intTypePromotion=1
ADSENSE

Đô thị hóa với vấn đề sử dụng ngôn ngữ ở Việt Nam hiện nay - Nguyễn Văn Khang

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

63
lượt xem
3
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết "Đô thị hóa với vấn đề sử dụng ngôn ngữ ở Việt Nam hiện nay" dưới đây để nắm bắt được cách sử dụng ngôn ngữ ở Việt Nam, vấn đề đô thị hóa,... Hy vọng nội dung bài viết phục vụ hữu ích nhu cầu học tập, làm việc hiệu quả.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Đô thị hóa với vấn đề sử dụng ngôn ngữ ở Việt Nam hiện nay - Nguyễn Văn Khang

82 Sù kiÖn - NhËn ®Þnh X· héi häc sè 4 (92), 2005<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> §« thÞ hãa víi vÊn ®Ò<br /> sö dông ng«n ng÷ ë ViÖt Nam hiÖn nay<br /> NguyÔn V¨n Khang<br /> <br /> <br /> 1. ë c¸c quèc gia ph¸t triÓn, ®« thÞ hãa lµ mét kh¸i niÖm quen thuéc trong<br /> nghiªn cøu x· héi häc, theo ®ã, ®« thÞ hãa ng«n ng÷ lµ mét néi dung ®−îc ®−îc ®Ò cËp<br /> ®Õn ngay sau khi ng«n ng÷ häc x· héi (Sociolinguistics) ra ®êi kh«ng l©u - vµo nh÷ng<br /> n¨m ®Çu thËp kØ 60 cña thÕ kØ 20.<br /> 1.1. Trong nhiÒu hÖ qu¶ mµ ®« thÞ hãa t¹o ra cã hai hÖ qu¶ ®−îc xem nh− lµ<br /> nh©n tè t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn viÖc sö dông ng«n ng÷, ®ã lµ: (1) Lµm tan r· cÊu tróc<br /> x· héi n«ng nghiÖp vµ g©y nªn lµn sãng di d©n tõ n«ng th«n vµo thµnh phè; (2) Lµm<br /> mê dÇn thËm chÝ cã thÓ xo¸ nhoµ ranh giíi gi÷a thµnh thÞ vµ n«ng th«n. ChÝnh v×<br /> thÕ, kh«ng Ýt c¸c nhµ x· héi häc ®· coi ®« thÞ hãa lµ mét qu¸ tr×nh tËp trung d©n c−<br /> ngµy cµng ®«ng vµo c¸c ®« thÞ, tõ ®ã n©ng cao vai trß cña thµnh thÞ ®èi víi sù ph¸t<br /> triÓn x· héi.<br /> V× con ng−êi víi m«i tr−êng lµ mét khèi thèng nhÊt, cho nªn, khi ®« thÞ hãa<br /> th× con ng−êi còng ph¶i ®iÒu chØnh cuéc sèng cña m×nh ®Ó thÝch nghi lèi sèng cña ®«<br /> thÞ hãa trong ®ã thÝch nghi ng«n ng÷ lµ mét néi dung quan träng. Bëi, nh− ®· biÕt,<br /> sau thêi k× cña ng«n ng÷ häc cÊu tróc tËp trung nghiªn cøu ng«n ng÷ theo h−íng cho<br /> "cho nã vµ v× nã" (cho ng«n ng÷ vµ v× ng«n ng÷) lµ thêi k× cña ng«n ng÷ häc hËu cÊu<br /> tróc víi ®Þnh ®Ò næi tiÕng "nãi lµ hµnh ®éng" cña J. austin ®· coi ng«n ng÷ lµ mét<br /> trong nh÷ng hµnh vi cña con ng−êi vµ ®−a viÖc nghiªn cøu ng«n ng÷ trë vÒ víi biÕn<br /> thÓ trong ®êi sèng giao tiÕp sèng ®éng nh−ng kh«ng kÐm phÇn ®a t¹p-ng«n ng÷ tù<br /> nhiªn trong giao tiÕp. G¾n víi m«i tr−êng sèng, con ng−êi ph¶i ®iÒu chØnh hµnh vi<br /> giao tiÕp ng«n ng÷ cña m×nh sao cho phï hîp víi chuÈn t¾c hµnh vi cña x· héi ®ang<br /> sèng. §©y chÝnh lµ lÝ do v× sao, ng−êi ta kh«ng thÓ sö dông ng«n ng÷ (ph¸t ng«n) mét<br /> c¸ch tuú tiÖn mµ ph¶i theo mét chuÈn t¾c cña t−¬ng t¸c giao tiÕp gåm chuÈn ph¸t<br /> ng«n (®èi víi ng−êi nãi hay khi nãi) vµ chuÈn gi¶i thÝch (®èi víi ng−êi nghe hay khi<br /> nghe). Nh− vËy, ph−¬ng thøc lµm cho "thÝch nghi ng«n ng÷" trong m«i tr−êng ®« thÞ<br /> hãa chÝnh lµ ®« thÞ hãa ng«n ng÷. Hay nãi c¸ch kh¸c, ®« thÞ hãa ng«n ng÷ ®−îc hiÓu<br /> nh− mét qu¸ tr×nh vËn ®éng, thay ®æi vµ thÝch nghi trong giao tiÕp øng xö ng«n ng÷<br /> b»ng lèi giao tiÕp ng«n ng÷ thµnh thÞ.<br /> ë ®©y, xin dõng l¹i mét chót ®Ó nãi râ thªm vÒ kh¸i niÖm “thÝch nghi”. “ThÝch<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> NguyÔn V¨n Khang 83<br /> <br /> nghi vÒ øng xö ng«n ng÷” lµ thuéc thuyÕt thÝch nghi (accommodation theory) do<br /> Giles ®−a ra. Theo Giles, thuyÕt thÝch nghi bao gåm hai néi dung: héi tô<br /> (convergence) vµ ph©n li (divergence). Sù thÝch nghi ng«n ng÷ th−êng xuÊt hiÖn d−íi<br /> d¹ng héi tô, tøc lµ, ng−êi nãi chän mét ng«n ng÷ hay mét d¹ng ng«n ng÷ cã vÎ phï<br /> hîp víi nh÷ng nhu cÇu cña ng−êi nãi chuyÖn. Cßn ph©n li lµ sù ng−îc l¹i víi héi tô,<br /> ®ã lµ viÖc ng−êi nãi “kh«ng chót bËn t©m” ®Õn viÖc ®iÒu chØnh c¸ch nãi cña m×nh v×<br /> lîi Ých cña ®èi t−îng giao tiÕp mµ thËm chÝ cßn cè t×nh lµm cho c¸ch nãi cña m×nh<br /> kh¸c mét c¸ch tèi ®a víi c¸ch nãi cña ®èi t−îng giao tiÕp. Nh− vËy, cã thÓ thÊy, sù<br /> lùa chän c¸ch nãi “héi tô” hay “ph©n li” lµ tuú thuéc vµo chiÕn l−îc giao tiÕp<br /> (strategy) còng nh− th¸i ®é ng«n ng÷ (attitude) cña ng−êi nãi. Theo ®ã, ®« thÞ hãa<br /> ng«n ng÷ d−êng nh− ®ßi hái ng−êi ta ph¶i cã mét sù lùa chän døt kho¸t trong nh÷ng<br /> sù lùa chän. §ã lµ sù lùa chän thÝch nghi ng«n ng÷ theo h−íng héi tô.<br /> Khi ®Ò cËp ®Õn "lèi giao tiÕp thµnh thÞ", mÆc nhiªn, nh− lµ mét sù thõa nhËn<br /> cã mét "thø" ng«n ng÷ gäi lµ thµnh thÞ (hay thµnh phè). §©y chÝnh lµ kh¸i niÖm<br /> ph−¬ng ng÷ thµnh thÞ (urban dialect) trong sù khu biÖt víi ph−¬ng ng÷ n«ng th«n<br /> (rural dialect). Cho ®Õn nay, hÇu hÕt c¸c ý kiÕn ®Òu thèng nhÊt cho r»ng, ph−¬ng ng÷<br /> thµnh thÞ cã mét sè ®Æc ®iÓm næi bËt nh− sau:<br /> - Tuy lµ ph−¬ng ng÷ nh−ng gÇn víi ng«n ng÷ toµn d©n, lµ h×nh th¸i cao (H:<br /> high; trong quan hÖ víi h×nh th¸i thÊp-L: low) cña ph−¬ng ng÷ (nªn cã thÓ coi lµ b¸n<br /> ph−¬ng ng÷).<br /> - Ph−¬ng ng÷ thµnh thÞ lµ cÇu nèi gi÷a ng«n ng÷ v¨n häc víi ph−¬ng ng÷.<br /> - Ph−¬ng ng÷ thµnh thÞ th−êng tiÕn bé h¬n ph−¬ng ng÷ n«ng th«n.<br /> - Ph−¬ng ng÷ thµnh thÞ gãp phÇn vµo viÖc ®Èy m¹nh qu¸ tr×nh thèng nhÊt<br /> ng«n ng÷.<br /> - Mäi sù tiÕn bé, c¸ch t©n trong ng«n ng÷ ®Òu b¾t ®Çu tõ ®« thÞ lín råi lan<br /> truyÒn ®Õn ®« thÞ nhá sau ®ã míi lan truyÒn ®Õn n«ng th«n.<br /> Víi mét vµi nÐt næi bËt trªn ®Ó thÊy r»ng, cã mét sù chªnh nhau kh¸ râ gi÷a<br /> ph−¬ng ng÷ thµnh thÞ vµ ph−¬ng ng÷ n«ng th«n, vµ theo ®ã lµ sù kh¸c nhau gi÷a lèi<br /> giao tiÕp ng«n ng÷ thµnh thÞ víi lèi giao tiÕp ng«n ng÷ n«ng th«n. §©y chÝnh lµ mét<br /> néi dung mµ trong qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa kh«ng thÓ kh«ng ®Æt ra.<br /> 1.2. Tuy nhiªn, theo c¸ch hiÓu trªn th× ®« thÞ hãa ng«n ng÷ míi chØ xem xÐt<br /> sù t¸c ®éng ®¬n chiÒu tõ ph−¬ng ng÷ thµnh thÞ ®èi víi ph−¬ng ng÷ kh«ng ph¶i thµnh<br /> thÞ (ph−¬ng ng÷ n«ng th«n). Thùc tÕ ®· kh«ng dõng l¹i ë ®ã mµ cßn cã chiÒu ng−îc<br /> l¹i, ®ã lµ t¸c ®éng cña c¸c ph−¬ng ng÷ n«ng th«n ®èi víi ph−¬ng ng÷ thµnh thÞ. VÝ<br /> dô, ®« thÞ hãa cã thÓ lµ n¬i tô hîp cña nh÷ng ng−êi tø xø, ch¼ng h¹n nh−, nh÷ng<br /> ng−êi sèng ë ven ®« víi ph−¬ng ng÷ cña vïng ven ®«; nh÷ng ng−êi tõ nhiÒu vïng<br /> n«ng th«n kh¸c víi ph−¬ng ng÷ cña mçi vïng n«ng th«n ®ã; l¹i cßn cã c¶ nh÷ng<br /> ng−êi tõ c¸c ®« thÞ kh¸c víi ph−¬ng ng÷ cña c¸c ®« thÞ ®ã; v.v... Trong mét tr¹ng th¸i<br /> ®a ph−¬ng ng÷ x· héi nh− vËy sÏ cã t¸c ®éng hai chiÒu (t−¬ng t¸c) khi con ng−êi<br /> tham gia vµo mét céng ®ång nãi n¨ng (community of speech) míi: mét mÆt hä tiÕp<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 84 §« thÞ hãa víi vÊn ®Ò sö dông ng«n ng÷ ë ViÖt Nam hiÖn nay<br /> <br /> nhËn ph−¬ng ng÷ thµnh thÞ ®Ó t¹o sù ®ång nhÊt vµ hoµ nhËp céng ®ång, ®ång thêi,<br /> rÊt cã thÓ, c¸c yÕu tè ph−¬ng ng÷ cña hä sÏ t¸c ®éng trë l¹i ®èi víi ph−¬ng ng÷ thµnh<br /> thÞ mµ hä ®Õn. VÝ dô, mét vµi n¨m gÇn ®©y, Hµ Néi mçi n¨m Ýt nhÊt cã<br /> kho¶ng100.000 ng−êi tõ n¬i kh¸c ®Õn lµm ¨n sinh sèng. Trong sù cè g¾ng thÝch nghi<br /> dÇn víi ®êi sèng ng«n ng÷ Hµ Néi th× mét mÆt ph−¬ng ng÷ cña hä ph¶i thay ®æi d−íi<br /> ¸p lùc cña tiÕng Hµ Néi vµ mÆt kh¸c, c¸c ph−¬ng ng÷ mµ hä mang theo t¸c ®éng trë<br /> l¹i ®Õn tiÕng Hµ Néi, lµm cho kh¸i niÖm tiÕng Hµ Néi vèn ®· phøc t¹p l¹i cµng trë<br /> nªn phøc t¹p h¬n. Thø n÷a, ®« thÞ hãa cßn t¸c ®éng ®Õn c¶ c¸c x· héi ®a ng÷ mµ<br /> trong ®ã cã sù t−¬ng t¸c gi÷a ng«n ng÷ ®« thÞ víi ng«n ng÷ cña c¸c d©n téc cßn l¹i ë<br /> vïng ®ang ®−îc ®« thÞ hãa. VÝ dô, qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa ë §iÖn Biªn sÏ cã t¸c ®éng<br /> kh«ng nhá ®Õn tr¹ng th¸i ®a ng÷ x· héi tiÕng ViÖt víi c¸c ng«n ng÷ d©n téc thiÓu sè<br /> mµ trong ®ã tiÕng Th¸i ®ãng vai trß chÝnh. V× thÕ, ®« thÞ hãa ng«n ng÷ kh«ng chØ<br /> dõng l¹i ë møc ®é mèi quan hÖ gi÷a c¸c ph−¬ng ng÷ trong x· héi ®a ph−¬ng ng÷ mµ<br /> mµ cßn ë c¶ mèi quan hÖ gi÷a c¸c ng«n ng÷ trong x· héi ®a ng÷.<br /> XuÊt ph¸t tõ c¸ch nh×n nh− vËy, d−íi ®©y chóng t«i muèn nªu ra mét sè vÊn<br /> ®Ò vÒ ®« thÞ hãa ng«n ng÷ ë ViÖt Nam. Hay nãi cô thÓ h¬n, ®ã lµ t¸c ®éng cña ®« thÞ<br /> hãa ®èi víi viÖc sö dông ng«n ng÷ ë ViÖt Nam hiÖn nay.<br /> 2. ViÖt Nam lµ quèc gia x· héi chñ nghÜa thèng nhÊt ®a d©n téc, ®a ng«n ng÷.<br /> Víi t− c¸ch lµ ng«n ng÷ quèc gia, tiÕng ViÖt lµ ng«n ng÷ hµnh chÝnh nhµ n−íc, lµ<br /> ng«n ng÷ gi¸o dôc, ng«n ng÷ ®èi ngo¹i vµ lµ ng«n ng÷ giao tiÕp chung trong céng<br /> ®ång 54 d©n téc ViÖt Nam. Nãi nh− thÕ còng cã nghÜa r»ng, víi chÝnh s¸ch b×nh ®¼ng<br /> d©n téc cña §¶ng vµ Nhµ n−íc ViÖt Nam, bªn c¹nh tiÕng ViÖt ®¶m nhËn chøc n¨ng<br /> giao tiÕp quèc gia th× mçi d©n téc ®Òu cã ng«n ng÷ giao tiÕp chung trong céng ®ång<br /> d©n téc. V× thÕ, khi nãi ®Õn ®« thÞ hãa ng«n ng÷ ë ViÖt Nam, theo chóng t«i cã hai néi<br /> dung næi lªn lµ: (1) T−¬ng t¸c gi÷a tiÕng ViÖt chung (cßn gäi lµ tiÕng ViÖt toµn d©n)<br /> víi tiÕng ViÖt ph−¬ng ng÷ vµ sù t−¬ng t¸c gi÷a c¸c ph−¬ng ng÷ tiÕng ViÖt víi nhau;<br /> (2) T−¬ng t¸c gi÷a tiÕng ViÖt víi c¸c ng«n ng÷ d©n téc thiÓu sè.<br /> 2.1. ViÖt Nam ®ang trong qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa ®Êt n−íc.<br /> Do vËy, ®« thÞ hãa ®ang diÔn ra m¹nh mÏ ë kh¾p ®Êt n−íc, t¹o ra mét luång lu©n<br /> chuyÓn m¹nh mÏ h¬n bao giê hÕt vÒ nh©n lùc. §©y lµ lÝ do t¹o nªn tr¹ng th¸i ®a<br /> ph−¬ng ng÷ x· héi ë kh¾p n¬i vµ cã thÓ coi giao tiÕp ®a ph−¬ng ng÷ ®ang lµ mét xu<br /> h−íng phæ biÕn trong x· héi ViÖt Nam hiÖn nay. C©u hái ®Æt ra lµ, trong x· héi ®a<br /> ph−¬ng ng÷ nh− vËy th× ph−¬ng ng÷ nµo sÏ ®−îc dïng lµm giao tiÕp chÝnh (cã chøc<br /> n¨ng cao- H) trong quan hÖ víi c¸c ph−¬ng ng÷ cßn l¹i (cã chøc n¨ng thÊp- L)? §Ó tr¶<br /> lêi c©u hái nµy, chóng t«i ®· tiÕn hµnh quan s¸t mét sè vïng ®« thÞ hãa th× thÊy xuÊt<br /> hiÖn hai kiÓu c¶nh huèng (situation) ng«n ng÷: c¶nh huèng ng«n ng÷ thø nhÊt thuéc<br /> vÒ nh÷ng vïng vèn lµ ®« thÞ ®−îc më réng vµ c¶nh huèng ng«n ng÷ thø hai thuéc vÒ<br /> nh÷ng vïng ®« thÞ hãa míi hoµn toµn.<br /> Thø nhÊt, ë nh÷ng vïng ®« thÞ ®−îc më réng, tøc lµ, vèn ®· cã mét ®« thÞ æn<br /> ®Þnh th× ph−¬ng ng÷ ®« thÞ ®ang hµnh chøc sÏ thùc hiÖn chøc n¨ng cao (H) vµ c¸c<br /> ph−¬ng ng÷ míi xuÊt hiÖn sÏ thùc hiÖn chøc n¨ng thÊp (L). §©y lµ mét x· héi ®a<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> NguyÔn V¨n Khang 85<br /> <br /> ph−¬ng ng÷ - ®a ph−¬ng thÓ ng÷ (multilingualism-polyglossia) æn ®Þnh. VÝ dô, ë<br /> Thµnh phè Hå ChÝ Minh, tiÕng Sµi Gßn thùc hiÖn chøc n¨ng cao (H), c¸c ph−¬ng ng÷<br /> cßn l¹i thùc hiÖn chøc n¨ng thÊp (L). Mèi quan hÖ vÒ chøc n¨ng cao (H) - thÊp (L)<br /> nµy lµ trong ph¹m vi giao tiÕp x· héi réng lín (cßn trong giao tiÕp gia ®×nh hay trong<br /> ph¹m vi hÑp h¬n rÊt cã thÓ ng−îc l¹i). §iÒu nµy gi¶i thÝch r»ng, phÇn ®«ng nh÷ng<br /> ng−êi (chñ yÕu lµ trÎ tuæi) tõ c¸c vïng miÒn cña ®Êt n−íc - nhÊt lµ nh÷ng ng−êi miÒn<br /> B¾c - vµo Thµnh phè Hå ChÝ Minh l¹i nhanh chãng thay ®æi ng«n ng÷ cña m×nh b»ng<br /> c¸ch cè g¾ng nãi tiÕng Sµi Gßn (tõ ng÷, giäng ®iÖu, lèi diÔn ®¹t) nh»m thÝch nghi,<br /> v−¬n tíi ''sù ®ång nhÊt" vÒ giao tiÕp ng«n ng÷. Trong mét sè kh¶o s¸t cña chóng t«i<br /> vÒ tiÕng Hµ Néi còng thÊy râ ®iÒu nµy: Nh÷ng ng−êi (nhÊt lµ sinh viªn) tõ c¸c vïng<br /> kh¸c nhau ®Õn Hµ Néi häc tËp, lµm viÖc, theo thêi gian, ®· thay ®æi ng«n ng÷ ë c¸c<br /> møc ®é kh¸c nhau ®Ó hoµ vµo c¸ch giao tiÕp cña thñ ®«. Ch¼ng h¹n, nh÷ng sinh viªn<br /> lµ ng−êi khu bèn (nhÊt lµ n÷) lu«n cè g¾ng h−íng tíi sö dông ®óng thanh ®iÖu cña<br /> tiÕng Hµ Néi (nh− chuyÓn c¸ch ph¸t ©m kiÓu "chñng t«i" thµnh "chóng t«i",...). §iÒu<br /> ®¸ng chó ý lµ, qu¸ tr×nh nµy ®−îc b¾t ®Çu tõ sù song dông c¸c biÕn thÓ (ph−¬ng ng÷<br /> thµnh thÞ cïng c¸c ph−¬ng ng÷ kh¸c) trong giao tiÕp cña nh÷ng c¸ thÓ míi vµo thµnh<br /> phè. ChÝnh sù song dông nµy ®· lµm cho kh«ng Ýt th× nhiÒu cã sù t−¬ng t¸c vµ xung<br /> ®ét gi÷a c¸c biÕn thÓ trong mçi c¸ nh©n. Sau ®ã lµ c¶ mét qu¸ tr×nh mµ mçi c¸ thÓ,<br /> mét mÆt, tù ®iÒu chØnh ng«n ng÷ cña m×nh ®Ó hoµ nhËp víi céng ®ång, mÆt kh¸c, hä<br /> vÉn cè g¾ng gi÷ lèi giao tiÕp ph−¬ng ng÷ ®Æc tr−ng trong céng ®ång ph−¬ng ng÷ cña<br /> hä. HÖ qu¶ dÉn ®Õn lµ:<br /> (a) Sù v−¬n tíi ®Ó t¹o sù nhÊt thÓ trong hµnh vi nãi n¨ng cña nh÷ng ng−êi<br /> ®Õn thµnh phè tõ c¸c vïng miÒn th−êng chØ cã thÓ ®¹t ë møc ®é "cËn ®ång nhÊt" chø<br /> kh«ng thÓ ®ång nhÊt. Tõ ®©y ®· t¹o ra mét thø ph−¬ng ng÷ pha trén (mixing) gi÷a<br /> ph−¬ng ng÷ thµnh thÞ víi ph−¬ng ng÷ cña céng ®ång míi ®Õn ë c¸c møc ®é kh¸c<br /> nhau. VÝ dô, sù pha trén gi÷a tiÕng Hµ Néi víi tiÕng NghÖ cña céng ®ång ng−êi NghÖ<br /> ë Hµ Néi; sù pha trén gi÷a tiÕng Hµ Néi víi tiÕng S¬n T©y cña céng ®ång ng−êi S¬n<br /> T©y ë Hµ Néi; sù pha trén gi÷a giäng B¾c víi giäng Trung hoÆc giäng Nam; v.v...<br /> (b) ChÝnh do sù pha trén nµy ®· t¸c ®éng ®Õn ph−¬ng ng÷ ®« thÞ, lµm lung<br /> lay néi dung kh¸i niÖm ph−¬ng ng÷ ®« thÞ víi ®Æc tr−ng vèn cã cña nã. VÝ dô, sù lan<br /> to¶ c¸ch ph¸t ©m lÉn lén hai chiÒu n/l (vèn kh«ng xuÊt hiÖn trong tiÕng Hµ Néi) ®ang<br /> tr¶i kh¾p vïng Gia L©m vµ Ýt nhiÒu c¶ trong néi thµnh Hµ Néi.<br /> (c) Kh«ng ph¶i ai kh¸c mµ chÝnh c¸c c¸ thÓ ®· phÇn nµo ®−îc ®« thÞ hãa vÒ<br /> ng«n ng÷ l¹i mang nh÷ng nÐt ®Æc thï cña ph−¬ng ng÷ theo h−íng ®« thÞ mµ hä sö<br /> dông hµng ngµy ë thµnh phè vÒ quª h−¬ng cña hä. Céng ®ång chÞu t¸c ®éng ®Çu tiªn<br /> lµ céng ®ång th©n thuéc sau ®ã lµ lµng xãm. Cïng víi nh÷ng nh©n tè kh¸c cña ®« thÞ<br /> hãa ®· t¹o ra nguy c¬ cã thÓ dÉn ®Õn lµm nh¹t nhoµ ranh giíi gi÷a c¸c ph−¬ng ng÷,<br /> lµm mÊt dÇn b¶n s¾c cña mçi ph−¬ng ng÷ vµ t¹o ra sù pha trén gi÷a c¸c ph−¬ng ng÷<br /> ë c¸c vïng n«ng th«n. VÝ dô, lèi ®¸p l¹i quen thuéc "kh«ng d¸m" cña ng−êi n«ng th«n<br /> vïng Hµ T©y (gi¸p Hµ Néi) mçi khi tiÕp nhËn lêi chµo (vÝ dô: A: Chµo b¸c!; B: Kh«ng<br /> d¸m, chµo anh) d−êng nh− ®ang mÊt h¼n. Còng t¹i vïng nµy, mét sè tõ mang ®Æc<br /> tr−ng c¸ch ph¸t ©m ph−¬ng ng÷ ®· kh«ng thÊy xuÊt hiÖn n÷a: Çm «i! (= bÇm ¬i/mÑ<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 86 §« thÞ hãa víi vÊn ®Ò sö dông ng«n ng÷ ë ViÖt Nam hiÖn nay<br /> <br /> ¬i); thÕ thµo (= thÕ nµo); giµ, hái c¸i g×?/hái c¸i g×, giµ? (= hái g× ®Êy?); ¨n c¬m chöa?<br /> Chöa ¨n (¨n c¬m ch−a? Ch−a ¨n); nhÒu tiÒn (= nhiÒu tiÒn); v.v...<br /> Thø hai, ë nh÷ng vïng ®« thÞ míi (míi ®−îc kiÕn lËp hoÆc ®ang ®−îc x©y<br /> dùng) th× t×nh h×nh trë nªn phøc t¹p h¬n nhiÒu, bëi t¹i n¬i ®©y ch−a cã mét ph−¬ng<br /> ng÷ ®« thÞ hay chÝnh x¸c lµ ch−a x¸c ®Þnh ®−îc ph−¬ng ng÷ cao (H). C¸c ph−¬ng ng÷<br /> ë ®©y cïng hµnh chøc trong mét tr¹ng th¸i ®a ph−¬ng ng÷ mµ kh«ng cã ®a ph−¬ng<br /> thÓ ng÷ (tøc lµ ch−a cã sù ph©n bè chøc n¨ng gi÷a c¸c ph−¬ng ng÷). Trong t×nh h×nh<br /> nh− vËy th−êng dÉn ®Õn c¸c kh¶ n¨ng sau:<br /> (a) Ph−¬ng ng÷ b¶n ®Þa ®ang ®−îc sö dông (tøc ph−¬ng ng÷ n¬i kiÕn lËp ®«<br /> thÞ) sÏ ®ãng vai trß quan träng trong viÖc t¹o lËp ph−¬ng ng÷ ®« thÞ. §iÒu nµy cã thÓ<br /> x¶y ra trong tr−êng hîp cã nhiÒu ng−êi d©n b¶n ®Þa sinh sèng, lµm viÖc t¹i khu ®«<br /> thÞ míi vµ cã giao l−u m¹nh mÏ hai chiÒu (t−¬ng t¸c) gi÷a c− d©n ®« thÞ míi víi c−<br /> d©n vïng l©n cËn.<br /> (b) Ph−¬ng ng÷ cña vïng nµo mµ cã sè ®«ng ng−êi nhËp c− vµo ®« thÞ nµy sÏ<br /> trë thµnh ph−¬ng ng÷ c¬ së ®Ó h×nh thµnh ph−¬ng ng÷ ®« thÞ ë giai ®o¹n ®Çu. Së dÜ<br /> chØ cã thÓ lµ "c¬ së" vµ "ë giai ®o¹n ®Çu” lµ v× cßn ph¶i qua mét qu¸ tr×nh t−¬ng t¸c<br /> (interaction) vµ xung ®ét (confict). RÊt cã thÓ, thêi gian ®Çu, ph−¬ng ng÷ cña sè ®«ng<br /> ng−êi lµ "ph−¬ng ng÷ tréi" nh−ng v× g¾n víi m«i tr−êng mµ chuyÓn dÇn sang ph−¬ng<br /> ng÷ cña vïng ®ã, hoÆc t¹o ra mét ph−¬ng ng÷ pha trén víi c¬ tÇng, hoÆc lµ cña<br /> ph−¬ng ng÷ tréi, hoÆc lµ cña ph−¬ng ng÷ b¶n ®Þa. §©y lµ mét thùc tÕ ®ang diÔn ra ë<br /> mét sè khu ®« thÞ míi ë ViÖt Nam.<br /> 2.2. Kh«ng thÓ kh«ng nh¾c ®Õn mét thùc tÕ hiÖn nay ë ViÖt Nam lµ ®« thÞ hãa<br /> diÔn ra ë c¸c vïng chiÕm sè d©n chñ yÕu lµ céng ®éng ng−êi d©n téc thiÓu sè víi mét<br /> tr¹ng th¸i ®a ng÷ tiÕng ViÖt - tiÕng d©n téc. SÏ cã hµng lo¹t c¸c t¸c ®éng ®Õn viÖc sö<br /> dông ng«n ng÷ ë ®©y trong ®ã cã viÖc lùa chän ng«n ng÷ ®« thÞ vµ ph−¬ng ng÷ ®« thÞ.<br /> Ch¼ng h¹n, c«ng nghiÖp hãa víi khoa häc kÜ thuËt c«ng nghÖ; c¸c ph−¬ng tiÖn th«ng<br /> tin, truyÒn th«ng, qu¶ng c¸o; l−îng ng−êi ®æ vÒ tham gia x©y dùng vµ tiÕp tôc ë l¹i<br /> sinh sèng; giao l−u, th«ng th−¬ng më réng víi nhÞp ®é vµ tèc ®é lín; v.v...tÊt c¶<br /> nh÷ng ho¹t ®éng ®ã ®Òu cã sù tham gia cña ng«n ng÷, do vËy, chóng trë thµnh<br /> nh÷ng t¸c nh©n quan träng t¸c ®éng ®Õn viÖc lùa chän vµ sö dông ng«n ng÷ ®Ó ®i<br /> ®Õn ®Þnh h×nh mét ng«n ng÷ hay ph−¬ng ng÷ ®« thÞ.<br /> VÒ viÖc lùa chän ng«n ng÷, theo dù ®o¸n cña chóng t«i, tiÕng ViÖt sÏ trë<br /> thµnh ng«n ng÷ ®« thÞ ë nh÷ng ®« thÞ míi kiÓu nµy. §iÒu ®¸ng nãi lµ, ®©y lµ mét<br /> thùc tÕ cña sù "lùa chän ng«n ng÷" (language choise) ®Ó t¹o nªn sù nhÊt thÓ trong<br /> giao tiÕp. Nh−ng còng chÝnh tõ ®©y mµ rÊt cã thÓ, theo thêi gian, ng«n ng÷ d©n téc<br /> thiÓu sè dïng ®Ó giao tiÕp trong gia ®×nh còng nh− trong céng ®ång cña nh÷ng ng−êi<br /> d©n téc thiÓu sè sÏ ngµy cµng bÞ thu hÑp l¹i. Cïng víi ®ã, d−íi t¸c ®éng cña m«i<br /> tr−êng ®a ng÷ vµ søc Ðp cña ng«n ng÷ ®« thÞ - tiÕng ViÖt - sÏ lµm cho ng«n ng÷ d©n<br /> téc chÞu ¶nh h−ëng rÊt lín cña giao thoa vµ vay m−în. Vµ, v−ît xa h¬n lµ, ng«n ng÷<br /> ng÷ ®« thÞ sÏ lan to¶, t¸c ®éng ®Õn viÖc sö dông ng«n ng÷ cña vïng ven vµ c¶ vïng<br /> réng lín ®ã. Khi ®· chän ®−îc ng«n ng÷ ®« thÞ th× tiÕp ®ã sÏ lµ chän ph−¬ng ng÷ nµo<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> NguyÔn V¨n Khang 87<br /> <br /> ®Ó lµm ph−¬ng ng÷ ®« thÞ. §©y lµ c¶ mét qu¸ tr×nh t−¬ng t¸c gi÷a c¸c ph−¬ng ng÷<br /> cña nh÷ng ng−êi tham gia x©y dùng vµ sinh sèng t¹i ®« thÞ nµy.<br /> 3. Cã thÓ thÊy, c¸i ®Ých mµ ®« thÞ hãa ng«n ng÷ h−íng ®Õn lµ t¹o tÝnh ®ång<br /> nhÊt vÒ ng«n ng÷. §ã còng lµ thÓ hiÖn tÝnh chiÕn l−îc trong qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa<br /> ng«n ng÷: lµm cho thÝch nghi vµ ®¹t ®−îc tÝnh nhÊt thÓ hãa vÒ ng«n ng÷ trong qu¸<br /> tr×nh ®« thÞ hãa. §iÒu nµy cã liªn quan ®Õn th¸i ®é ng«n ng÷ (language attitude) cña<br /> ng−êi sö dông. NÕu th¸i ®é ®−îc hiÓu lµ "c¸ch nghÜ, c¸ch nh×n vµ c¸ch hµnh ®éng<br /> theo mét h−íng nµo ®ã tr−íc mét vÊn ®Ò, mét t×nh h×nh" th× th¸i ®é ng«n ng÷ cã thÓ<br /> ®−îc hiÓu lµ sù ®¸nh gi¸ vÒ gi¸ trÞ vµ khuynh h−íng hµnh vi cña mét céng ®ång hay<br /> c¸ nh©n ®èi víi mét ng«n ng÷ nµo ®ã. Víi c¸ch hiÓu nh− vËy, th¸i ®é ng«n ng÷ ®èi víi<br /> ®« thÞ hãa ng«n ng÷ lµ c¸ch hµnh xö g¾n víi t×nh c¶m ng«n ng÷ tr−íc viÖc h−íng tíi<br /> ph−¬ng ng÷ ®« thÞ hay ng«n ng÷ ®« thÞ (còng lµ ®ång nghÜa víi viÖc tõ bá ph−¬ng<br /> ng÷ hay ng«n ng÷ cña m×nh). ë ®©y sÏ xuÊt hiÖn nh÷ng c¸ch hµnh xö kh¸c nhau:<br /> (a) Cã ý thøc trong viÖc chuyÓn sang ph−¬ng ng÷ ®« thÞ hay ng«n ng÷ ®« thÞ.<br /> Nh÷ng ng−êi cã c¸ch hµnh xö nµy sÏ gióp hä ®Èy nhanh viÖc hoµ nhËp, thÝch nghi<br /> víi ng«n ng÷ ®« thÞ.<br /> (b) Hoµ nhËp mét c¸ch tù nhiªn vµo m«i tr−êng ®« thÞ trong ®ã cã sù hoµ<br /> nhËp vÒ ng«n ng÷. §èi víi nh÷ng ng−êi nµy th× sù chuyÓn ®æi sang ph−¬ng ng÷ ®«<br /> thÞ hay ng«n ng÷ ®« thÞ nh− lµ sù "m−a dÇm thÊm ¸o".<br /> (c) ThÓ hiÖn râ mét th¸i ®é "trung thµnh ng«n ng÷" ®èi víi ph−¬ng ng÷ hay<br /> ng«n ng÷ cña m×nh: cè g¾ng sö dông ph−¬ng ng÷ hay ng«n ng÷ cña m×nh tõ trong<br /> giao tiÕp gia ®×nh ®Õn giao tiÕp x· héi (tøc lµ cã ý thøc kh«ng thay ®æi). Tuy nhiªn,<br /> ngay c¶ ®èi víi nh÷ng ng−êi nµy th× sù b¶o l−u còng chØ lµ t−¬ng ®èi. V×, dï cã ý thøc<br /> b¶o l−u ®Õn ®©u th× chØ cã thÓ h¹n chÕ hoÆc kÐo dµi thêi gian chø kh«ng thÓ "c−ìng<br /> l¹i" t¸c ®éng cña m«i tr−êng giao tiÕp.<br /> C¸ch nh×n nhËn võa nªu vÒ th¸i ®é ng«n ng÷ trong tiÕn tr×nh ®« thÞ hãa<br /> ng«n ng÷ míi chØ mang tÝnh kh¸i qu¸t. Bëi sù chuyÓn ®æi vÒ t− t−ëng nhËn thøc<br /> ®èi víi viÖc ph¶i tõ bá thø ng«n ng÷ d−êng nh− lµ m¸u thÞt ®Ó chuyÓn sang mét<br /> thø ng«n ng÷ kh¸c lµ kh«ng hÒ ®¬n gi¶n. Ch¼ng h¹n, mét lo¹t c¸c m©u thuÉn<br /> trong t− t−ëng sÏ n¶y ra: sù gi»ng xÐ gi÷a th¸i ®é trung thµnh vµ th¸i ®é tù ti ®èi<br /> víi ng«n ng÷ m×nh ®ang sö dông; gi÷a th¸i ®é trung thµnh ng«n ng÷ cña b¶n<br /> th©n víi th¸i ®é xem th−êng cña x· héi (hay mét nhãm x· héi) ®èi víi ng«n ng÷<br /> b¶n th©n ®ang sö dông; gi÷a th¸i ®é tù ti vÒ ng«n ng÷ mµ b¶n th©n ®ang sö dông<br /> céng víi th¸i ®é xem th−êng cña x· héi (hay mét nhãm x· héi) ®èi víi ng«n ng÷<br /> b¶n th©n ®ang sö dông; v.v...<br /> Qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa ng«n ng÷ ViÖt Nam hiÖn nay ®ang diÔn ra m¹nh mÏ,<br /> phøc t¹p víi hµng lo¹t vÊn ®Ò cÇn gi¶i quyÕt. Ch¼ng h¹n, víi t×nh h×nh ®a ph−¬ng<br /> ng÷ x· héi nh− hiÖn nay, ng−êi ta buéc ph¶i nh×n nhËn l¹i mét sè nh÷ng kh¸i niÖm<br /> vèn ®· rÊt quen thuéc nh− ng«n ng÷ (tiÕng ViÖt toµn d©n) vµ ph−¬ng ng÷ (tiÕng ViÖt<br /> ph−¬ng ng÷), chuÈn hãa (tiÕng ViÖt chuÈn mùc) vµ biÕn thÓ (tiÕng ViÖt trong sö<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 88 §« thÞ hãa víi vÊn ®Ò sö dông ng«n ng÷ ë ViÖt Nam hiÖn nay<br /> <br /> dông); NÕu coi ng«n ng÷ lµ mét hµnh vi x· héi th× kh«ng thÓ kh«ng xem xÐt ng«n<br /> ng÷ ë ViÖt Nam víi sù ph¸t triÓn cña x· héi ViÖt Nam g¾n víi c¸c vÊn ®Ò "sinh th¸i<br /> häc ng«n ng÷" trong ®ã næi lªn lµ nguy c¬ c¸c ng«n ng÷ hay ph−¬ng ng÷ bÞ tiªu vong.<br /> Nãi mét c¸ch cô thÓ h¬n, ®« thÞ hãa ng«n ng÷ ®ang lµ mét xu thÕ tÊt yÕu nªn cÇn coi<br /> ®ã lµ mét vÊn ®Ò x· héi vµ ®Æt nã vµo trong mét mèi quan hÖ réng lín víi c¸c vÊn ®Ò<br /> cña ®« thÞ hãa nãi chung ®Ó cã ®−îc ®Þnh h−íng vµ chiÕn l−îc tæng thÓ - mét néi dung<br /> mµ dÔ bÞ bá quªn trong bén bÒ cña bao néi dung kh¸c.<br /> <br /> Tµi liÖu tham kh¶o chÝnh<br /> 1. Ronald Wardthaugh: An introduction to Sociolinguistics. Blackwell publisher, 1993.<br /> 2. J.J. Gumperz: Language and Social Indentity. Cambridge University Press, 1982.<br /> 3. W.Labov: The social stratification of English in New York City. Wasington DC: Center for Applied<br /> Linguistics, 1967.<br /> 4. Hoµng ThÞ Ch©u: TiÕng ViÖt trªn c¸c miÒn ®Êt n−íc. Nxb Khoa häc x· héi, 1989.<br /> 5. NguyÔn V¨n Khang: VÒ kh¸i niÖm “tiÕng Hµ Néi” trong “Hµ Néi - Nh÷ng vÊn ®Ò ng«n ng÷ vµ v¨n<br /> hãa”, Nxb V¨n hãa - Th«ng tin, 2001.<br /> 6. NguyÔn V¨n Khang: KÕ ho¹ch hãa ng«n ng÷ - Ng«n ng÷ häc x· héi vÜ m«. Nxb Khoa häc x· héi,<br /> 2003.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br />
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2