp tạo nên cơn ho. Tuy nhiên cơ chế tạo ra cơn ho đặc biệt chưa được biết rõ.
Người ta nghĩ đến vai trò của các độc tố. Các tác giả cho rằng các loại độc tố như độc tố khí quản, độc
tố hoại tử biểu bì ,tàn phá cơ chế làm sạch đường hô hấp của các tiêm mao và tạo ra cơn ho đặc biệt
của bệnh. Còn độc tố ho gà đóng vai trò làm tổn thương đường hô hấp và làm gia tăng bạch cầu
lympho
Bảng: các thành phần của vi khuẩn B. pertussis và vai trò của chúng trong cơ chế bệnh sinh và
đáp ứng miễn dịch
Thành phần Vai trò gây bệnh Khả năng tạo miễn dịch
PT (LPF) Tấn công, tăng Lymphocyte Có
FHA Làm tổn thương tế bào Ít
Ngưng k
ết tố (PRN, fimbriae)
T
ấn công
Có
Protein màng ngoài Không biết Có
ACT Kích thích gia tăng phagocyte
Làm tổn thương tế bào Không biết
N
ội độc tố
ốt, phản ứng tại chỗ (ho)
Không bi
ết
TCT (độc tố khí quản) Ức chế hoạt động lông mao Không biết
Làm tổn thương tế bào
HLT Làm tổn thương tế bào Không biết
5. LÂM SÀNG
Triệu chứng lâm sàng của bệnh ho gà đa dạng. Ở trẻ em thường nặng hơn trẻ vị thành viên và
Bệnh ho gà
3
người lớn, đặc biệt khi đã có chủng ngừa bệnh thường nhẹ, có khi không có triệu chứng lâm sàng. Ở
những bệnh nhân đã có miễn dịch một phần, giai đoạn viêm long thường ngắn hoặc không có, ho cơn
và hiện tượng tăng bạch cầu lympho cũng vắng mặt.
5.1. Thòi kỳ ủ bệnh
Thời kỳ ủ bệnh thay đổi từ 1-3 tuần, trung bình 7-10 ngày. Thời kỳ này bệnh nhân không có
triệu chứng lâm sàng
5.2. Thời kỳ khởi phát
Còn gọi là thời kỳ viêm long đường hô hấp. Thời kỳ này kéo dài từ vài ngày đến 1 tuần. Giai
đoạn này vi khuẩn tập trung nhiều nhất trong đường hô hấp nên tỉ lệ tìm thấy VK cao nhất ở giai đoạn
này.
Biểu hiện lâm sàng chính ở giai đoạn này là triệu chứng viêm long đường hô hấp và triệu
chứng ho ,rất khó phân biệt với triệu chứng viêm long đường hô hấp trong nhiễm siêu vi trùng
Bệnh nhân mệt mỏi, chán ăn, chảy nước mũi, hắt hơi, khàn giọng, nuốt đau, kết mạc mắt đỏ,
đôi khi sốt nhẹ. Khám họng thấy họng đỏ ít, hạch hạnh nhân to ít.
Ho thường gặp là ho khan. Lúc đầu xuất hiện về đêm, từng cơn ngắn. Sau đó cơn dài hơn và
nhiều cơn hơn, rồi chuyển sang ban ngày. Kèm theo cơn ho, bệnh nhân nôn ói nhiều đàm nhớt.
Đặc điểm của cơn ho trong bệnh ho gà là không giảm ho đối với những thuốc giảm ho thông
thường.
Ở giai đoạn này, tổng trạng bệnh nhân còn tốt.
5.3. Thời kỳ toàn phát
Còn gọi là thời kỳ ho cơn. Triệu chứng điển hình của thời kỳ này là cơn ho đặc biệt. Chính cơn
ho đặc biệt này gây ra nhiều biến chứng cho bệnh nhân.
Cơn ho xuất hiện bất chợt lúc trẻ đang chơi, đang bú hoặc bị xúc động như quấy khóc, sợ hãi
vv… Cơn ho bắt đầu bằng một tràng dài rũ rượi với 15-20 tiếng, ho không thể kìm chế được. Sau đó
trẻ ngưng ho và một tiếng hít sâu nghe “ót” như tiếng gà gáy. Tiếp theo là những cơn ho khác nối tiếp
nhau cho đến khi trẻ khạc ra được một chất nhớt màu trắng như tròng trắng trứng, lúc này cơn ho mới
dừng hẳn. Trong cơn ho, trẻ tím tái, mặt đỏ, lưỡi thè ra, tĩnh mạch cổ nổi lên, vẻ mặt bơ phờ mệt nhọc
kéo dài khoảng 30 phút; sau đó mới hồi phục dần. Mỗi ngày có thể xuất hiện khoảng 30 cơn ho, chủ
yếu về ban đêm.
Sau cơn trẻ có thể ói nhiều. Giữa các cơn trẻ hầu như khỏe mạnh, tuy nhiên tổng trạng suy sụp
dần nếu bệnh kéo dài.
Thăm khám có thể thấy mi mắt phù nề, kết mạc mắt sung huyết, cũng có thể có xuất huyết, đôi
khi có tử ban điểm ở mặt. Phổi nghe có thể có ran ngáy hoặc ran rít.
Bệnh nhân hầu như không sốt hoặc chỉ có sốt nhẹ. Sốt cao là dấu hiệu của bội nhiễm phổi.
Những biểu hiện đặcbiệt
Ở trẻ nhỏ cơn ho có thể không điển hình. Những trẻ có những triệu chứng ói mửa đi kèm cơn
ho rất gợi ý đến bệnh ho gà mặc dù không có tiếng “ót” trong cơn ho.
Ở trẻ sơ sinh hầu như không có cơn ho điển hình, trẻ chỉ tím tái và ngưng thở nhiều lần, đôi khi
ngưng thở kéo dài.
Ở những bệnh nhân đã có miễn dịch một phần, giai đoạn viêm long đường hô hấp thường ngắn
hoặc không có, ho cơn và hiện tượng tăng bạch cầu lympho cũng không thấy hiện diện.
5.4. Thời kỳ lui bệnh
Sau 3-4 tuần, các triệu chứng lâm sàng giảm dần: cơn ho thưa dần, giảm mức độ nặng, trẻ giảm
ói, ăn uống khá hơn. Tuy nhiên thời kỳ này kéo dài hàng tuần. Đối với những trường hợp nặng, một số
bệnh nhân có thể bị bội nhiễm các loại vi trùng khác giống như nhiễm siêu vi đường hô hấp.
6. CẬN LÂM SÀNG
Bệnh ho gà
4
6.1. Công thức máu
Bạch cầu máu gia tăng từ 15.000-50.000 BC/ml máu, tỉ lệ lymphocyte – bao gồm lympho B và
T – chiếm đến 50-70%. Lymphocyte tăng cao nhất ở cuối giai đoạn khởi phát và khởi đầu giai đoạn ho
cơn. Ở tuổi thanh niên, người lớn và người có miễn dịch một phần với bệnh ho gà, lymphocyte tăng ít
hơn.
Gần đây, một số tác giả cho rằng hiện tượng gia tăng bạch cầu lympho có liên quan đến tử
vong ở trẻ em bị ho gà. Các tác giả lý giải có lẽ do có hiện tượng kết tụ tế bào lympho làm gia tăng áp
lực phổi.
6.2. X-quang phổi
Có thể thấy hiện tượng viêm phổi, xẹp phổi, rốn phổi đậm hoặc mờ góc sườn hoành…vv
6.3. Phân lập tác nhân gây bệnh
Vi khuẩn B. pertussis và B. parapertussis là trực khuẩn Gram âm nhỏ khó phân lập trong canh
cấy thông thường. Tuy nhiên, trong môi trường chuyên biệt, vi khuẩn có thể được phân lập trong phết
nhớt cổ họng với tỉ lệ cao. Que dùng để phết nhớt cổ họng có chứa calcium alginate hoặc Dacron
polyester được sử dụng phổ biến vì acid béo trong bông có thể kích thích vi khuẩn phát triển, tỉ lệ tìm
thấy vi khuẩn khi sử dụng tăm bông phết nhớt cổ họng là 80-90% nếu bệnh phẩm được lấy ở giai đoạn
sớm của bệnh. tỉ lệ tìm thấy vi khuẩn cao nhất trong nhớt cổ họng ở 2 tuần đầu của bệnh (giai đoạn
viêm long phế quản). Ở giai đoạn ho cơn, tỉ lệ phân lập vi khuẩn thấp hơn. Sau khoảng 4 tuần, vi
khuẩn ít được phát hiện. Những bệnh nhân nhiễm HIV, khi bị ho gà tìm thấy vi khuẩn có thể hiện diện
kéo dài trong phết cổ họng.
Môi trường lý tưởng nhất dùng để cấy B. pertussis và B. parapertussis là môi trường Bordet –
Gengou (thạch máu, glycerin, khoai tây và các kháng sinh như Cephalexin, Penicillin, hoặc
Methicillin) hoặc môi trường Regan – Lowe. Môi trường Regan – Lowe chứa Kanamycin là chất bổ
sung có thể ức chế sự phát triển những vi khuẩn chí trong phết họng. Vi khuẩn sẽ mọc ở nhiệt độ 360C
trong vòng 5-7 ngày.
Hiện nay, mặc dù kỹ thuật PCR được sử dụng rộng rãi, cấy- tìm vi khuẩn vẫn được duy trì
nhằm xác định loại vi khuẩn, mức độ và tính kháng thuốc, xác định phenotype, genotype của vi khuẩn
mà kỹ thuật PCR chưa xác định được.
6.4. Kỹ thuật PCR (polymerase chain reaction)
Kỹ thuật PCR có thể phát hiện nhanh DNA của vài vi khuẩn Bordetella trong nhớt cổ họng. Kỹ
thuật được sử dụng trong điều tra cũng như trong chẩn đoán lâm sàng và được chứng minh có độ nhạy
cảm và độ đặc hiệu cao. Kỹ thuật cũng được cải tiến để phát hiện Bordetella pertussus, các đoạn mồi
dùng trong kỹ thuật này có nguồn gốc từ các gen ACT, PT.
Một nghiên cứu của Edelman và cộng sự cho thấy kỹ thuật này nhạy hơn kỹ thuật nuôi cấy .
Các tác giả chứng minh, vào ngày thứ 7 sử dụng kháng sinh, tất cả mẫu đàm đều âm tính nếu dùng
phương pháp nuôi cấy bệnh phẩm trong khi đó có đến 56% còn dương tính nếu dùng kỹ thuật PCR.
Tuy nhiên, nếu DNA chưa bị huỷ sau khi vi khuẩn bị giết chết thì xét nghiệm có thể cho kết quả
dương tính cao.
6.5. Phương pháp kháng thể huỳnh quang trực tiếp
B. pertussus có thể được phát hiện trực tiếp trong phết nhớt cổ họng bằng phương pháp kháng
thể huỳnh quang trực tiếp DFA. Tuy nhiên, test này cần kỹ thuật viên có kinh nghiệm. Độ nhạy và độ
đặc hiệu của test khoảng 60% và 90%, theo thứ tự.
6.6. Chẩn đoán huyết thanh học
- Phương pháp ELISA được sử dụng để đo lường các kháng thể chống PT, FHA, và các ngưng
kết tố khác.
- Các phương pháp ELISA, kháng thể huỳnh quang trực tiếp (FA), kết hợp bổ thể tìm kháng
thể IgM, IgG, IgA kháng B. pertussis và B. parapertussis
Tuy nhiên, các phương pháp này ít có giá trị chẩn đoán vì các kháng thể xuất hiện muộn.
Bệnh ho gà
5
7. BIẾN CHỨNG
Hầu hết biến chứng của bệnh ho gà do cơn ho gây ra. Biến chứng thường gặp nhất là biến
chứng của đường hô hấp và hệ thống thần kinh trung ương:
7.1. Bội nhiễm phổi
Là biến chứng thường gặp nhất của ho gà, đặc biệt ở trẻ em (20%). Đây là một trong những
nguyên nhân chủ yếu gây tủ vong ở trẻ dưới 3 tuổi. Bội nhiễm phổi xảy ra do bệnh nhân hít mạnh
trong cơn ho hoặc do nôn ói hoặc do cơ chế làm sạch đường hô hấp tự nhiên bị suy yếu ,do tác động
của các độc tố TCT, ACT, PT. Vi khuẩn gây viêm phổi thứ phát trong bệnh ho gà thường là S.
pneumoniae, H. influenza, S. pyogenes và S. aureus.
Trẻ sốt tăng đột ngột, thay đổi nhịp thở , nghe phổi có ran nổ, ran ngáy, xquang phổi có hình ảnh
viêm phổi.
7.2.Viêm phổi do vi khuẩn ho gà
Có biểu hiện lâm sàng nặng, gặp ở trẻ chưa có miển dịch với bệnh ho gà.
7.3.Biến chứng do cơn ho
- Xẹp phổi do bệnh nhân hít sâu và mạnh kéo theo đàm nhớt vào phổi gây tắc các phế quản nhỏ
dẫn đến xẹp phổi .
- Khí phế thủng do ứ khí .
- Tràn khí màng phổi do vở phế nang gặp ở những bệnh nhân có nhiều cơn ho dữ dội .
7.4.Biến chứng thần kinh
- Viêm não- màng não:Biến đổi bất thường dịch não tuỷ ,biến chứng này ít gặp.
- Co giật : cơn ho kéo dài làm thiếu oxy não .
- Xuất huyết não màng não:gặp ở trẻ có cơn ho mạnh và kéo dài hoặc có dị dạng mạch máu não.
- Chậm phát triển trí tuệ nếu như có cơn ngừng thở.
7.4. Biến chứng khác
- Xuất huyết võng mạc, kết mạc mắt, xuất huyết dưới da ở mặt .
- Sa trực tràng, lồng ruột, thoát vị bẹn, thoát vị rốn .
- Rối loạn nước, điện giải và thăng bằng kiềm toan; suy dinh dưỡng.
8. CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT
Bệnh ho gà cần chuẩn đoán phân biệt với những bệnh lý đường hô hấp kéo dài trên 14 ngày
nhưng không có biểu hiện sốt, mệt mỏi, đau cơ, phát ban, đau họng, khàn tiếng, thở nhanh, khò khè,
phổi có ran.
8.1. Nhiễm Adenovirus
Hầu hết bệnh nhân bị sốt, đau họng, viêm kết mạc mắt, đau nhức mình mẩy; đôi khi kèm tiêu
chảy, nôn ói. Khám lâm sàng có thể phát hiện viêm họng, phổi có ran ngáy. Những dấu hiệu này có
thể kéo dài từ 3-7 ngày. Tuy nhiên, cơn ho kiểu ho gà có thể xảy ra ở một số ít trường hợp.
8.2. Nhiễm Mycoplasma
Bệnh gây ra ho kéo dài nhưng thường có sốt, nhức đầu và có ran ở phổi.
8.3. Nhiễm RSV (Respiratory Syncytial Virus)
RSV gây bệnh chủ yếu ở đường hô hấp dưới ở trẻ em. Triệu chứng thường gặp là triệu chứng
của viêm phổi, viêm phế quản, viêm khí phế quản. Bệnh nhân có các triệu chứng báo trước như mũi
sung huyết, khàn giọng, viêm thanh quản, sốt nhẹ 2-4 ngày; sau đó bệnh nhân ho, khó thở, thở nhanh,
co kéo liên sườn.
8.4. Á cúm