BỆNH HỌC THỰC HÀNH
NGUYÊN TẮC CHẨN TRỊ NGOẠI KHOA
Đại Cương
Ngoại khoa đời xưa gọi là ‘Dương Khoa’.
Tại Trung Quốc, từ đời nhà Chu (770 trước Công nguyên) đã có chế
độ dùng thầy thuốc Dương y để trị các bệnh ngoại khoa như thủng dương,
hội dương, kim dương, chiết dương... Đời nhà Hán (khoảng năm thứ 9 ~ 23
trước Công nguyên), Vương Mãng giết đồ đệ là Địch Nghĩa rồi sai Thái y
Thương Phương mổ xác để xem, đo đạc và ghi chép tạng phủ. Đây là lần mổ
tử thi đầu tiên trong Đông y. Đến đời Tam Quốc (280 năm sau Công
nguyên), Hoa Đà đã biết phẫu thuật và là người đầu tiên dùng thuốc mê mổ
bụng. Hoa Đà cũng còn dự định mổ não cho Tào Tháo nữa. Đời nhà Tống
(960 ~1249 sau Công nguyên, Đỗ Kỷ giết nhóm Âu Hy Phạm, mổ bụng 56
người, bảo thầy thuốc xem nội tạng và sai hoạ sĩ vẽ hình. Đời nhà Minh
(1360 ~ 1644), Trần Thực Công soạn ra quyển ‘Ngoại Khoa Chính Tông
(1617) tổng kết những thành tựu về ngoại khoa, nhất là ngoại khoa chấn
thương.
Tại Việt Nam, đời Vua Trần Duệ Tông (1372 ~ 1377) có Tuệ Tĩnh,
trong bộ sách Hồng Nghĩa Giác Tư Y Thư và Nam Dược Thần Hiệu có bàn
về các chuyên khoa,trong số 11 quyển, có một quyển bàn về Ngoại khoa.
Tác giả trình bầy một cách đơn giản, thiết thực về y lý, chứng trạng, cách
chữa của từng loại bệnh bằng các vị thuốc Nam công hiệu do bản thân tác
giả và kinh nghiệm dân gian lưu truyền.
Đời Hậu Lê (1428 ~1789), Hải Thượng lãn Ông viết bộ Hải Thượng
Y Tôn Tâm Lĩnh, cũng có bàn đến ngoại khoa.
Phạm vi chữa trị của ngoại khoa rất rộng. Cách chung, các bệnh thuộc
phần ngoài cơ thể hoặc ở nội tạng nào phát sinh những chứng trạng cục bộ
như đau, ngứa, sưng, phù, làm mủ thì phải dùng vị thuốc, dụng cụ, thủ thuật
để trị ở ngoài hoặc ở bên trong như đinh nhọt, ung nhọt, tràng nhạc, bướu
cổ, bệnh ở tai, mũi, họng, miệng lưỡi, mắt cho đến vết thương do binh khí, té
ngã, chấn thương, trùng thú cắn... đều có thể gọi là Ngoại khoa. Tuy nhiên
sau này, khuynh hướng đi sâu vào từng chuyên khoa nên đã tách nhiều loại
bệnh thành từng chuyên khoa riêng như Mắt (Nhãn khoa), Tai (Nhĩ khoa),
Họng (Hầu khoa)...
Bệnh ngoại khoa gồm những bệnh nhiễm khuẩn, bỏng, vết thương...
Tổn thương thường ở các bộ phận bên ngoài nhưng có liên hệ mật thiết với
tạng phủ, tân dịch bên trong. Nếu chức năng của tạng phủ không điều hòa,
kinh lạc không thông, khí huyết không vận hành thì tác nhân gây bệnh mới
xâm nhập vào cơ thể gây ra bệnh. vì vậy, ngoài việc điều trị tại chỗ, YHCT
còn rất chú trọng đến việc điều chỉnh sự mất thăng bằng về âm dương, khí
huyết và kinh lạc.
Tên gọi bệnh ngoại khoa theo Đông y là tuỳ thuộc vào hình thái như
chứng Nham...., vị trí bệnh như Não thư, Phát bối..., màu sắc bệnh như Đơn
độc, Bạch điến phong... vị trí huyệt như Nhân trung đinh, Uỷ trung độc,
Hoàn khiêu thư. Theo tên tạng phủ như Phế ung, Can ung, Trường ung...
Theo triệu chứng như Ma phong, Hoàng thuỷ sang... Theo đặc trưng của
bệnh như lưu đờm, lưu chú... Theo phạm vi to nhỏ như nhọt nhỏ là Tiết,
nhọt to là Ung, to hơn nữa là Phát... Theo tính lây lan như Dịch đinh, Đại
đầu ôn, Thời độc...
Nguyên Nhân Gây bệnh
Nguyên nhân bệnh ngoại khoa có thể phân làm 6 loại như sau:
a - Sự Thay Đổi Bất Thường Của Khí Hậu như gió, lạnh, nóng mùa
hè, độ ẩm, khô hanh, nhiệt, Đông y gọi là lục dâm (phong, hàn, thử, thấp,
táo, hoả). Thời tiết môi trường tác động lên con người có thể làm cho cơ thể
yếu tà khí dễ xâm nhập sinh bệnh. Mặt khác lục dâm đều có thể hoá nhiệt,
hoá hoả, sinh nhiệt độc, hoả độc gây nên bệnh. Chương ‘Ngoại Khoa Tâm
Pháp Yếu Quyết’ (Y Tông Kim Giám) viết: "Ung thư do hoả độc sinh ra".
b - Tổn Thương Tình Chí: Tình chí là sự hoạt động về tinh thần của
con người bao gồm vui, buồn, giận, lo, nghĩ, kinh, sợ, Đông y gọi là thất
tình. Những biến động bất thường về tinh thần, những thay đổi đột ngột về
tình cảm đều có thể gây rối loạn chức năng của khí huyết, kinh lạc, tạng phủ
gây nên bệnh ngoại khoa. Theo Đông y, giận dữ làm tổn thương Can, Can
khí uất kết lâu ngày hoá hoả. Lo nghĩ nhiều tổn thương Tỳ làm cho chức
năng vận hoá của Tỳ suy, bên trong sinh ra đờm thấp, khí uất, hoả uất, đờm
thấp kết tụ đều là những nguyên nhân trực tiếp gây ra bệnh ngoại khoa như
sưng tấy, đau nhức, tê dại, khối u...
c - Ăn Uống Không Điều Độ: Theo Đông y, ăn nhiều chất béo ngọt,
cay nóng, uống nhiều rượu bia đều sinh nhiệt độc, đờm thấp, ăn uống no đói
thất thường gây tổn thương tỳ Vị, chức năng của Tỳ Vị suy, thì đờm thấp
tích tụ, khí huyết suy giảm, chính khí suy cũng dễ mắc bệnh.
d- Sinh Hoạt Thất Thường bao gồm lao động quá sức, sinh hoạt tình
dục quá mức. Lao động quá sức gây tổn thương Tỳ Vị, khí huyết hư tổn,
chính khí suy, mụn nhọt dễ phát sinh. Ham mê tình dục gây tổn thương thận,
tinh khí của thận suy dễ mắc các bệnh về xướng khớp...
e - Nhiễm Các Loại Độc Tà do trùng thú cắn như rắn rết, ong đốt...
uống các loại thuốc hoặc thức ăn gây nhiễm độc, dị ứng phát ban, nhiễm
trùng ngoài da sinh bệnh ngoại khoa.
Những chấn thương ngoại khoa như bỏng lửa, bỏng nước sôi, té ngã
gây sưng tấy, tụ máu hoặc gây nhiễm khuẩn đều là những nguyên nhân gây
nên bệnh ngoài da.
Chẩn Bệnh Trong Ngoại Khoa
Việc chẩn đoán bệnh ngoại khoa cần dựa vào Tứ Chẩn mới có thể
nhận diện đúng được Âm Dương, Biểu Lý, Hàn Nhiệt, Hư Thực và sự lành
dữ của bệnh tình.
+ Vấn Chẩn: Ngoài những nội dung giống trong nội khoa, ngoại khoa
có những đặc điểm riêng cần chú ý:
a - Cách chung: Tên tuổi, giới tính, quốc tịch, nghề nghiệp, địa chỉ...
và những vấn đề có liên quan đến việc gây nên bệnh ngoại khoa.