Giới thiệu một số vấn đề về nông nghiệp và nông thôn Trung Quốc - Đào Thế Tuấn

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
35
lượt xem
2
download

Giới thiệu một số vấn đề về nông nghiệp và nông thôn Trung Quốc - Đào Thế Tuấn

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết "Giới thiệu một số vấn đề về nông nghiệp và nông thôn Trung Quốc" nêu lên một số vấn đề lịch sử phát triển của nông thôn, làng xã và hộ nông dân, một số vấn đề lý luận xã hội. Hy vọng nội dung bài viết gợi lên một số suy nghĩ để triển khai một số nghiên cứu về nông nghiệp và nông thôn nước ta hiện nay.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giới thiệu một số vấn đề về nông nghiệp và nông thôn Trung Quốc - Đào Thế Tuấn

  1. 20 X· héi häc sè 4 (60), 1997 giíi thiÖu mét sè vÊn ®Ò vÒ n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n trung quèc §µo ThÕ TuÊn LTS: Th¸ng 8 võa råi Gi¸o s− §µo ThÕ TuÊn cã dÞp ®i Trung Quèc ®Ó t×m hiÓu vÒ t×nh h×nh n«ng th«n. Theo yªu cÇu cña T¹p chÝ X· héi häc, dùa vµo c¸c ®iÒu tai nghe m¾t thÊy vµ c¸c tµi liÖu thu thËp ®−îc trong chuyÕn ®i, Gi¸o s− ®· viÕt bµi nµy ®Ó ph©n tÝch t×nh h×nh n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n cña Trung Quèc. TCXHH Trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu vÒ n«ng nghiÖp vµ sù ph¸t triÓn n«ng th«n trong sù nghiÖp c«ng nghiÖp hãa vµ hiÖn ®¹i hãa ®Êt n−íc, t«i cã chó ý xem xÐt réng ra vÒ n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n ch©u ¸, trong ®ã ®Æc biÖt chó ý ®Õn vÊn ®Ò n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n Trung Quèc. Theo yªu cÇu cña «ng Tæng Biªn tËp T¹p chÝ X· héi häc, t«i giíi thiÖu mét sè suy nghÜ nh©n chuyÕn ®i kh¶o s¸t võa råi. §Ó b¹n ®äc cã c¸i nh×n hÖ thèng h¬n, tr−íc khi nãi vÒ n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n Trung Quèc, t«i nªu mét sè vÊn ®Ò vÒ lÞch sö ph¸t triÓn cña n«ng th«n, lµng x· vµ hé n«ng d©n vµ ë cuèi bµi l−ít qua mét sè vÊn ®Ò lý luËn vµ x· héi. Hy väng r»ng bµi viÕt nµy gîi lªn mét sè suy nghÜ ®Ó triÓn khai nh÷ng nghiªn cøu vÒ n«ng nghiÖp, n«ng th«n vµ n«ng d©n n−íc ta hiÖn nay * * * Mét sè vÊn ®Ò vÒ lÞch sö ph¸t triÓn cña n«ng th«n, lµng x· vµ hé n«ng d©n I. T¹i sao nÒn kinh tÕ Trung Quèc tr× trÖ ? Mét vÊn ®Ò ®−îc th¶o luËn nhiÒu lµ t¹i sao vµo thÕ kû 14 c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp kh«ng xÈy ra ë Trung Quèc? 300 n¨m tr−íc C«ng nguyªn x· héi Trung Quèc ®· cã c¸c ®Æc tr−ng cña kinh tÕ thÞ tr−êng, víi së h÷u ruéng ®Êt chñ yÕu lµ t− nh©n, víi mét møc ®é ph©n c«ng lao ®éng cao, víi mét sù di ®éng lao ®éng cao vµ mét thÞ tr−êng nh©n tè vµ s¶n phÈm ho¹t ®éng tèt. Thêi kú nhµ H¸n (206 t.c.n.-220 s.c.n.) ®· sö dông réng r·i cµy mòi s¾t, diÖp cµy vµ m¸y gieo h¹t. ThÕ kû 11 ë phÝa nam Tr−êng Giang ®· xÈy ra cuéc c¸ch m¹ng xanh vÒ lóa víi c¸c gièng lóa nhËp tõ phÝa nam. NhiÒu s¸ng kiÕn vÒ c«ng cô vµ kü thuËt canh t¸c ®· lµm cho Trung Quèc trë thµnh n−íc cã n¨ng suÊt n«ng nghiÖp cao nhÊt thÕ giíi vµo thÕ kû 13. Theo Francis Bacon cã ba ph¸t minh ®· lµm cho ph−¬ng T©y chuyÓn tõ thêi ®¹i bãng tèi sang thÕ giíi hiÖn ®¹i lµ thuèc sóng, ®Þa bµn tõ tÝnh, giÊy vµ nghÒ in ®Òu ®−îc ph¸t minh ra ë Trung Quèc. ThÕ kû 11 s¶n l−îng s¾t ë Trung Quèc lµ 150000 tÊn, tøc lµ trªn ®Çu ng−êi gÊp 5-6 lÇn ë ch©u ¢u. C«ng nghiÖp dÖt còng rÊt ph¸t triÓn ë ®©y. N¨ng suÊt n«ng nghiÖp cao vµ c«ng nghiÖp tiÕn bé thóc ®Èy viÖc ph¸t triÓn th−¬ng nghiÖp vµ ®« thÞ hãa. Vµo thÕ kû14 Trung Quèc lµ n−íc cã kü thuËt ph¸t triÓn nhÊt vµ kinh tÕ m¹nh mÏ nhÊt. So víi Trung Quèc ph−¬ng T©y lóc bÊy giê lµ n«ng th«n, nghÌo vµ kÐm ph¸t triÓn. NhiÒu nhµ sö häc ®ång ý r»ng lóc bÊy giê ë Trung Quèc cã ®ñ c¸c ®iÒu kiÖn nh− ë n−íc Anh vµo cuèi thÕ
  2. §µo ThÕ TuÊn 21 kû 18 ®Ó ®¹t ®Õn ng−ìng cöa cña cuéc c¸ch m¹ng khoa häc vµ c«ng nghiÖp. Tuy vËy lóc ph−¬ng T©y b¾t ®Çu tiÕn bé nhanh vµo thÕ kû 17, Trung Quèc bÞ bá r¬i ngµy cµng xa (Needham, 1954). Cã nhiÒu gi¶ thuyÕt kh¸c nhau ®−îc ®−a ra ®Ó gi¶i thÝch t×nh tr¹ng ®×nh trÖ cña Trung Quèc nh− do thiÕu vèn, do thÞ tr−êng bÞ h¹n chÕ, do chÝnh trÞ kh«ng æn ®Þnh, do thiÕu ãc kinh doanh. Elvin (1973), sau ®Êy cã Tang (1979) vµ Chao (1986) bæ sung ®−a ra gi¶ thuyÕt cho r»ng Trung Quèc cã c¸c thÓ chÕ tiÕn bé nh− nhµ n−íc thèng nhÊt, n«ng nghiÖp gia ®×nh, së h÷u ®¬n gi¶n vÒ chi phÝ, hÖ thèng thÞ tr−êng thuËn lîi cho viÖc s¸ng t¹o, do ®Êy khoa häc vµ kü thuËt lóc ®Çu ph¸t triÓn h¬n ë ch©u ¢u. Nh−ng d©n sè t¨ng nhanh vµ kh¶ n¨ng t¨ng thªm ®Êt ®ai bÞ h¹n chÕ. Cuèi cïng Trung Quèc ë trong t×nh tr¹ng mµ møc sèng lµ sù tån t¹i, d©n sè qu¸ ®«ng so víi nguån lîi vµ c¸c tiÒm n¨ng kÜ thuËt ®−îc tËn dông vµ viÖc t¨ng s¶n l−îng kh«ng ®uæi kÞp viÖc t¨ng d©n sè vµ nhu cÇu. VÞªc gi¶m b×nh qu©n ruéng ®Êt lµm cho lao ®éng trë thµnh rÊt rÎ vµ nguån lîi vµ vèn trë thµnh ngµy cµng ®¾t. Nhu cÇu vÒ kü thuËt tiÕt kiÖm lao ®éng còng bÞ gi¶m. Ngoµi ra b×nh qu©n ruéng ®Êt gi¶m cßn lµm gi¶m c¶ thÆng d− trªn ®Çu ng−êi lµm cho kh«ng ®ñ thÆng d− ®Ó c«ng nghiÖp ho¸. Lin (1995) cho r»ng sù s¸ng t¹o cã hai giai ®o¹n: giai ®o¹n ®Çu dùa vµo kinh nghiÖm do n«ng d©n vµ thî thñ c«ng thùc hiÖn, v× vËy d©n sè cµng ®«ng th× x¸c suÊt cã s¸ng t¹o cµng nhiÒu. Vµo kho¶ng 1300 d©n sè Trung Quèc gÇn gÊp ®«i d©n sè ch©u ©u do ®Êy ®· cã nhiÒu s¸ng kiÕn h¬n. Giai ®o¹n sau s¸ng t¹o dùa vµo thùc nghiÖm khoa häc th× Trung Quèc l¹i kh«ng cã −u thÕ v× ë n−íc nµy khoa häc chËm ph¸t triÓn. VÒ c¸c nguyªn nh©n c¶n trë viÖc ph¸t triÓn khoa häc cña Trung Quèc, Needham (1981) cho r»ng hÖ thèng quan liªu cña nhµ n−íc thuû lîi c¶n trë viÖc ph¸t triÓn cña giai cÊp th−¬ng nh©n cÇn cho sù ph¸t triÓn cña khoa häc. ë Trung Quèc cho r»ng bu«n b¸n lµ ho¹t ®éng thÊp kÐm nhÊt trong c¸c ho¹t ®éng x· héi (SÜ, n«ng, c«ng, th−¬ng) vµ cã luËt cÊm ng−êi bu«n b¸n kh«ng ®−îc dù thi ®Ó ra lµm quan. Qian (1985) cho r»ng sù thèng nhÊt quèc gia vµ ý thøc hÖ ë Trung Quèc c¶n trë viÖc ph¸t triÓn cña khoa häc. ë ch©u ¢u cã sù c¹nh tranh gi÷a nhµ thê vµ nhµ n−íc, gi÷a c¸c quèc gia thóc ®Èy sù ph¸t triÓn khoa häc. Lin (1995) cho r»ng chÕ ®é häc hµnh gi¸o ®iÒu dùa vµo kiÕn thøc ®¹o Khæng vµ thi cö cña Trung Quèc kh«ng khuyÕn khÝch sù ph¸t triÓn cña khoa häc. II. T¹i sao hÖ thèng n«ng nghiÖp cña Trung Quèc l¹i tr× trÖ ? C¶ Adam Smith (1723-1790) lÉn Karl Marx (1818-1883) ®Òu cho r»ng sù th−¬ng nghiÖp ho¸ ®· biÕn ®æi nÒn kinh tÕ n«ng d©n. Theo Smith sù c¹nh tranh tù do, cïng víi sù t×m c¸ch lµm giµu c¸ nh©n dÉn ®Õn sù ph©n c«ng lao ®éng, tÝch luü vµ s¸ng t¹o, cïng víi sù ph¸t triÓn t− b¶n chñ nghÜa. Marx cho r»ng kinh tÕ n«ng d©n lµ s¶n xuÊt nhá, cßn chñ nghÜa t− b¶n lµ s¶n xuÊt lín dùa trªn lao ®éng ¨n l−¬ng. Sù ph¸t triÓn cña th−¬ng nghiÖp ho¸ dÉn ®Õn c¸c n«ng tr¹i lín dïng lao ®éng ¨n l−¬ng kiÓu t− b¶n. Smith vµ Marx c¨n cø vµo kinh nghiÖm cña n−íc Anh ®Ó rót ra quy luËt nµy. C¸c nhµ lÝ luËn M¸c xÝt nh− Lªnin, Stalin vµ Mao Tr¹ch §«ng, cho r»ng trong ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn cña t− b¶n chñ nghÜa sÏ dÉn ®Õn sù ph¸t triÓn cña t− b¶n chñ nghÜa trong n«ng nghiÖp do ®Êy ®· ®Ò ra sù tËp thÓ ho¸ ®Ó ng¨n chÆn qu¸ tr×nh nµy. C¸c nhµ nghiªn cøu Trung Quèc thêi Mao cho r»ng Trung Quèc còng ph¸t triÓn theo m« h×nh cæ ®iÓn Êy chØ kh¸c lµ t− b¶n chñ nghÜa míi chím në ®· bÞ chñ nghÜa ®Õ quèc ph−¬ng T©y chÆn l¹i. Tuy vËy gÇn ®©y ®· cã mét sè nhµ nghiªn cøu Trung Quèc vµ Mü nghiªn cøu sù ph¸t triÓn cña n«ng th«n Trung Quèc trong thêi Minh-Thanh cho thÊy mÆc dï ®· cã sù th−¬ng nghiÖp ho¸ nÒn kinh tÕ tõ 1350 ®Õn 1850 nh−ng nÒn kinh tÕ tiÓu n«ng gÇn møc tù cÊp vÉn cßn tån t¹i ®Õn tr−íc c¸ch m¹ng.
  3. 22 Giíi thiÖu mét sè vÊn ®Ò vÒ n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n Trung Quèc Cã hai xu h−íng kh¸c nhau gi¶i thÝch qu¸ tr×nh nµy. Tchayanov (1925) cho r»ng nÒn kinh tÕ n«ng d©n víi l« gich riªng cña nã vÉn tån t¹i song song víi chÕ ®é t− b¶n. Schultz (1964) cho r»ng trong nÒn kinh tÕ n«ng d©n còng cã mét thÞ tr−êng c¹nh tranh nh− trong nÒn kinh tÕ t− b¶n, viÖc sö dông c¸c nh©n tè s¶n xuÊt còng cã hiÖu qu¶. N«ng d©n còng ph¶n øng víi thÞ tr−êng, vµ c¬ héi ®Ó ®¹t lîi nhuËn cao nhÊt vµ sö dông nguån lîi tèt nhÊt. Së dÜ cã sù tr× trÖ v× thiÕu c¸c kÜ thuËt thÝch hîp. Theo Huang (1990) th× ë Trung Quèc quan ®iÓm cña Tchayanov phÇn nhiÒu ®óng h¬n. Huang P.C.C. (1990) cho thÊy tõ 1350 ë ch©u thæ Tr−êng Giang nghÒ trång b«ng vµ t¬ t»m b¾t ®Çu ph¸t triÓn m¹nh, lµm ph¸t triÓn nghÒ kÐo sîi vµ dÖt ë c¸c hé n«ng d©n. Ch©u thæ nµy vèn lµ mét vïng thõa l−¬ng thùc trë thµnh thiÕu ph¶i mua cña c¸c vïng kh¸c. C¸c thµnh thÞ còng b¾t ®Çu mäc lªn. Theo lÝ thuyÕt cæ ®iÓn th× trong ®iÒu kiÖn nµy c¸c hé lín thuª lao ®éng ph¶i t¨ng lªn, nh−ng trong thùc tÕ chóng l¹i gi¶m ®i v× gi¸ nh©n c«ng ngµy cµng t¨ng lªn. C¸c hé n«ng d©n trong ®iÒu kiÖn nµy sö dông nhiÒu lao ®éng n÷ vµ trÎ em vµ kÕt hîp gi÷a n«ng nghiÖp vµ nghÒ thñ c«ng. Qu¸ tr×nh thay ®æi cña n«ng th«n trong ®iÒu kiÖn th−¬ng nghiÖp hãa cã ba kiÓu: - Th©m canh: trong ®ã s¶n l−îng t¨ng lªn theo møc ®é lao ®éng t¨ng. - §×nh hãa (involution)1: s¶n l−îng t¨ng lªn nh−ng l·i trªn mét ngµy c«ng l¹i gi¶m xuèng. - Ph¸t triÓn: s¶n l−îng t¨ng nhanh h¬n ®Çu t− lao ®éng do ®Êy l·i trªn ngµy c«ng còng t¨ng. ë ch©u ¢u sù thay ®æi cña n«ng th«n trong thêi k× cËn ®¹i ®i ®«i víi viÖc t¨ng s¶n l−îng vµ n¨ng suÊt lao ®éng, do ®Êy cã sù ph¸t triÓn. ë Trung Quèc trong 6 thÕ kû tr−íc c¸ch m¹ng s¶n l−îng n«ng nghiÖp t¨ng ®ñ ®Ó theo kÞp sù t¨ng d©n sè, nh−ng chñ yÕu do th©m canh vµ ®×nh ho¸, nghÜa lµ n¨ng suÊt vµ thu nhËp trªn ngµy c«ng kh«ng thay ®æi. Ngay trong 30 n¨m sau c¸ch m¹ng, s¶n l−îng n«ng nghiÖp t¨ng ba lÇn nh−ng n¨ng suÊt lao ®éng vµ thu nhËp trªn ®Çu ng−êi chØ t¨ng mét Ýt. Trong qu¸ tr×nh ®×nh ho¸ sù t¨ng tr−ëng kh«ng dÉn ®Õn nh÷ng sù thay ®æi vÒ chÊt ë n«ng th«n, s¶n xuÊt tiÓu n«ng vÉn ë t×nh tr¹ng tù cÊp, tiÕn bé h¬n víi th−¬ng nghiÖp ho¸, th©m canh trång trät vµ ph¸t triÓn nghÒ c«ng nghiÖp. Nh÷ng thay ®æi Êy kh«ng dÉn ®Õn s¶n xuÊt quy m« lín, c¶n trë viÖc ph¸t triÓn s¶n xuÊt cã lao ®éng thuª ¨n l−¬ng, v× nã cã kh¶ n¨ng ®Çu t− lao ®éng víi tiÒn c«ng thÊp h¬n tiÒn l−¬ng. Do ®Êy nã c¶n trë viÖc sö dông kÜ thuËt tiÕt kiÖm lao ®éng cÇn vèn, mµ h−íng theo th©m canh víi lao ®éng chi phÝ thÊp vµ ®×nh ho¸. §©y lµ sù t¨ng tr−ëng ®×nh ho¸ (involutionary growth). T×nh tr¹ng nµy lµ t×nh tr¹ng t¨ng tr−ëng nh−ng kh«ng ph¸t triÓn. Sù t¨ng tr−ëng ®×nh ho¸ ë ch©u thæ Tr−êng Giang trong thêi k× Minh-Thanh kh«ng ph¶i chØ ®¬n gi¶n lµ viÖc th©m canh lóa nh− ®· xÈy ra trong viÖc "®×nh hãa n«ng nghiÖp" (agricultural involution) ë Indonexia mµ ®· ph¸t triÓn c¸c c©y c«ng nghiÖp cÇn nhiÒu lao ®éng h¬n nh− b«ng vµ t¬ t»m vµ c¸c nghÒ thñ c«ng ®i theo c¸c s¶n phÈm nµy. C¸c nghÒ phô thñ c«ng nµy cho tiÒn c«ng thÊp h¬n c¸c ho¹t ®éng chÝnh vÒ n«ng nghiÖp vµ th−êng sö dông lao ®éng phô n÷ vµ trÎ con. Qu¸ tr×nh th−¬ng nghiÖp ho¸ ®×nh ho¸ nµy (involutionary commercialisation) ®i ®«i víi viÖc gia ®×nh ho¸ s¶n xuÊt n«ng th«n c¹nh tranh víi n«ng nghiÖp cã dïng lao ®éng thuª. ChÝnh sù kÕt hîp gi÷a thñ c«ng nghiÖp víi n«ng nghiÖp gia ®×nh lµ mét c¶n trë cho viÖc c«ng nghiÖp ho¸. Ngay trong thêi k× ph¸t triÓn t− b¶n quèc tÕ, b«ng vµ t¬ t»m ®−îc cung cÊp cho c¸c nhµ m¸y dÖt trong n−íc vµ n−íc ngoµi, vµ viÖc dÖt v¶i b»ng tay cã thÓ lµm b»ng sîi kÐo b»ng m¸y, kinh tÕ gia ®×nh vÉn tiÕp tôc ph¸t triÓn ®Ó sö dông hÕt lao ®«ng víi tiÒn c«ng ngµy cµng gi¶m. Còng 1 Kh¸i niÖm INVOLUTION ®Çu tiªn do Geertz (1963) ®Ò nghÞ lóc nghiªn cøu n«ng th«n Indonexia ®Ó chØ n¨ng suÊt lóa cã thÓ t¨ng lªn kh«ng ngõng lóc ®Çu t− thªm lao ®éng. Chóng t«i t¹m dÞch lµ §×nh ho¸ (®×nh lµ dõng l¹i) v× EVOLUTION dÞch lµ TiÕn ho¸.
  4. §µo ThÕ TuÊn 23 nh− tr−íc kia sù th−¬ng nghiÖp ho¸ do t− b¶n quèc tÕ ®Èy m¹nh kh«ng hÒ g©y thay ®æi vÒ chÊt trong n«ng nghiÖp. C¸c gia ®×nh n«ng d©n b©y giê kh«ng kÐo lÊy sîi nh− tr−íc kia n÷a, mµ mua sîi kÐo b»ng m¸y ®Ó dÖt b»ng tay. Nh− vËy lµ c«ng nghiÖp ho¸ vµ ®« thÞ hãa kh«ng kÐo theo sù thay ®æi vÒ chÊt ë n«ng th«n nh− ë c¸c n−íc ch©u ¢u. Trong thêi kú n«ng nghiÖp tËp thÓ, chÕ ®é nµy ®· chia xÎ víi s¶n xuÊt gia ®×nh ®Æc ®iÓm vÒ tæ chøc cña sù chÞu ®ùng d− thõa lao ®éng : nã kh«ng d¸m th¶i håi lao ®éng d− thõa nh− c¸c xÝ nghiÖp t− b¶n chñ nghÜa. MÆc dï trong thêi k× nµy cã dïng t¨ng thªm c¸c vËt t− hiÖn ®¹i nh−ng n¨ng suÊt t¨ng lªn ®· bÞ viÖc huy ®éng lao ®éng cña phô n÷ vµ cña trÎ con nuèt mÊt. Vµ sau ba thËp kû tËp thÓ ho¸ ng−êi n«ng d©n vÉn sèng ë lÒ cña sù tån t¹i. Trong thêi k× c¶i c¸ch n«ng nghiÖp gia ®×nh víi sù thóc ®Èy cña thÞ tr−êng sÏ ph¸t triÓn tÝnh s¸ng t¹o vµ n¨ng lùc kinh doanh cña n«ng d©n vµ t¹o ra c¸c thay ®æi vÒ chÊt. Tuy vËy kh«ng ph¶i lµ nghÒ trång trät t− nh©n hay bu«n b¸n nhá sÏ g©y nªn sù ph¸t triÓn mµ chÝnh c«ng nghiÖp n«ng th«n lµm gi¶m bít sè ng−êi ¨n c¸i b¸nh trång trät vèn h¹n chÕ vµ tho¸t khái sù ®×nh ho¸ kÐo dµi hµng nhiÒu thÕ kû. Mét vÊn ®Ò ®−îc th¶o luËn nhiÒu lµ vÒ nguyªn nh©n v× sao hÖ thèng n«ng nghiÖp Trung Quèc l¹i kh«ng thùc hiÖn ®−îc mét sù t¨ng tr−ëng bÒn v÷ng, cã c¸c s¸ng t¹o kÜ thuËt vµ ®¹t c¸c møc n¨ng suÊt cao h¬n. Tr−íc ®©y n«ng nghiÖp Trung Quèc cã n¨ng suÊt cao h¬n, th−¬ng nghiÖp vµ cña c¶i tËp trung h¬n, lao ®éng dåi dµo h¬n vµ kiÕn thøc kÜ thuËt cã thÓ hç trî sù ph¸t triÓn c«ng nghiÖp. HÖ thèng n«ng nghiÖp Trung Quèc chñ yÕu gåm c¸c n«ng tr¹i gia ®×nh nhá, chø kh«ng ph¶i lµ c¸c l·nh ®Þa phong kiÕn hay c¸c n«ng tr¹i t− b¶n chñ nghÜa. C¸c n«ng tr¹i nµy nhá,dïng kÜ thuËt cæ truyÒn, dïng nhiÒu lao ®éng s¶n xuÊt chñ yÕu ®Ó cho nhu cÇu tån t¹i cña gia ®×nh chø kh«ng ph¶i ®Ó kiÕm l·i. Tuy vËy tr×nh ®é th−¬ng nghiÖp ho¸ cña c¸c n«ng tr¹i nµy kh¸ cao. VÒ mÆt kÜ thuËt nÒn n«ng nghiÖp cã tÝnh thÝch øng sinh th¸i vµ víi ®iÒu kiÖn nhiÒu lao ®éng cao. Theo Perkins (1969) th× n«ng nghiÖp tõ thÕ kû 14 ®Õn nay s¶n l−îng ®· t¨ng lªn 8-10 lÇn b»ng c¸ch t¨ng diÖn tÝch vµ th©m canh chø kh«ng ph¶i do c¶i tiÕn kÜ thuËt. ViÖc t¨ng n¨ng suÊt chñ yÕu do dïng nhiÒu ®Çu vµo h¬n chø kh«ng ph¶i do s¸ng t¹o kÜ thuËt. KÜ thuËt n«ng nghiÖp kh«ng ph¶i lµ th« s¬ nh−ng còng kh«ng ph¶i lµ khoa häc. Cã nhiÒu ý kiÕn kh¸c nhau gi¶i thÝch sù tr× trÖ cña n«ng nghiÖp Trung Quèc nh−ng cã hai xu h−íng gi¶i thÝch tr¸i ng−îc nhau tr×nh bµy ë sau: • ThuyÕt Malthus míi cña Chao Kang ( 1986) cho r»ng t×nh tr¹ng tr× trÖ vÒ kÜ thuËt tõ thÕ kû 12 lµ do d©n sè t¨ng nhanh. ¤ng cho r»ng theo Malthus th× ë ch©u ¢u ng−êi ta chØ lÊy vî vµ ®Î con khi ®· cã ®ñ ®iÒu kiÖn nu«i sèng gia ®×nh, trong lóc ë Trung Quèc h«n nh©n vµ sinh ®Î kh«ng g¾n liÒn víi kinh tÕ. Cã mét gi¸ trÞ v¨n ho¸ rÊt m¹nh lµ ph¶i cã ng−êi nèi dâi khiÕn thanh niªn lËp gia ®×nh kh«ng phô thuéc vµo ®iÒu kiÖn kinh tÕ. Vµ l¹i cã c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸ kh¸c quy ®Þnh viÖc c¸c thµnh viªn cña gia ®i×nh gióp c¸c bµ con nghÌo, lµm cho d©n sè t¨ng lªn vÉn tån t¹i ®−îc. Chao ®· x©y dùng l¹i qu¸ tr×nh t¨ng d©n sè ë Trung Quèc trong 2000 n¨m. Theo t¸c gi¶ th× tõ thÕ kû 12 d©n sè Trung Quèc ®· ®¹t tíi møc mµ c¸c nh©n tè nh− chiÕn tranh, n¹n ®ãi vµ di d©n kh«ng lµm gi¶m d©n sè n÷a. DiÖn tÝch ®Êt ®ai tuy cã t¨ng lªn nh−ng kh«ng kÞp víi t¨ng d©n sè nªn b×nh qu©n ruéng ®Êt vÉn gi¶m. Lóc lao ®éng trë thµnh dåi dµo vµ nguån lîi, nhÊt lµ ®Êt trë thµnh hiÕm, n«ng d©n vµ thî thñ c«ng lùa chän kü thuËt cÇn nhiÒu lao ®éng h¬n lµ kü thuËt tiÕt kiÖm lao ®éng. ViÖc t¨ng ®Çu t− lao ®éng lµm t¨ng thu nhËp cña gia ®×nh nh−ng l¹i lµm gi¶m l·i cña mét ngµy c«ng. T×nh tr¹ng s¶n xuÊt nµy lµm cho n¨ng suÊt ruéng ®Êt ngµy cµng t¨ng thªm nh−ng n¨ng suÊt lao ®éng l¹i gi¶m ®i. ThÕ kû 12
  5. 24 Giíi thiÖu mét sè vÊn ®Ò vÒ n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n Trung Quèc ®−îc coi nh− ®iÓm ngoÆt lóc mµ n«ng nghiÖp Trung Quèc ®i vµo th©m canh b»ng ®Çu t− thªm lao ®éng chø kh«ng c¶i tiÕn kÜ thuËt ®Ó n©ng cao hiÖu suÊt. • ThuyÕt M¸c xÝt míi cña Lippit (1987) cho r»ng n«ng nghiÖp Trung Quèc cã mét thÆng d− ®¸ng kÓ mµ c¸c giai cÊp tÇng líp trªn ®· bßn rót tõ n«ng d©n vµ thî thñ c«ng qua ®Þa t«, lîi tøc, thuÕ vµ tham nhòng, chiÕm kho¶ng 25-30 % cña s¶n l−îng n«ng th«n. ThÆng d− nµy ®¸ng lÏ ph¶i ®−îc ®Çu t− ®Ó c¶i tiÕn n«ng nghiÖp, l¹i ®−îc tiªu pha vµo c¸c môc ®Ých kh«ng kinh tÕ v× phÇn nhiÒu c¸c tÇng líp trªn nµy l¹i kh«ng tham gia trùc tiÕp vµo ho¹t ®éng n«ng nghiÖp. Thùc ra th× c¶ hai quan ®iÓm trªn cã nh÷ng ®iÓm chung. NÕu nh×n tõng ®Þa ph−¬ng mét ë Trung Quèc th× cã n¬i t×nh h×nh phï hîp víi thuyÕt nµy hay thuyÕt kia. III. VÒ nÒn kinh tÕ ®¹o ®øc GÇn ®©y cã mét cuéc th¶o luËn vÒ hµnh vi cña n«ng d©n vµ c¸c thÓ chÕ x· héi. J. Scott trong cuèn: "NÒn kinh tÕ ®¹o ®øc cña n«ng d©n "(1976) cho r»ng x· héi n«ng d©n truyÒn thèng ®−îc tæ chøc theo h−íng tËp thÓ qua sù chia xÎ c¸c gi¸ trÞ ®¹o ®øc vµ c¸c thÓ chÕ céng ®ång. Tr¸i lai S. Popkin trong cuèn: "Ng−êi n«ng d©n hîp lÝ" (1979) cho r»ng x· héi n«ng d©n lµ do nh÷ng cè g¾ng c¸ nh©n hîp lÝ cho phóc lîi t− nh©n hîp thµnh. Scott nhÊn m¹nh c¸c gi¸ trÞ ®¹o ®øc, sù t−¬ng trî, c¸c hµnh ®éng tËp thÓ ®Ó gi¶m bít c¸c khñng ho¶ng cña sù tù cÊp. Popkin l¹i tr×nh bµy ng−êi n«ng d©n nh− c¸c t¸c nh©n kinh tÕ hîp lÝ do c¸c ®éng c¬ quyÒn lîi t− nh©n thóc ®Èy. Scott nhÊn m¹nh sù t−¬ng trî vµ c¸c thÓ chÕ céng ®ång, trong lóc Popkin l¹i cho r»ng sù kh«ng c«ng b»ng néi bé vµ c¸c khã kh¨n cña c¸c hµnh ®éng tËp thÓ. Scott cho r»ng n«ng d©n sèng ë gÇn møc tån t¹i do ®Êy hµnh vi cña hä do ®¹o ®øc tù cÊp (subsistence ethic) quyÕt ®Þnh. Hä ®¸nh gi¸ c¸c thÓ chÕ vµ con ng−êi qua l¨ng kÝnh cña sù rñi ro vµ sù an ninh tån t¹i. NÒn kinh tÕ ®¹o ®øc tiªn ®Þnh r»ng c¸c thÓ chÕ truyÒn thèng (quan hÖ ®Þa chñ- t¸ ®iÒn, ruéng c«ng, hµnh ®éng tËp thÓ, viÖc ®ãng gãp trong lµng) nh»m b¶o vÖ n«ng d©n nghÌo chèng sù khñng ho¶ng cña tù cÊp. Popkin tr¸i l¹i cho r»ng c¸c thÓ chÕ cña lµng x· kh«ng cã t¸c dông ph©n phèi l¹i vµ b¶o hiÓm phóc lîi mµ n«ng d©n lµ nh÷ng ng−êi lu«n muèn ®¹t c¸c phóc lîi c¸ thÓ vµ gia ®×nh cao nhÊt. Lµng cæ truyÒn ë ViÖt Nam cã sù ph©n ho¸ ra giµu vµ nghÌo, ng−êi giµu dïng quyÒn lùc ®Ó t¨ng phóc lîi cña m×nh. Trong c¸c thÓ chÕ cña lµng x· bao giê ng−êi giµu còng cã lîi h¬n ng−êi nghÌo. Cuéc tranh luËn nµy xoay quanh hai vÊn ®Ò: 1. §éng c¬ thóc ®Èy n«ng d©n hµnh ®éng lµ sù hîp lÝ vÒ quyÒn lîi c¸ nh©n hay c¸c gi¸ trÞ céng ®ång chia xÎ nhau. 2. C¸c sù thu xÕp x· héi, c¸c thÓ chÕ vµ c¸c h−íng hµnh vi tËp thÓ mµ c¸c ®éng c¬ Êy thóc ®Èy. VÊn ®Ò chñ yÕu cña lµng x· lµ hµnh ®éng tËp thÓ ®· ®−îc nhiÒu ng−êi nghiªn cøu nh− Olson (1965). Muèn xÐt hµnh ®éng tËp thÓ trong c¸c lµng tr−íc hÕt ph¶i cã sù m« t¶ trõu t−îng cña mét lµng ®iÓn h×nh. Lµng x· trong c¸c ®iÒu kiÖn kh¸c nhau rÊt ®a d¹ng nh−ng cã thÓ nªu ra mét sè nÐt sau lóc xÐt ®Õn hµnh ®éng tËp thÓ. Mét lµng ®iÓn h×nh cÇn ph¶i cã c¸c ®iÒu kiÖn sau: 1. Lµ mét x· héi t−¬ng ®èi æn ®Þnh, thÓ chÕ, c¸c mèi quan hÖ x· héi, t×nh tr¹ng sinh th¸i vµ kÜ thuËt chØ cã thÓ thay ®æi dÇn dÇn. 2. Ph¶i t−¬ng ®èi c¸ch ly khái sù t¸c ®éng vµ nguån lùc tõ bªn ngoµi. 3. Lµ c¸c thµnh viªn cña lµng ph¶i hiÓu biÕt nhau rÊt ®Çy ®ñ. 4. Lµ c¸c ng−êi trong lµng ph¶i cã c¸c gi¸ trÞ chung.
  6. §µo ThÕ TuÊn 25 5. Lµ c¸c quan hÖ x· héi trong lµng rÊt ®a d¹ng: hä hµng, t«n gi¸o, kinh tÕ, chÝnh trÞ, lÞch sö cña c¸c hµnh ®éng chung cã kÕt qu¶... Cã nhiÒu c¬ chÕ quyÕt ®Þnh c¸c hµnh ®éng x· héi nh−: - Sù t−¬ng hç gi÷a c¸c c¸ nh©n. NÕu c¸c ®iÒu kiÖn trªn ®−îc b¶o ®¶m th× c¸c c¸ nh©n quyÕt ®Þnh hîp t¸c. - Céng ®ång nÕu bÒn võng sÏ b¶o ®¶m viÖc trõng ph¹t c¸c ng−êi vi ph¹m hµnh ®éng tËp thÓ. -Hîp ®ång lµ c¸c quy ®Þnh vÒ hµnh ®éng ®Ó tiÕn hµnh c¸c hµnh ®éng tËp thÓ. Lµng cæ truyÒn cã c¸c nguån lîi vÒ thÓ chÕ, cÊu tróc vµ tiªu chuÈn ®Ó gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò vÒ hµnh ®éng tËp thÓ. C¸c h×nh thøc hµnh ®éng tËp thÓ lµ chia xÎ lao ®éng vµ søc kÐo, dïng c¸c tµi s¶n chung ®Ó b¶o hiÓm lóc khñng ho¶ng quanh c¸c ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn , c¸c sù ph©n chia l¹i ®Ó ®¶m b¶o sù tån t¹i cña ng−êi nghÌo. Mét vÊn ®Ò n÷a ®−îc tranh luËn vai trß cña tiªu chuÈn, gi¸ trÞ vµ c¸c hÖ thèng t−îng tr−ng quyÕt ®Þnh tÝnh chÊt cña c¸c thÓ chÕ vµ thùc tÕ cña lµng. Scott cho r»ng c¸c hÖ thèng gi¸ trÞ ®¹o ®øc lµ c¬ së quyÕt ®Þnh mäi ho¹t ®éng x· héi. Theo «ng hµnh ®éng c¸ nh©n tiÕn hµnh nh− sau: 1. N«ng d©n lµ nh÷ng t¸c nh©n th−êng c©n nh¾c vµ chän con ®−êng hîp lÝ. 2. N«ng d©n lu«n sèng trong mét x· héi ®−îc mét sè tiªu chuÈn vµ quan niÖm quyÕt ®Þnh. C¸c tiªu chuÈn vµ quan niÖm nµy h¹n chÕ c¸c hµnh ®éng vµ lùa chän cña hä. 3. N«ng d©n cã c¸c gi¸ trÞ, tiªu chuÈn ¶nh h−ëng ®Õn qu¸ tr×nh c©n nh¾c. 4. N«ng d©n cã lîi Ých vËt chÊt vµ muèn b¶o vÖ chóng. Tr¸i l¹i Popkin l¹i cho r»ng c¸c gi¸ trÞ ®¹o ®øc lµ kh«ng ®¸ng kÓ, c¸c thùc tiÔn cña lµng lµ tæng hîp cña c¸c ho¹t ®éng hîp lÝ cña c¸c ng−êi trong lµng nh»m ®¹t cao nhÊt phóc lîi. ¤ng cho r»ng c¸c thÓ chÕ cña lµng ph¶n ¶nh lîi Ých vËt chÊt cña nh÷ng ng−êi muèn ¸p ®Æt ý muèn cña m×nh cho lµng. Quan niÖm cña Popkin còng gièng nh− c¸c nhµ kinh tÕ cho r»ng thÞ tr−êng ho¹t ®éng theo c¸c quyÕt ®Þnh hîp lÝ cña nh÷ng c¸ nh©n ra quyÕt ®Þnh hîp lÝ vÒ mÆt kinh tÕ. VÒ thùc tÕ Scott cho r»ng n«ng th«n ch©u ¸ cã mét c¬ chÕ ph©n phèi l¹i h÷u hiÖu nh− chÕ ®é ruéng c«ng ë ViÖt Nam. Popkin tr¸i l¹i cho r»ng ruéng c«ng do hµo môc trong lµng chi phèi vµ kh«ng h−íng vÒ nhu cÇu cña ng−êi nghÌo. Thùc ra th× hai lÝ thuyÕt trªn kh«ng hoµn toµn m©u thuÉn nhau mµ chØ lµ sù ph©n tÝch ë hai møc ®é kh¸c nhau. Popkin ph©n tÝch sù tÝnh to¸n chi phÝ vµ l·i ë møc ra quyÕt ®Þnh c¸ nh©n, cßn Scott cho r»ng c¸c hµnh ®éng c¸ nh©n cã mét hÖ thèng c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸ h¹n chÕ c¸c ®éng c¬ c¸ nh©n vµ bï l¹i lîi Ých c¸ nh©n thuÇn tuý. Trong x· héi n«ng th«n cña hai qu¸ tr×nh trªn ®Òu song song tån t¹i nh− qu¸ tr×nh t− h÷u ho¸ vµ ph©n ho¸ së h÷u ruéng ®Êt, vµ qu¸ tr×nh b¶o vÖ vµ phôc håi ruéng c«ng. Tuú tõng tr−êng hîp cô thÓ vÒ kh«ng gian vµ thêi gian mµ qu¸ tr×nh nµy hay qu¸ tr×nh kia m¹nh h¬n. IV. VÒ céng ®ång lµng x· Céng ®ång lµng x· vèn ®−îc coi lµ c¬ së x· héi cña nÒn kinh tÕ n«ng d©n ch©u ¸. Céng ®ång lµng x· lµ mét tËp thÓ khÐp kÝn cã c¸c ®Æc ®iÓm sau: tù trÞ vÒ chÝnh trÞ, tù cÊp vÒ kinh tÕ, ®ång nhÊt vÒ x· héi vµ Ýt thay ®æi. Marx (1853) ®· ®Ò xuÊt "ph−¬ng thøc s¶n xuÊt ch©u ¸" víi c¸c ®Æc ®iÓm nh−: kh«ng cã së h÷u t− nh©n vÒ ruéng ®Êt, kh«ng t¸ch rêi n«ng nghiÖp vµ c«ng nghiÖp vµ tÝnh tù cÊp trong s¶n xuÊt vµ tiªu dïng (Chesneaux, 1974). B¶n chÊt cña ph−¬ng thøc nµy lµ sù tån t¹i cña c«ng x· nguyªn thuû trªn c¬ së së h÷u c«ng céng vÒ ruéng ®Êt vµ tæ chøc trªn c¸c mèi quan hÖ hä hµng, vµ mét chÝnh quyÒn nhµ n−íc thèng nhÊt c¸c c«ng x·, kiÓm so¸t viÖc sö dông c¸c
  7. 26 Giíi thiÖu mét sè vÊn ®Ò vÒ n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n Trung Quèc nguån l¬Þ kinh tÕ chñ yÕu vµ chiÕm h÷u trùc tiÕp mét phÇn lao ®éng vµ s¶n xuÊt cña c¸c c«ng x· (Godelier,1974). ChÕ ®é nµy cßn ®−îc gäi lµ "chÕ ®é chuyªn chÕ ph−¬ng §«ng" (Wittfogel, 1963). Trong c¸c nghiªn cøu vÒ lµng x· ch©u ¸ nhiÒu ®Æc ®iÓm ®−îc m« t¶ nh−: "PhÐp vua thua lÖ lµng" (Mus, 1949), "nÒn d©n chñ cña ng−êi nghÌo" (Wittfogel, 1963), sù t−¬ng trî x· héi (Boeke, 1948), tÝnh tù cÊp vµ Ýt trao ®æi víi bªn ngoµi ( Maine, 1876). C¸c nhµ n−íc thùc d©n ®· muèn gi÷ l¹i sù tù trÞ cña lµng x· ®Ó gi¶m chi phÝ hµnh chÝnh (Rafles, 1814; Gourou, 1936). VÒ sù ®ång nhÊt vÒ x· héi Burger (1975) cho r»ng c− d©n trong lµng lµ mét khèi n«ng d©n kh«ng cÊu tróc, ®ång nhÊt víi mét sù l·nh ®¹o ®Þa ph−¬ng trªn hä. NhiÒu t¸c gi¶ kh¸c cho r»ng trong lµng cã mét sù ph©n ho¸ nh−ng ch−a ph¶i lµ mét cÊu tróc giai cÊp (Vollenhoven, 1918 ; Maine, 1876 ). NhiÒu t¸c gi¶ nhÊn m¹nh tÝnh c«ng x· : Boeke (1948), Gourou (1936), Lª Thanh Kh«i (1955). GÇn ®©y J. Breman (1988) nªu lªn mét sè Ý kiÕn cña nhiÒu t¸c gi¶ phñ ®Þnh c¸c nhËn xÐt trªn vÒ lµng x· nh−: - Lµng kh«ng ph¶i lµ mét ®¬n vÞ c« lËp vµ tù ®iÒu chØnh (Dumont, 1966). Tr−ëng lµng kh«ng ph¶i lµ mét ®¹i diÖn cho quyÒn lîi tËp thÓ, mµ chØ lµ mét ng−êi trung gian gi÷a nhµ n−íc vµ n«ng d©n. - NÒn kinh tÕ n«ng d©n kh«ng ph¶i lµ mét thÓ chÕ c«ng x· vµ tù cÊp, do ®Êy kh«ng cã tinh thÇn t−¬ng trî vµ tËp thÓ. Thùc tÕ nã chØ lµ nh÷ng mèi quan hÖ gi÷a ®Þa chñ, cã lóc kh«ng ë trong lµng víi n«ng d©n. - Lµng kh«ng ph¶i lµ mét sù liªn kÕt cña c¸c ho¹t ®éng n«ng nghiÖp vµ c«ng nghiÖp nh»m cung cÊp cho nhu cÇu cña d©n lµng. C¸c hé n«ng d©n kh«ng ph¶i lµ c¸c ®¬n vÞ hçn hîp s¶n xuÊt nhiÒu ngµnh. Trong thùc tÕ ë n«ng th«n ch©u ¸ ®· cã mét sù ph©n c«ng lao ®éng s©u vµ cã sù trao ®æi hµng ho¸ qua thÞ tr−êng gi÷a c¸c lµng vµ víi ®« thÞ (Perlin, 1983). - Lµng kh«ng ph¶i lµ nh÷ng c«ng x· n«ng d©n ®ång nhÊt lµm c¬ së cho mét ph−¬ng thøc s¶n xuÊt tr× trÖ l©u dµi, mµ lµ mét x· héi ®· bÞ ph©n ho¸ thµnh giai cÊp cã ruéng vµ kh«ng cã ruéng. GÇn ®©y mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ lµng ë Java, Indonexia (Casparis, 1986; Boomgaard, 1987), ë Srilanka (Morisson, 1979) hay Ên §é (Srinivas, !987) ®Òu kh«ng coi lµng nh− mét c«ng x· cña nh÷ng ng−êi cïng quyÒn lîi, c«ng b»ng, d©n chñ, tù trÞ, tù cÊp. Thùc ra th× lµng x· ë ch©u ¸ rÊt ®a d¹ng vµ ë c¸c tr×nh ®é ph¸t triÓn kh¸c nhau. VÊn ®Ò nµy cÇn ph¶i ®−îc nghiªn cøu trªn quan ®iÓm lÞch sö. Qu¸ tr×nh c¶i c¸ch vµ më cöa ë Trung Quèc I. Tæng quan: Cuéc c¶i c¸ch ë Trung Quèc b¾t ®Çu tõ th¸ng 12 n¨m 1978, b»ng viÖc kho¸n ®Õn hé trong n«ng th«n. §Õn th¸ng 10 n¨m 1984 th× më réng cuéc c¶i c¸ch ra thµnh thÞ, b¾t ®Çu cho c¸c c¬ chÕ thÞ tr−êng ph¸t triÓn. Th¸ng 6 n¨m 1989 cuéc c¶i c¸ch gÆp khñng ho¶ng víi sù kiÖn Thiªn An M«n, dÉn ®Õn viÖc th¾t chÆt vÒ chÝnh trÞ. §Õn th¸ng 1 n¨m 1992, §Æng TiÓu B×nh l¹i thóc ®Èy l¹i cuéc c¶i c¸ch trong chuyÕn ®i kh¶o s¸t Th©m QuyÕn. Cuéc c¶i c¸ch ®· mang l¹i nh÷ng tèc ®é t¨ng tr−ëng ch−a tõng cã: S¶n phÈm trong n−íc t¨ng h¬n 10 % n¨m trong 16 n¨m. N«ng nghiÖp còng t¨ng trªn 5 % n¨m. B¶ng 1: C¸c chØ sè quan träng vÒ t×nh h×nh kinh tÕ Trung Quèc ChØ sè §¬n vÞ 1980 1985 1990 1995 1996
  8. §µo ThÕ TuÊn 27 D©n sè triÖu 987,05 1058,51 1143,33 1211,21 1223,89 D©n sè n«ng th«n triÖu 795,65 807,57 841,42 859,47 864,39 TØ lÖ d©n ®« thÞ % 19,4 23,7 26,4 29,0 29,4 Lao ®éng triÖu 423,61 498,73 639,09 679,47 688,50 Lao ®éng n«ng th«n triÖu 318,36 370,65 472,93 488,54 490,35 S¶nphÈm trongn−íc tØ nguyªn 451,8 896,4 1854,8 5847,8 6779,5 s¶n nghiÖp 1 tØ nguyªn 135,9 254,2 501,7 1199,3 1355,0 s¶n nghiÖp 2 tØ nguyªn 219,2 386,7 771,7 2853,8 3314,8 s¶n nghiÖp 3 tØ nguyªn 96,6 255,6 518,4 1794,7 2109,7 s¶n nghiÖp 1 % 30,1 28,4 27,1 20,5 20,0 s¶n nghiÖp 2 % 48,5 43,1 41,6 48,8 48,9 s¶n nghiÖp 3 % 21,4 28,5 31,3 30,7 31,1 S¶n l−îng: l−¬ng thùc triÖu tÊn 320,56 379,11 446,24 466,57 490,00 b«ng triÖu tÊn 2,707 4,147 4,508 4,765 420,3 h¹t dÇu triÖu tÊn 7,691 15,784 16,132 22,503 22,071 thÞt lîn, bß, cõu triÖu tÊn 12,054 17,607 25,135 42,653 47,722 XuÊt khÈu tØ USD 18,12 27,35 62,09 148,78 151,07 NhËp khÈu triÖu tÊn 20,02 42,25 53,35 132,087 138,84 Thu nhËp n«ng th«n nguyªn/ng 191,3 397,6 686,3 1577,7 1926,0 so víi 1978 138,1 261,2 300,7 375,4 409,2 Thu nhËp thµnh thÞ nguyªn/ng 439,4 685,3 1387,3 3892,9 4377.2 so víi 1978 127,0 161,6 197,8 287,2 296,7 Nh×n l¹i qu¸ tr×nh c¶i c¸ch thÊy cã thÓ chia thµnh ba giai ®o¹n: 1. Giai ®o¹n 1 (cuèi 1978-10-1984) lµ giai ®o¹n c¶i c¸ch c¸c thÓ chÕ qu¶n lý vi m«. Bé ba cña hÖ thèng kinh tÕ cò lµ c«ng x· nh©n d©n, c«ng nghiÖp quèc h÷u vµ chÕ ®é l−¬ng b×nh qu©n chñ nghÜa bÞ xo¸ bá. Môc tiªu lµ t¨ng lîi Ých cña n«ng d©n, c«ng nh©n vµ ng−êi qu¶n lÝ, ë n«ng th«n lµ thùc hiÖn chÕ ®é kho¸n hé vµ ë thµnh thÞ lµ giao quyÒn tù chñ cho c¸c xÝ nghiÖp. 2. Giai ®o¹n 2 (10-1984 ®Õn cuèi 1991), lµ thay ®æi c¬ chÕ ph©n phèi nguån lùc nh− ph©n phèi vËt t−, trao ®æi ngo¹i th−¬ng, vµ tµi chÝnh. 3. Giai ®o¹n 3 (tõ 1992), tËp trung vµo thay ®æi chÝnh s¸ch vÜ m« nh− tØ suÊt l·i, hèi ®o¸i, gi¸ c¶ cña c¸c vËt t− vµ s¶n phÈm khan hiÕm.
  9. 28 Giíi thiÖu mét sè vÊn ®Ò vÒ n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n Trung Quèc C¸ch lµm cña Trung Quèc lµ "qua s«ng b»ng c¸ch nh¶y trªn ®¸". C¸ch lµm nµy ®· dÉn ®Õn t×nh tr¹ng nÒn kinh tÕ cã nh÷ng chu k× t¨ng m¹nh/lén xén. Nguyªn nh©n cña c¸c chu k× nµy lµ do viÖc c¶i c¸ch gi¸ ch−a triÖt ®Ó, chÕ ®é hai gi¸ vÉn tån t¹i. Lóc c¸c xÝ nghiÖp ®−îc tù chñ t×m c¸ch ®Ó ph¸t triÓn mµ gi¸ n¨ng l−îng, vËt t−, vËn t¶i do nhµ n−íc ®Þnh gi¸ l¹i thÊp nªn dÉn ®Õn thiÕu hôt. Do ®Êy nhµ n−íc l¹i ph¶i h¹n chÕ tÝn dông ®Ó lµm gi¶m t×nh tr¹ng "nãng báng". ViÖc t¨ng nhu cÇu tÝn dông ®· dÉn ®Õn l¹m ph¸t, khiÕn nhµ n−íc l¹i ph¶i kiÓm so¸t tÝn dông. T×nh tr¹ng tÝn dông l·i suÊt thÊp, hèi ®o¸i thÊp, gi¸ vËt t− thÊp dÉn ®Õn t×nh tr¹ng c¸c xÝ nghiÖp lîi dông viÖc chªnh lÖch gi¸ ®Ó kiÕm l·i. C¸c thêi gian nãng báng nµy ®· xÈy ra c¸c n¨m 1984-1985, 1986-1987 vµ 1992- 1993. Sau ®Êy ®Ó lµm nguéi t×nh h×nh, nhµ n−íc l¹i ph¶i kiÓm so¸t gi¸, gi¶m bít quyÒn tù trÞ cña xÝ nghiÖp, kiÓm so¸t tÝn dông, ngõng sù ph¸t triÓn cña khu vùc t− doanh. C¸c biÖn ph¸p nµy mÆt kh¸c l¹i cã t¸c dông tiªu cùc nh− lµm c¸c xÝ nghiÖp bÞ lç, gi¸ c¶ kh«ng ®iÒu chØnh ®−îc cung cÇu, nguån lùc ph©n phèi kh«ng hiÖu qu¶, t¨ng tr−ëng bÞ gi¶m, nguån thu ng©n s¸ch bÞ gi¶m. Lóc t×nh tr¹ng nµy trë thµnh nghiªm träng nhµ n−íc l¹i ph¶i níi réng chÝnh s¸ch ®Ó thóc ®Èy mét ®ît t¨ng tr−ëng míi. B¶ng 2: Tèc ®é t¨ng cña c¸c chØ sè quan träng (%n¨m) ChØ sè 1981-1996 1986-1996 1991-1996 D©n sè 1,4 1,3 1,1 D©n sè n«ng th«n 0,5 0,6 0,4 Lao ®éng 3,1 3,0 1,2 Lao ®éng n«ng th«n 2,7 2,6 0,6 S¶n phÈm trong n−íc 10,1 9,9 11,6 S¶n nghiÖp 1 5,5 4,2 4,3 S¶n nghiÖp 2 12,1 13,0 16,5 S¶n nghiÖp 3 11,3 9,5 9,6 S¶n l−îng: L−¬ng thùc 2,7 2,4 1,6 B«ng 2,8 0,1 H¹t dÇu 6,8 3,1 5,4 ThÞt lîn, bß, cõu 9,0 9,5 11,3 XuÊt khÈu 14,2 16,8 16,0 NhËp khÈu 12,9 11,4 17,3 Thu nhËp n«ng th«n 7,0 4,2 5,3 Thu nhËp thµnh thÞ 5,4 3,9 7,0 ViÖc c¶i c¸ch c¸c xÝ nghiÖp quèc doanh (XNQD) gÆp nhiÒu khã kh¨n. Môc ®Ých cña c¶i c¸ch lµ lµm cho c¸c XNQD ph¶n øng víi c¬ chÕ thÞ tr−êng, nh−ng thÞ tr−êng l¹i ch−a hoµn chØnh.
  10. §µo ThÕ TuÊn 29 N¨m 1992 sau ba n¨m t¨ng tr−ëng gi¶m sót, §Æng TiÓu B×nh ph¸t ®éng l¹i c¶i c¸ch, më cöa vµ t¨ng nhanh ë kh¾p n¬i x©y dùng c¸c khu ph¸t triÓn kinh tÕ. Riªng tØnh Qu¶ng §«ng cã 2000 khu. §Êt n«ng nghiÖp bÞ mÊt rÊt lín. N¨m 1992 t¨ng tr−ëng ®¹t 13% n¨m, t×nh h×nh ph¸t triÓn trë nªn nãng báng, gi¸ bÊt ®éng s¶n t¨ng lªn 38% so víi n¨m tr−íc, gi¸ c¸c vËt t− s¶n xuÊt nh− s¾t thÐp t¨ng 2 lÇn, xi m¨ng t¨ng 4 lÇn, l¹m ph¸t lªn ®Õn 17% ë c¸c thµnh thÞ vµ lªn ®Õn 20% ë Th−îng H¶i, Qu¶ng Ch©u. T×nh tr¹ng nhËp siªu t¨ng lªn ®¹t 1,7 tØ USD. Trong n«ng nghiÖp gi¸ vËt t− n«ng nghiÖp còng t¨ng lµm cho n«ng d©n kh«ng phÊn khëi. C¸c ®Þa ph−¬ng ®Ó cã vèn ®Çu t− b¾t n«ng d©n ph¶i ®ãng gãp nhiÒu. N«ng s¶n mua cña n«ng d©n ®−îc tr¶ b»ng tÝn phiÕu. N«ng d©n ë nhiÒu n¬i, nhÊt lµ ë Tø Xuyªn, bÊt b×nh ®· biÓu t×nh ph¶n ®èi. Nhµ n−íc ph¶i ¸p dông c¸c biÖn ph¸p k×m h·m bít t¨ng tr−ëng nh− t¨ng l·i suÊt lªn thªm 2,18%, ra lÖnh ngõng viÖc x©y dùng c¸c khu ph¸t triÓn kinh tÕ. ChÝnh phñ quyÕt ®Þnh xo¸ cho n«ng d©n 43 lo¹i thuÕ vµo ®Çu n¨m vµ thªm 37 lo¹i n÷a vµo gi÷a n¨m vµ cÊm c¸c cÊp d−íi tØnh thu thuÕ. Sang n¨m 1996 nÒn kinh tÕ Trung quèc b¾t ®Çu æn ®Þnh, theo c¸ch nãi cña hä ®· "h¹ c¸nh mÒm". T¨ng tr−ëng gi¶m dÇn tõ 14,2% n¨m 1992 xuèng 13,5% n¨m 1993, 11,8% n¨m 1994, 10,2% n¨m 1995 vµ 9,7% n¨m 1996. L¹m ph¸t gi¶m tõ 21,7% n¨m 1994 xuèng 14,8% n¨m 1995 vµ 6,1% n¨m 1996. II. T×nh h×nh ph¸t triÓn cña n«ng nghiÖp vµ chÝnh s¸ch n«ng nghiÖp. Tõ 1978 ®Õn 1993 s¶n l−îng l−¬ng thùc t¨ng tõ 304,8 triÖu tÊn lªn 456,4 triÖu tÊn n¨m 1993, hay 2,7% n¨m. §Ó thóc ®Èy sù ph¸t triÓn n«ng nghiÖp nhÊt lµ s¶n xuÊt l−¬ng thùc trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y cã nh÷ng thay ®æi vÒ chÝnh s¸ch. NÕu nh×n l¹i thêi gian tõ sau c¶i c¸ch th× sù ph¸t triÓn n«ng nghiÖp cã thÓ chia thµnh 4 giai ®o¹n: 1. Giai ®o¹n 1 (1978-1984): Thêi gian nµy b¾t ®Çu thùc hiÖn kho¸n cho hé n«ng d©n. L−îng n«ng s¶n thu mua b¾t buéc ®−îc gi¶m bít vµ xo¸ bá víi mét sè n«ng s¶n. Riªng n¨m 1979 gi¸ thu mua n«ng s¶n t¨ng 20%, gi¸ n«ng s¶n mua theo gi¸ cao còng t¨ng lªn. Do ®Êy s¶n l−îng l−¬ng thùc t¨ng nhanh: 4,95% n¨m trong 6 n¨m. ThÞt t¨ng 10,3 % n¨m vµ thuû s¶n t¨ng 4,8% n¨m. Tæng s¶n l−îng n«ng nghiÖp t¨ng 7, 6% n¨m. 2. Giai ®o¹n 2 (1984-1988): Thêi gian nµy b¾t ®Çu c¶i c¸ch ë thµnh thÞ: thùc hiÖn chÝnh s¸ch hai gi¸, c¶i c¸ch thuÕ xÝ nghiÖp vµ tiÒn l−¬ng, c¶i c¸ch ng©n hµng vµ tµi chÝnh, chia thu nhËp gi÷a trung −¬ng vµ ®Þa ph−¬ng, më cöa 14 thµnh phè ven biÓn. C«ng nghiÖp ®−îc lîi nhiÒu, g©y l¹m ph¸t hai con sè lµm cho n«ng th«n gÆp khã kh¨n. ChÝnh phñ kh«ng n©ng gi¸ b¸n lÎ n«ng s¶n ë thµnh thÞ nh−ng l¹i n©ng gi¸ thu mua liªn tôc lµm cho viÖc trî gi¸ lªn ®Õn 1/4 ng©n s¸ch. N¨m 1984 ®¹t n¨ng suÊt cao nhÊt, nhµ n−íc chuyÓn sang chÕ ®é mua theo hîp ®ång víi gi¸ trung b×nh gi÷a hai gi¸ thu mua tr−íc kia. Do gi¸ gi¶m vµ l−îng mua cña nhµ n−íc gi¶m ®i nªn n«ng d©n gi¶m diÖn tÝch l−¬ng thùc vµ b«ng, n¨m 1985 l−¬ng thùc gi¶m 7% vµ b«ng 34%. V× s¶n l−îng l−¬ng thùc kh«ng ®¹t møc 1984 cho ®Õn 1989 nhµ n−íc b¾t buéc n«ng d©n ph¶i thùc hiÖn hîp ®ång nh− lµ møc b¾t buéc sau ®Êy cßn thõa míi ®−îc b¸n ra thÞ tr−êng tù do. MÆc dï gi¸ thu mua cã t¨ng lªn nh−ng viÖc ®Þnh kÕ ho¹ch diÖn tÝch vµ l−îng thu mua l¹i cã tÝnh ¸p ®Æt nªn viÖc s¶n xuÊt l−¬ng thùc mÊt lîi thÕ so s¸nh. Trong giai ®o¹n nµy s¶n l−îng l−¬ng thùc vµ b«ng dõng l¹i , tr¸i l¹i s¶n l−îng thÞt t¨ng 9,2% n¨m, gia cÇm vµ s÷a t¨ng gÊp ®«i trong 4 n¨m. Thuû s¶n t¨ng 14,4% n¨m. C¬ cÊu s¶n xuÊt
  11. 30 Giíi thiÖu mét sè vÊn ®Ò vÒ n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n Trung Quèc do ®Êy chuyÓn m¹nh sang c¸c ngµnh phi trång trät. TØ lÖ trång trät trong n«ng nghiÖp n¨m 1984 lµ 68,3% ®Õn 1988 chØ cßn 55,9%. 3. Giai ®o¹n 3 (1988-1991): Th¬× gian nµy c«ng nghiÖp t¨ng nhanh nh−ng l¹m ph¸t còng lªn ®Õn hai sè. §Ó chèng l¹m ph¸t nhµ n−íc kiÓm so¸t gi¸ cña mét sè mÆt hµng, gi¶m cung cÊp tiÒn vµ tÝn dông, c¾t vµ ho·n ®Çu t−. T¨ng tr−ëng chØ cßn 5,6 % so víi 9,65 % 10 n¨m tr−íc vµ 10,76 % cña giai ®o¹n tr−íc. N«ng nghiÖp ®−îc phôc håi, l−¬ng thùc ®Æt ®Ønh cao 446,3 triÖu tÊn. B«ng vµ h¹t dÇu còng t¨ng lªn. Ch¨n nu«i vµ thuû s¶n còng t¨ng gÇn 8 % n¨m. S¶n l−îng n«ng nghiÖp t¨ng 4,8 % n¨m, cao h¬n giai ®o¹n tr−íc mét Ýt. 4. Giai ®o¹n 4 (1992 ®Õn nay): giai ®o¹n nµy c¶i c¸ch l¹i ®−îc ph¸t ®éng l¹i. ViÖc bu«n b¸n n«ng s¶n ®−îc tù do h¬n : gi¸ b¸n lÎ h¹t vµ dÇu ë thµnh thÞ t¨ng thªm 20,9 % n¨m 1991 vµ thªm 39,2 % n¨m 1992. N¨m 1993 Nhµ n−íc bá chÕ ®é bao cÊp l−¬ng thùc vµ th−c hiÖn chÕ ®é "bao l−¬ng phãng gi¸", tøc lµ chÕ ®é hîp ®ång b¾t buéc theo gi¸ cè ®Þnh ®−îc b·i bá nh−ng n«ng d©n vÉn bÞ b¾t buéc ph¶i b¸n cho nhµ n−íc mét l−îng nhÊt ®Þnh theo gi¸ thÞ tr−êng. C¸c c«ng ty l−¬ng thùc b¾t ®Çu kinh doanh nh− c«ng ty th−¬ng m¹i. ChÝnh s¸ch kh«ng râ rµng nµy lµm cho n«ng d©n gi÷ h¹t l¹i kh«ng b¸n vµo cuèi n¨m 1993, C¸c tØnh kh«ng thÓ thu mua theo gi¸ thÞ tr−êng bÌn cÊm vËn l−¬ng thùc ®Ó thu mua lµm cho gi¸ t¨ng vät ë miÒn nam. N¨m 1994 s¶n l−îng l−¬ng thùc gi¶m 7 % lµm cho mäi ng−êi lo ng¹i, v× nÕu Trung Quèc thiÕu l−¬ng thùc th× sÏ ¶nh h−ëng ®Õn t×nh h×nh l−¬ng thùc c¶ thÕ giíi. Do n©ng gi¸ l−¬ng thùc nªn n¨m 1995 l¹i tiÕp tôc t¨ng. HiÖn nay theo chóng t«i hái n«ng d©n th× gi¸ thu mua cña nhµ n−¬c cao h¬n gi¸ thÞ tr−êng vµ sau khi nhµ n−íc thu mua xong th× gi¸ thÞ tr−êng gi¶m xuèng (?). Theo c¸c c¬ quan nghiªn cøu th× hiÖn nay gi¸ l−¬ng thùc trong n−íc ®· cao h¬n gi¸ thÞ tr−êng thÕ giíi do ®Êy hä rÊt sî viÖc nÕu Trung Quèc tham gia vµo Tæ chøc th−¬ng m¹i thÕ giíi, më cöa th× l−¬ng thùc n−íc ngoµi sÏ trµn vµo Trung Quèc. Trong thêi gian 1978-1992 sè chî n«ng th«n t¨ng 137,8% vµ doanh sè trao ®æi t¨ng 2724%. NhiÒu chî b¸n bu«n n«ng s¶n ®−îc thµnh lËp, cuèi n¨m 1991 cã 1600 c¸i. C¸c tæ chøc bu«n b¸n n«ng s¶n c¸ thÓ vµ hîp t¸c x· ®¹t 3,7 triÖu cã 13,99 triÖu ng−êi tham gia. Cuèi 1992 chØ cßn 4 mÆt hµng ®−îc thu mua b¾t buéc theo gi¸ cè ®Þnh : l−¬ng thùc, h¹t dÇu, b«ng vµ kÐn t»m. Nãi chung viÖc mua b¸n s¶n phÈm cßn ch−a døt kho¸t chuyÓn h¼n sang kinh tÕ thÞ tr−êng nªn vÉn cßn lóng tóng. VÒ chÝnh s¸ch ruéng ®Êt, tr−íc 1978 ruéng ®Êt thuéc vÒ c«ng x· nh©n d©n, sau c¶i c¸ch thùc hiÖn kho¸n ®Õn hé, së h÷u ruéng ®Êt thuéc vÒ th«n (tr−íc ®©y lµ ®¹i ®éi cña c«ng x·), cßn quyÒn sö dông thuéc vÒ hé n«ng d©n. Th«n cã quyÒn thay ®æi ruéng ®Êt lóc cÇn thiÕt. Thêi gian kho¸n lóc ®Çu lµ 3-5 n¨m, sau t¨ng lªn 15 n¨m vµo gi÷a c¸c n¨m 80 vµ tõ 1993 lªn 30 n¨m. N«ng d©n cã quyÒn thõa kÕ trong thêi gian kho¸n. HiÕn ph¸p n¨m 1988 hîp ph¸p ho¸ viÖc chuyÓn giao quyÒn sö dông ®©t. HiÖn nay x· vµ th«n gi÷ vai trß cu¶ cÊp hµnh chÝnh nh−ng ®ång thêi vÉn qu¶n lý c¸c tµi s¶n tËp thÓ cña c«ng x· vµ ®¹i ®éi tr−íc ®©y. X· vµ th«n cßn ®Çu t− vµ qu¶n lÝ c«ng nghiÖp n«ng th«n, lÊy l·i cu¶ c«ng nghiÖp n«ng th«n ®Ó hç trî cho n«ng nghiÖp hay thùc hiÖn c¸c ch−¬ng tr×nh phóc lîi x· héi, qu¶n lý gi¸o dôc vµ søc khoÎ. GÇn ®©y nhµ n−íc giao cho c¸c cÊp nµy viÖc cung cÊp dÞch vô cho n«ng d©n. §i th¨m n«ng th«n Trung Quèc chóng t«i thÊy hä sö dông kh¸i niÖm "tËp thÓ" rÊt phæ biÕn, thÝ dô cã mét xÝ nghiÖp lóc hái th× b¶o ®©y lµ tËp thÓ nh−ng lóc chia l·i l¹i chØ chia cho c¸c uû viªn s¸ng lËp, tøc lµ c¸c c¸n bé x·. T×nh tr¹ng chiÕm dông ruéng ®Êt c«ng cña c¸c tËp thÓ còng rÊt phæ biÕn g©y bÊt b×nh trong n«ng d©n n¨m 1993.
  12. §µo ThÕ TuÊn 31 VÒ tæ chøc s¶n xuÊt, sau khi kho¸n cho hé n«ng d©n, mçi hé cã kho¶ng 0,5 ha chia lµm 4-5 m¶nh. HiÖn nay n«ng d©n ®ang tiÕn hµnh ®æi ruéng cho nhau ®Ó cã ruéng liÒn kho¶nh. Mét vÊn ®Ò ®ang ®−îc th¶o luËn vµ lµm thö lµ lµm thÕ nµo ®Ó cung cÊp dÞch vô cho hé n«ng d©n. Theo Trung t©m nghiªn cøu ph¸t triÓn cña chÝnh phñ th× hiÖn nay cã 5 h×nh thøc cung cÊp dÞch vô cho hé n«ng d©n: - c¸c tæ chøc cña céng ®ång n«ng th«n (th«n) lµm dÞch vô - c¸c tæ chøc hîp t¸c dÞch vô. - c¸c c«ng ty hay xÝ nghiÖp kÝ hîp ®ång víi n«ng d©n. - c¸c chî b¸n bu«n kÝ hîp ®ång víi n«ng d©n. - c¸c c¬ quan chÝnh phñ cung cÊp dÞch vô cho n«ng d©n. HiÖn nay Trung Quèc ®ang lµm thÝ ®iÓm vÒ "s¶n nghiÖp ho¸ n«ng nghiÖp", tøc lµ ph¶i thèng nhÊt l¹i ba kh©u cña n«ng nghiÖp lµ tr−íc s¶n xuÊt, s¶n xuÊt vµ sau s¶n xuÊt thµnh mét ®Ó lµm t¨ng gi¸ trÞ cho n«ng d©n (theo ®iÒu tra thÊy 43 % gi¸ trÞ bÞ mÊt trong l−u th«ng). C¸c h×nh thøc s¶n nghiÖp ho¸ cã thÓ kh¸c nhau nh−: - liªn kÕt gi÷a xÝ nghiÖp vµ hé n«ng d©n. - liªn kÕt gi−· c¸c xÝ nghiÖp hîp t¸c vµ hé n«ng d©n. - tæ chøc c¸c hiÖp héi n«ng d©n. - tæ chøc c¸c n«ng tr¹i gåm nhiÒu hé n«ng d©n. - liªn kÕt gi÷a c¸c thÞ tr−êng b¸n bu«n vµ hé n«ng d©n. Qua kh¶o s¸t ë hai tØnh (S¬n T©y vµ Giang T©y) chóng t«i thÊy cã lÏ c¸c ®Þa ph−¬ng thÝch m« h×nh liªn kÕt gi÷a xÝ nghiÖp vµ hé n«ng d©n v× c¸n bé ®Þa ph−¬ng cã nhiÒu quyÒn lîi trong c¸c xÝ nghiÖp nµy (xem ë d−íi). VÊn ®Ò lµm thÕ nµo ®Ó t¨ng quy m« cña hé n«ng d©n còng lµ mét vÊn ®Ò rÊt ®−îc quan t©m. HiÖn nay ë Giang T« vµ TriÕt Giang lµ hai tØnh cã c«ng nghiÖp n«ng th«n ph¸t triÓn m¹nh ®ang lµm thÝ ®iÓm thö c¸c c¸ch kh¸c nhau: - Tæ chøc c¸c hé quy m« lín: chØ chia cho mçi nh©n khÈu 270-330 m2, cßn l¹i chia cho mét sè hé cã kh¶ n¨ng lµm ruéng quy m« lín h¬n. KÕt qña ®iÒu tra cho thÊy hé lín kh«ng cã −u thÕ g× h¬n hé nhá. N«ng d©n kh«ng ®ång ý c¸ch nµy v× cho lµ kh«ng c«ng b»ng vµ lµ nguån tham nhòng cña c¸n bé. - Tæ chøc hé tËp thÓ: n«ng d©n gãp ruéng l¹i lµm chung. TËp thÓ kho¸n cho n«ng d©n nÕu v−ît kho¸n th× th−ëng. KÕt qu¶ ®iÒu tra cho thÊy c¸c hé lín nµy n¨ng suÊt kh«ng cao h¬n hé nhá nh−ng chi phÝ l¹i cao h¬n. N«ng d©n còng kh«ng thÝch c¸ch lµm nµy. III. Ph¸t triÓn c«ng nghiÖp n«ng th«n Sù ph¸t triÓn cña xÝ nghiÖp n«ng th«n. Ngay trong thêi kú c«ng x· nh©n d©n vµ c¸ch m¹ng v¨n hãa c¸c xÝ nghiªp cña c«ng x· vµ ®¹i ®éi ®· ph¸t triÓn. N¨m 1984 §¶ng vµ chÝnh phñ Trung Quèc ®· quyÕt ®Þnh ®æi tªn lµ xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn vµ cã chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch sù ph¸t triÓn m¹nh nh»m môc ®Ých lÊy l·i cña c¸c xÝ nghiÖp nµy trî cÊp cho n«ng nghiÖp. Ng©n hµng cho xÝ nghiÖp n«ng th«n vay nh− xÝ nghiÖp quèc doanh. Tõ 1978 ®Õn 1988 xÝ nghiÖp n«ng th«n ph¸t triÓn m¹nh vµ ®¹t 28 % cña c«ng nghiÖp chÕ biÕn. N¨m nµy sù t¨ng tr−ëng qu¸ nãng nªn nhµ n−íc h¹n chÕ viÖc cho vay. C¸c xÝ nghiÖp n«ng th«n gÆp khã kh¨n vµ mét sè bÞ ph¸ s¶n. V× xÝ
  13. 32 Giíi thiÖu mét sè vÊn ®Ò vÒ n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n Trung Quèc nghiÖp n«ng th«n ®ãng gãp phÇn quan träng trong GDP nªn n¨m 1990 nhµ n−íc l¹i khuyÕn khÝch ph¸t triÓn nªn phÇn cña xÝ nghiÖp n«ng th«n ®· t¨ng tõ 23 % n¨m 1990 lªn 37 % n¨m 1994. Tõ 1978 ®Õn 1995 sè xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn t¨ng tõ 1,5 lªn 22,0 triÖu víi sè lao ®éng t¨ng tõ 28,3 lªn 128,6 triÖu tøc lµ 9,3 %, s¶n l−îng t¨ng tõ 43,1 lªn 6891,5 tØ nguyªn tøc lµ 29,35. S¶n l−îng n¨m 1995 chiÕm 25 % cña s¶n phÈm trong n−íc vµ 77 % cña s¶n l−îng n«ng th«n. VÒ hiÖu qu¶ kinh tÕ cña xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn cã nhiÒu ý kiÕn kh¸c nhau: cã ng−êi cho r»ng xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn ph¶i chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ lç l·i vµ c¹nh tranh trªn thÞ tr−êng nªn cã hiÖu qu¶ h¬n xÝ nghiÖp quèc doanh, cã ng−êi l¹i cho xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn chÞu sù kiÓm so¸t cña chÝnh quyÒn h−¬ng trÊn do ®Êy chØ lµ c¸c xÝ nghiÖp quèc doanh nhá. VÊn ®Ò so s¸nh hiÖu qu¶ kinh tÕ cña xÝ nghiÖp quèc doanh vµ xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn lµ mét vÊn ®Ò ®−îc nhiÒu nhµ kinh tÕ chó ý. Mét c«ng tr×nh cña Otsuka, Liu vµ Murakami (1996) cho thÊy trong c¸c ngµnh may mÆc vµ m¸y c«ng cô cho thÊy xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn lµ mét ®éng c¬ cña sù t¨ng tr−ëng vµ ph¸t triÓn cña Trung Quèc. TÝnh c¸c hµm s¶n xuÊt cña xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn vµ xÝ nghiÖp quèc doanh thÊy xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn lµ c¸c xÝ nghiÖp kiÕm l·i vµ hîp lÝ, cã hiÖu qu¶ h¬n c¸c xÝ nghiÖp quèc doanh. XÝ nghiÖp h−¬ng trÊn ®éc lËp vÒ tµi chÝnh vµ sÏ bÞ ph¸ s¶n nÕu lç. Hä cã thÓ lùa chän c«ng nh©n viªn vµ tuy bÞ chÝnh quyÒn h−¬ng trÊn kiÓm so¸t nh−ng kh«ng chÆt chÏ nh− chÝnh phñ trung −¬ng vµ tØnh kiÓm so¸t xÝ nghiÖp quèc doanh. HiÖu qu¶ cña xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn gièng nh− c¸c xÝ nghiÖp liªn doanh víi n−íc ngoµi. PhÇn nhiÒu c¸c xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn cã quyÒn chän ng−êi qu¶n lÝ vµ chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng chØ duyÖt. NhiÒu xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn b¾t ®Çu ph¸t cæ phiÕu vµ c«ng nh©n cã quyÒn lîi trong l·i cña xÝ nghiÖp nªn gièng c¸c xÝ nghiÖp kiÓu NhËt B¶n. ViÖc ph¸t triÓn m¹nh xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn cã t¸c dông tÝch cùc trong viÖc c¶i tiÕn xÝ nghiÖp quèc doanh. PhÇn nhiÒu xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn ph¸t triÓn m¹nh trong c¸c ngµnh kinh tÕ cÇn nhiÒu lao ®éng nªn ph¸t huy ®−îc thÕ m¹nh vÒ mÆt nµy. XÝ nghiÖp h−¬ng trÊn cßn cã t¸c dông tÝch cùc lµ hç trî viÖc ph¸t triÓn n«ng nghiÖp, cung cÊp dÞch vô cho n«ng nghiÖp, c¶i tiÕn h¹ tÇng c¬ së, thu hót lao ®éng thõa. Nh−ng còng cã c¸c mÆt tiªu cùc nh− c¹nh tranh vèn víi n«ng nghiÖp, sö dông lao ®éng cã chÊt l−îng ®Ó l¹i cho n«ng nghiÖp lao ®éng giµ vµ n÷, g©y « nhiÔm m«i tr−êng. ViÖc ph¸t triÓn xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn gÆp mét m«i tr−êng ®Þa ph−¬ng rÊt thuËn lîi. LÉn lén gi÷a quyÒn lîi cña c¸c nhµ doanh nghiÖp vµ c¸n bé ®Þa ph−¬ng cho phÐp dÉn ®Õn c¸c biÖn ph¸p b¶o hé rÊt cÇn thiÕt vµ cho viÖc huy ®éng vèn. Sù mÒm dÎo vÒ së h÷u, võa lµ së h÷u tËp thÓ võa lµ së h÷u cæ phÇn lµm cho viÖc huy ®éng vèn ®¹t cao nhÊt. Sù liªn kÕt gi÷a c«ng nghiÖp n«ng th«n víi c«ng nghiÖp thµnh thÞ , thËm chÝ ®Õn lµm gia c«ng, ®· mang l¹i cho xÝ nghiÖp h−¬ng trÊn nhiÒu thuËn lîi vÒ kü thuËt, thiÕt bÞ, nguyªn liÖu vµ ®Çu ra. IV. §« thÞ ho¸ vµ viÖc lµm ë n«ng th«n Theo sè liÖu thèng kª th× d©n sè thµnh thÞ ë Trung Quèc n¨m 1978 lµ 172,45 triÖu ng−êi chiÕm 17,19 % d©n sè vµ 1996 t¨ng lªn 359,5 triÖu ng−êi chiÕm 29,37 % d©n sè. Theo G. Fabre (1992) th× d©n sè ®« thÞ ë Trung Quèc thËt ra Ýt h¬n v× tõ 1984 Thèng kª cña Trung Quèc tÝnh gép d©n sè c¸c "thÞ" cã trªn 50000 ng−êi vµ "trÊn" cã trªn 5000 ng−êi. Theo t¸c gi¶ nµy d©n sè c¸c thÞ cã ®¨ng ký hé khÈu ë Trung Quèc n¨m 1978 lµ 124 triÖu ng−êi (13 %) vµ ®Õn n¨m1990 ph¶i tÝnh thªm 60 % d©n sè di ®éng lµ d©n n«ng th«n lªn thµnh phè t×m viÖc lµ 70 triÖu ng−êi, thµnh 250 triÖu ng−êi (22 %) (theo Thèng kª lµ 301,9 triÖu ng−êi hay 26,41 %). NÕu tÝnh theo Thèng kª th× tèc dé t¨ng d©n sè ®« thÞ lµ 4,16 % n¨m, cßn tÝnh theo Fabre th× t¨ng 6,01 % n¨m. (ë ViÖt Nam d©n sè ®« thÞ t¨ng 2,45 % / n¨m tõ 1979 ®Õn 1996). B¶ng 3: D©n sè vµ d©n sè ®« thÞ ë Trung Quèc
  14. §µo ThÕ TuÊn 33 N¨m D©n sè D©n sè D©n sè thÞ D©n sè di D©n sè ®« TØ lÖ ®« thÞ thÞ trÊn cã hé khÈu ®éng thÞ thËt ho¸ (%) 1978 962,59 172,45 124,44 12,9 1985 1058,51 250,94 179,708 50 209,708 20,0 1988 1110,26 286,61 200,81 70 242,81 22,3 1990 1143,33 301,91 208,14 70 250,14 22,0 1993 1185,17 333,51 1996 1223,89 359,50 80 HiÖn nay sè lao ®éng ë n«ng th«n lµ 490 triÖu ng−êi, trong sè nµy th× kho¶ng 330 triÖu ng−êi tøc lµ 67 % lµm n«ng nghiÖp, 135 triÖu ng−êi tøc lµ 27 % lµm ë c¸c XNHT. MÆc dï ph¸t triÓn m¹nh XNHT nh−ng t×nh tr¹ng thiÕu viÖc lµm ë n«ng th«n vÉn kh«ng gi¶i quyÕt ®−îc. N¨m 1994 lao ®éng thõa ë n«ng th«n kho¶ng 120 triÖu ng−êi vµ n¨m 2000 sÏ lªn ®Õn 200 triÖu. Mét sè l−îng rÊt lín n«ng d©n −íc ®Õn 80 triÖu ng−êi rêi quª h−¬ng ®Ó ra thµnh phè t×m viÖc. Vïng cã ng−êi di c− nhiÒu nhÊt lµ 10 tØnh thuéc l−u vùc s«ng D−¬ng Tö. Mèt sè ®i vÒ miÒn nam ®Õn Qu¶ng §«ng vµ H¶i Nam, mét sè ®i vÒ miÒn b¾c ®Õn B¾c Kinh vµ Thiªn T©n, mét sè ®i vÒ phÝa ®«ng ®Õn Th−îng H¶i vµ Giang T«. ChÕ ®é hé khÈu lµm cho sè n«ng d©n chØ di c− t¹m thêi nªn kh«ng rêi bá ruéng ®Êt, chØ bæ sung thªm cho thu nhËp cña hé b»ng thu nhËp phi n«ng nghiÖp. Th¸ng 3 n¨m 1994 cã mét dù kiÕn thay ®æi chÕ ®é hé khÈu nh−ng ®Õn nay vÉn ch−a thùc hiÖn ®−îc. C¸c xÝ nghiÖp ë thµnh phè muèn thuª nh©n c«ng tõ n«ng th«n v× kh«ng ph¶i gi¶i quyÕt nhµ ë vµ dÞch vô cho hä. C¸c thµnh thÞ kh«ng nh÷ng kh«ng muèn thay ®æi chÕ ®é hé khÈu mµ cßn b¾t c¸c xÝ nghiÖp thuª nh©n c«ng n«ng th«n ph¶i ®ãng mét kho¶n phô phÝ cho viÖc sö dông c¸c lîi Ých c«ng céng cña c«ng nh©n nµy. C¸c ng−êi di c− ®ang ®−îc ®èi xö nh− nh÷ng c«ng d©n lo¹i 2. T×nh tr¹ng chªnh lÖch thu nhËp gi÷a n«ng th«n vµ thµnh thÞ t¨ng lªn. NÕu n¨m 1978 tØ lÖ gi÷a thu nhËp thµnh thÞ vµ n«ng th«n lµ 2,36:1 , n¨m 1984 gi¶m xuèng cßn 1,7:1 th× n¨m 1994 l¹i t¨ng lªn 2,6:1. NÕu ë thµnh thÞ chñ yÕu dïng thu nhËp ®Ó tiªu dïng th× ë n«ng th«n l¹i dïng chñ yÕu ®Ó s¶n xuÊt. TØ lÖ tiªu dïng gi÷a thµnh thÞ vµ n«ng th«n n¨m 1978 lµ 2,9:1, n¨m 1985 gi¶m xuèng cßn 2,2:1 th× n¨m 1994 l¹i t¨ng lªn 3,6:1. Sù chªnh lÖch thu nhËp gi÷a c¸c vïng còng t¨ng lªn. NÕu tØ lÖ gi÷a vïng §«ng, Trung vµ T©y n¨m 1978 lµ 1,15:1 vµ 1,26:1 th× n¨m 1994 ®· t¨ng lªn 1,53:1 vµ 1,78:1. VÒ t×nh h×nh thu nhËp cña Trung Quèc cã nhiÒu sè liÖu kh¸c nhau: N¨m 1963 thu nhËp cña c¸c nhãm nh− sau: Nhãm Thu nhËp (nguyªn/ng−êi) Sè ng−êi (%) NghÌo d−íi 400 11,4 Võa 400 - 1000 55,5 Kh¸ 1000 - 2000 26,4 Giµu trªn 2000 6,7 Theo mét tµi liÖu cña Ng©n hµng ThÕ gi¬Ý th× nÕu lÊy møc nghÌo lµ 2100-2150 calo th× sè ng−êi nghÌo cña Trung Quèc chiÕm 9 % trong lóc ë ViÖt Nam - 57 %, Indonexia - 15 %, Philippin - 21 %, Th¸i Lan - 16 %.
  15. 34 Giíi thiÖu mét sè vÊn ®Ò vÒ n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n Trung Quèc VÒ sù ph©n ho¸ cña n«ng d©n nÕu hÖ sè Gini n¨m 1985 lµ 0,26 th× n¨m 1994 d· t¨ng lªn 0,32 (C. Aubert, 1996). Sè liÖu cña Ng©n hµng thÕ giíi cho thÊy hÖ sè Gini cña toµn d©n n¨m 1985 lµ 0,33 th× n¨m 1990 lµ 0,35 (trong lóc ë ViÖt Nam n¨m 1993 hÖ sè nµy lµ 0,36; Indonexia: 0,32; Malaxia: 0,48; Philippin: 0,41; Th¸i Lan: 0,43). V. T×nh h×nh s¶n xuÊt l−¬ng thùc vµ triÓn väng cña nã Theo dâi t×nh h×nh s¶n xuÊt l−¬ng thùc trong thêi gian qua ta thÊy s¶n l−îng l−¬ng thùc trªn ®Çu ng−êi d−íi 300 kg/ng−êi trong ba thËp kû ®· t¨ng lªn 390 kg/ng−êi n¨m 1984, vµ gi÷ ®−îc møc nµy trong h¬n 10 n¨m nay. Th−êng hµng n¨m Trung Quèc xuÊt ng« gÇn ®©y t¨ng nhanh ë vïng §«ng B¾c, ®Ó nhËp lóa m× lu«n thiÕu ë Trung Quèc, tõ 1992 xuÊt siªu vµi triÖu tÊn. N¨m 1994 mÊt mïa s¶n l−îng l−¬ng thùc gi¶m 11, 3 triÖu tÊn so víi 1993, nhÊt lµ hai n¨m 1993 vµ 1994 s¶n l−îng lóa gi¶m sót. N¨m 1995 gi¸ l−¬ng thùc t¨ng nhanh, Trung Quèc ph¶i nhËp siªu gÇn 20 triÖu tÊn h¹t . Nhê s¶n l−îng l−¬ng thùc t¨ng lªn mµ s¶n l−îng thÞt trong thêi gian qua ®· t¨ng rÊt nhanh, vµ s¶n l−îng thÞt trªn ®Çu ng−êi ®· v−ît NhËt B¶n. Møc dinh d−ìng cña ng−êi Trung Quèc ®· ®¹t 2720 cal/ng−êi/ngµy. B¶ng 4: S¶n l−îng l−¬ng thùc ,thÞt vµ d©n sè (triÖu ng−êi, triÖu tÊn, kg/ng−êi) 1957 1978 1984 1985 1989 1990 1994 1995 1996 D©n sè 647 963 1044 1059 1127 1143 1199 1211 1224 L−¬ngthùc 191 305 407 379 408 446 445 466 490 Lt/ng−êi 295 317 390 358 362 390 371 384 400 ThÞt ®á 4,0 8,6 15,4 17,6 23,3 25,1 36,9 42,0 47,7 ThÞt ®á/ng 6,2 8,9 14,8 16,6 20,6 22,0 30,8 34,7 39,0 Gia cÇm - - - 1,6 2,8 3,2 7,6 9,3 - GiacÇm/ng - - - 1,5 2,5 2,8 6,3 7,8 - N¨m 1994 L. Brown viÕt cuèn "Ai sÏ nu«i Trung Quèc ?" cho r»ng nÕu Trung Quèc t¨ng nhanh thu nhËp trªn ®Çu ng−êi th× nhu cÇu l−¬ng thùc sÏ t¨ng nhanh v× cÇn h¹t ®Ó ch¨n nu«i. Trong lóc ®ã diÖn tÝch canh t¸c sÏ gi¶m vµ kh¶ n¨ng t¨ng n¨ng suÊt l¹i bÞ h¹n chÕ v× n¨ng suÊt ë Trung Quèc hiÖn nay ®· kh¸ cao. Theo t¸c gi¶ th× s¶n l−îng l−¬ng thùc n¨m 2030 sÏ gi¶m 20 % so víi 1990 vµ nhu cÇu l−¬ng thùc sÏ t¨ng tõ 346 triÖu tÊn n¨m 1990 lªn 640 triÖu tÊn n¨m 2030. Trung Quèc sÏ thiÕu 216-378 triÖu tÊn. Cuèn s¸ch nµy ®· g©y tranh luËn s«i næi ë Trung Quèc còng nh− trªn thÕ giíi. Trong th¶o luËn c¸c vÊn ®Ò sau ®©y ®−îc ®Ò cËp: VÒ vÊn ®Ò diÖn tÝch canh t¸c: Tõ 1978 ®Õn 1995 diÖn tÝch canh t¸c cña Trung Quèc gi¶m 1% / n¨m, diÖn tÝch gieo trång gi¶m chØ 0,3 %, v× hÖ sè sö dông ®Êt (t¨ng vô) t¨ng lªn, diÖn tÝch gieo trång l−¬ng thùc gi¶m 1,1 % / n¨m. Sau n¨m 1994 lµ n¨m thiÕu l−¬ng thùc th× diÖn tÝch l−¬ng thùc vµ nhÊt lµ diÖn tÝch h¹t l¹i t¨ng lªn.
  16. §µo ThÕ TuÊn 35 B¶ng 5: DiÖn tÝch canh t¸c vµ gieo trång cña Trung Quèc DiÖn tÝch 1957 1978 1985 1990 1994 1995 1996 Canh t¸c 111,8 99,389 96,846 95,672 94,910 94,908 Gieo trång 157,2 150,1 143,63 148,36 148,241 149,879 152,220 L−¬ng thùc 133,6 120,59 143,63 148,36 109,554 110,060 112,356 Ngò cèc 90.8 85,7 89,309 92,031 Tuy vËy theo kÕt qu¶ cña cuéc ®iÒu tra n«ng th«n n¨m 1985 mµ ®Õn 1992 míi ®−îc c«ng bè th× diÖn tÝch canh t¸c cña Trung Quèc lµ 133 triÖu ha, nÕu trõ c¸c diÖn tÝch kh«ng n«ng nghiÖp nh− m−¬ng, ®ª, ®−êng... th× cßn 125 triÖu ha tøc lµ cao h¬n sè liÖu cña Côc thèng kª lµ 96 triÖu ha 30 %. Theo L. Brown n¨m 2030 theo chiÒu h−íng ®· xÈy ra ë NhËt B¶n, §µi Loan vµ Nam Hµn n¬i mµ diÖn tÝch ®Êt trång h¹t n¨m 1956 lµ 7,9 triÖu ha, n¨m 1993 gi¶m xuèng cßn 4,2 triÖu ha, gi¶m 47 % so víi n¨m 1956. Theo ý kiÕn cña c¸c nhµ nghiªn cøu n−íc ngoµi th× L. Brown dù kiÕn tèc ®é gi¶m ruéng ®Êt qu¸ cao v× t×nh h×nh cña Trung Quèc kh¸c víi c¸c n−íc §«ng ¸ kh¸c ë chç Trung Quèc cßn cã nhiÒu ®Êt ®Ó khai hoang vµ viÖc t¨ng gi¸ l−¬ng thùc sÏ ®iÒu chØnh l¹i s¶n xuÊt. ViÖc t¨ng s¶n l−îng l−¬ng thùc ë Trung Quèc ph¶i dùa chñ yÕu vµo t¨ng n¨ng suÊt. Thùc tÕ trong thêi gian qua n¨ng suÊt lóa chØ t¨ng cã 1,2 % n¨m nh−ng n¨ng suÊt lóa m× vµ ng« ®−îc t¨ng nhanh h¬n: 1,8 vµ 3 % n¨m. Trong 15 n¨m qua thuû lîi ë Trung Quèc t¨ng chËm nh−ng ph©n ho¸ häc l¹i t¨ng nhanh. N¨m 1979 l−îng chÊt dinh d−ìng dïng lµ 75 kg/ha th× n¨m 1994 ®· lªn ®Õn 225 kg/ha. L. Brown cho r»ng viÖc t¨ng n¨ng suÊt ë Trung Quèc rÊt h¹n chÕ v× n¨ng suÊt hiÖn nay ®· kh¸ cao (h¬n 6 tÊn /ha). MÆc dï sÏ cã c¸c gièng míi n¨ng suÊt cao h¬n nh−ng viÖc xãi mßn vµ thiÕu n−íc sÏ lµm gi¶m n¨ng suÊt. ViÖc t¨ng ph©n bãn còng sÏ kh«ng ®−îc nhiÒu. Trong thùc tÕ th× ngay c¸c nhµ Thèng kª Trung Quèc còng thó nhËn r»ng do c«ng bè diÖn tÝch thÊp h¬n tnùc tÕ nªn n¨ng suÊt c«ng bè cao h¬n thùc tÕ (Theo Crook -1994) cã thÓ lµ tõ 30 ®Õn 45 %). Nh− vËy lµ kh¶ n¨ng t¨ng n¨ng suÊt vÉn ®ang cßn, ngoµi kh¶ n¨ng vÒ di truyÒn cßn cã kh¶ n¨ng c¶i tiÕn kü thuËt canh t¸c. Theo c¸c sè liÖu thèng kª th× n¨m 1994 ®· dïng 140 triÖu tÊn h¹t thøc ¨n céng víi 50 triÖu tÊn nghÜa lµ 190 tÊn ®Ó s¶n xuÊt 45 triÖu tÊn thÞt; 6,1 triÖu tÊn s÷a vµ 14,79 triÖu tÊn trøng. Theo C. Aubert (1996) th× ®Ó s¶n xuÊt s¶n phÈm ch¨n nu«i trªn ngoµi 140 triÖu tÊn h¹t thøc ¨n vµ 50 triÖu tÊn phô phÈm chÕ biÕn h¹t cßn thiÕu kho¶ng 50 triÖu tÊn l−¬ng thùc n÷a. Theo C. Aubert th× s¶n l−îng l−¬ng thùc thËt cña Trung Quèc cao h¬n sè liÖu c«ng bè 10 %. VÊn ®Ò dù b¸o s¶n l−îng l−¬ng thùc á Trung Quèc lµ mét vÊn ®Ò thêi sù, nhÊt lµ sau khi L. Brown (1995) xuÊt b¶n cuèn "Ai sÏ nu«i Trung Quèc ". NÕu Trung Quèc thêi gian tíi kh«ng s¶n xuÊt ®ñ l−¬ng thùc ph¶i nhËp th× sÏ lµm ®¶o lén t×nh h×nh l−¬ng thùc cña thÕ giíi. NÕu xem l¹i t×nh h×nh cña ba n−íc c«ng nghiÖp ch©u ¸ lµ NhËt B¶n, Hµn Quèc vµ §µi Loan th× thÊy diÖn tÝch c©y cã h¹t ®¹t cao nhÊt lµ 7,9 triÖu ha vµo n¨m 1956, sau ®Êy gi¶m dÇn ®Õn 4,2 triÖu ha vµo n¨m 1993, tøc lµ 47 %. S¶n l−îng h¹t ë cac n−íc nµy ®¹t cao nhÊt vµo 1967 lµ 23,3 triÖu tÊn, råi gi¶m xuèng 15,2 triÖu tÊn vµo n¨m 1993, tøc lµ 35 %. Trong lóc ®ã th× nhu cÇu l−¬ng thùc lµ 64 triÖu tÊn vµo n¨m 1993 vµ ph¶i nhËp 47 triÖu tÊn tøc lµ 73% nhu cÇu. NÕu thêi gian tíi Trung Quèc sÏ ph¸t triÓn nh− ba n−íc §«ng ¸ th× sÏ ngµy cµng thiÕu l−¬ng thùc h¬n. L−¬ng thùc cña Trung Quèc
  17. 36 Giíi thiÖu mét sè vÊn ®Ò vÒ n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n Trung Quèc chiÕm ®Õn 3/4 l−îng cña §«ng ¸ vµ §«ng Nam ¸, lµ vïng t¨ng tr−ëng nhanh nhÊt thêi gian qua. HiÖn nay l−îng h¹t xuÊt nhËp trªn toµn thÕ giíi kho¶ng gÇn 200 triÖu tÊn. NÕu Trung Quèc thiÕu kho¶ng 50 triÖu tÊn trë lªn th× sÏ lµm ®¶o lén t×nh h×nh bu«n b¸n h¹t. Sau ®©y lµ kÕt qu¶ cña c¸c dù b¸o kh¸c nhau: dù b¸o cña §¹i häc N«ng nghiÖp B¾c Kinh l¹c quan nhÊt råi ®Õn cña FAO vµ WB, dù b¸o cña Huang vµ Rozelle vµ cña Ma t−¬ng ®èi bi quan h¬n vµ dù b¸o cña L. Brown bi quan nhÊt. C¸c dù b¸o vÒ t×nh h×nh s¶n xuÊt h¹t cña Trung Quèc cho thÊy r»ng c¸c n−íc ch©u ¸ kh«ng thÓ c«ng nghiÖp ho¸ nh− c¸c n−íc §«ng ¸ tr−íc ®©y. Trong chiÕn l−îc ph¸t triÓn cña c¸c nø¬c nµy trong thêi gian tíi cã sù chó ý ®Õn n«ng nghiÖp nhiÒu h¬n. Mét chiÕn l−îc c«ng nghiÖp ho¸ dùa vµo n«ng nghiÖp cÇn ph¶i ®−îc x©y dùng. B¶ng 6: C¸c dù b¸o s¶n l−îng l−¬ng thùc cña Trung Quèc T¸c gi¶ T¨ng tr−ëng L−¬ng thùc thõa thiÕu 2000 2010 2020 2030 L. Brown (1994) - 0,6 - 216...378 §HNN B¾c Kinh (1994) 2,1 47 110...140 FAO (1995) 1,9 - 15 WB (1995) 1,9 - 22 IFPRI (1995) 1,3 - 14 Ma (1995) 2,0...1,5 22 65 Mei (1996) 1,0 20 25 20 C. Aubert (1996) 1,6 - 16...50 Huang, S. Rozelle(1996) 1,15 42 45 39 C. Mét sè vÊn ®Ò lÝ luËn vµ x· héi Mét sè nhµ kinh tÕ häc ®· thö ph©n tÝch nguyªn nh©n thµnh c«ng cña cuéc c¶i c¸ch kinh tÕ ë Trung Quèc. Lin, Fang vµ Zhou (1996) cho r»ng hÖ thèng kinh tÕ cña Trung Quèc cò dùa trªn chiÕn l−îc ph¸t triÓn h−íng vµo c«ng nghiÖp nÆng cÇn ®Çu t− cao. Muèn vËy ph¶i ®¸nh gi¸ thÊp vèn, trao ®æi víi n−íc ngoµi, n¨ng l−îng, nguyªn liÖu lao ®éng vµ c¸c vËt cÇn dïng hµng ngµy ®Ó gi¶m vèn ®Çu t−. Ba ®Æc ®iÓm chÝnh cña thÓ chÕ nµy lµ : m«i tr−êng vÜ m« víi gi¸ bÞ sai lÖch, mét c¬ chÕ kÕ ho¹ch ho¸ nh»m ph©n phèi nguån lùc vµ mét chÕ ®é qu¶n lÝ vi m« thiÕu tÝnh tù chñ. Cuéc c¶i c¸ch kinh tÕ ë Trung Quèc nh»m ph¸ bá c¸c thÓ chÕ Êy. B¾t ®Çu b»ng viÖc c¶i c¸ch qu¶n lÝ vi m« cho phÐp c¸c ®¬n vÞ kinh tÕ ®−îc tù chñ vµ ®−îc chia l¬Þ nhuËn. ViÖc t¹o lîi Ých kinh tÕ Êy cho phÐp nÒn kinh tÕ ®iÒu chØnh l¹i c¬ cÊu kinh tÕ ®Ó sö dông ®−îc cao nhÊt lîi thÕ so s¸nh. Sau ®Êy míi tiÕn hµnh thay ®æi c¬ chÕ ph©n phèi nguån lùc vµ m«i tr−êng vÜ m«. Nh−ng viÖc c¶i c¸ch hai mÆt nµy lµm kh«ng triÖt ®Ó dÉn ®Õn t×nh tr¹ng c¸c xÝ nghiÖp lîi dông c¬ chÕ ®Ó kiÕm l·i vµ tham nhòng khiÕn nÒn kinh tÕ t¨ng tr−ëng theo chu kú m¹nh mÏ / rèi lo¹n. Th−êng lóc cã m©u thuÉn gi÷a qu¶n lý vi m« vµ c¬ chÕ ph©n phèi nguån lùc vµ ®iÒu tiÕt vÜ m« th× nhµ n−íc l¹i lïi b−íc. Sù lïi b−íc Êy l¹i g©y khã kh¨n cho sù t¨ng tr−ëng cña xÝ nghiÖp lµm gi¶m thu ng©n s¸ch vµ
  18. §µo ThÕ TuÊn 37 l¹i thóc ®Èy mét ®ît c¶i c¸ch míi. Cuéc c¶i c¸ch cña Trung Quèc lµ c¶i c¸ch tõng b−íc kh¸c víi c¸ch lµm cña c¸c n−íc §«ng ¢u. C¸c nhµ ph©n tÝch kh¸c nhau cã ý kiÕn kh¸c nhau lóc ph©n tÝch chiÕn l−îc cña c¸c n−íc §«ng ¸: 1. §Æt gi¸ c¶ ®óng vµ cho thÞ tr−êng ho¹t ®éng tèt. 2. Nhµ n−íc can thiÖp vµ lµm cho thÞ tr−êng sai lÖch cã chñ ®Þnh th«ng qua c¸c chÝnh s¸ch c«ng nghiÖp. 3. ChiÕn l−îc h−íng xuÊt khÈu. 3. TÝch lòy vèn nhanh, nhÊt lµ vèn con ng−êi. Theo c¸c t¸c gi¶ nµy th× chiÕn l−îc cña c¸c n−íc nµy chÝnh lµ chiÕn l−îc tËn dông lîi thÕ so s¸nh mµ Trung Quèc ®· sö dông. C¸c ®iÓm mÊu chèt cña chiÕn l−îc nµy lµ: Mét hÖ thèng gi¸ th«ng qua sù c¹nh tranh thÞ tr−êng ph¶n ¶nh cung vµ cÇu vµ sù thiÕu hiÕm cña s¶n phÈm vµ c¸c nh©n tè s¶n xuÊt. Do ®Êy m«i tr−êng vÜ m« cña chiÕn l−îc lîi thÕ so s¸nh lµ gi¸ s¶n phÈm vµ nh©n tè do thÞ tr−êng quyÕt ®Þnh vµ c¸c c¶i tiÕn kÜ thuËt còng nh− thÓ chÕ do c¸c tÝn hiÖu cña gi¸ h−íng dÉn. Môc tiªu cña c¶i c¸ch kinh tÕ lµ lµm cho chiÕn l−îc ph¸t triÓn chuyÓn sang con ®−êng më cöa thÞ tr−êng s¶n phÈm vµ nh©n tè, mét lo¹t c¸c thÞ tr−êng ho¸ cña c¬ chÕ h×nh thµnh gi¸, vµ viÖc tù do ho¸ th−¬ng nghiÖp. GÇn ®©y cã mét xu h−íng gäi lµ chñ nghÜa ch©u ¸ (asiatism) dÉn ®Õn sù phôc håi c¸c ph©n tÝch theo v¨n ho¸ chñ nghÜa ( culturalism). Ng−êi ta nãi ®Õn c¸c ®¨c tr−ng cña vïng §«ng ¸ vµ sù xuÊt hiÖn cña ®¹o Khæng míi (neo-confucianism) vµ chñ nghÜa céng ®ång (communautarism). M« h×nh "ch©u ¸" nµy ®−îc Singapour vµ Malaysia ®Ò xuÊt. ë Trung Quèc m« h×nh nµy l«i kÐo c¸c nhµ chÝnh trÞ v× nã më ra kh¶ n¨ng chuyÓn ®æi vÒ kinh tÕ mµ kh«ng thay ®«Ø sù ph©n chia quyÒn lùc hay tho¶ m¶n mét sè trÝ thøc theo xu h−íng nhÊn m¹nh vai trß cña v¨n ho¸. Nh−ng J.L. Domenach lµ mét nhµ Trung Quèc häc Ph¸p (Revue Tiers monde, 1996) cho r»ng cã mét sè c¶n trë v× nã kh«ng ®−îc thö th¸ch qua c¸c cuéc ®Êu tranh trong lÞch sö Trung Quèc còng nh− kh«ng ®¸p øng ®−îc c¸c kh¸t väng cña nh©n d©n Trung Quèc nh−: xu h−íng muèn tù do, muèn h−ëng l¹c c¸ nh©n, muèn h−íng vÒ ph−¬ng T©y. §i ®«i víi vÊn ®Ò trªn ng−êi ta nãi nhiÒu ®Õn t×nh tr¹ng céng ®ång ho¸ cña x· héi Trung Quèc. Sau khi chÕ ®é kinh tÕ bÞ gi¶i thÓ tinh thÇn céng ®ång trong lµng x· ®−îc phôc håi trë l¹i d−íi nh÷ng h×nh thøc kh¸c nhau nh− dßng hä, héi thê cóng, nghÒ nghiÖp... §«i khi nã ph¸t triÓn thµnh chñ nghÜa ®Þa ph−¬ng rÊt tiªu cùc. ChÝnh tinh thÇn céng ®ång nµy víi khuynh h−íng ph©n phèi l¹i ®· lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n lµm cho t×nh tr¹ng tham nhòng phæ biÕn hiÖn nay. Trong c¸c xÝ nghiÖp c¸c gi¸m ®èc ®· dïng mét phÇn kÕt qu¶ cña c¸c ho¹t ®éng bÊt hîp ph¸p ®Ó lµm tiÒn th−ëng, ®Ó x©y nhµ ë vµ tæ chøc tiÖc tïng. Tinh thÇn nµy ®· t¹o nªn mét t×nh tr¹ng c«ng t− lÉn lén dÔ dµng cho viÖc tham nhòng (Revue Tiers monde, 1996). ChÝnh tinh thÇn céng ®ång nµy ®· t¹o ra c¸c mèi quan hÖ mµ gÇn ®©y c¸c nhµ x· héi häc cho r»ng rÊt quan träng trong x· héi Trung Quèc (Yang M.,1994). ViÖc mét c¸ nh©n thuéc vµo mét céng ®ång nµy hay céng ®ång kia lµ c¸c tiªu chuÈn ®Ó ®iÒu khiÓn quan hÖ x· héi cña hä. C¸c mèi quan hÖ Êy lµ c¬ së ®Ó t¹o nªn mét hÖ thèng ph©n chia lîi nhuËn cho tËp thÓ, phong bao, biÕu xÐn, tiÖc tïng lóc gi¶i quyÕt tÊt c¶ mäi viÖc mµ ng−êi ta coi lµ b×nh th−êng nh−ng thùc chÊt lµ mét sù tham nhòng trµn lan. Ng−êi ta quan niÖm trong c¸c mèi quan hÖ x· héi ph¶i cã sù "cã ®i cã l¹i", ph¶i cã sù tr¶ ¬n. TÊt c¶ nh÷ng mèi quan hÖ Êy ®· ph¸t triÓn thµnh mét x· héi mµ tham nhòng
  19. 38 Giíi thiÖu mét sè vÊn ®Ò vÒ n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n Trung Quèc trë thµnh nh÷ng hµnh ®éng kh«ng bÞ d− luËn lªn ¸n vµ khã cã thÓ lo¹i bá. ViÖc chèng tham nhòng chØ thùc hiÖn ë nh÷ng tr−êng hîp rÊt nghiªm träng hay cã tÝnh t−îng tr−ng. Còng d−íi tinh thÇn céng ®ång nµy mµ chÝnh quyÒn c¸c cÊp ®ì ®Çu cho sù h×nh thµnh c¸c c«ng ty ho¹t ®éng d−íi danh nghÜa tËp thÓ nh−ng thùc ra lµ së h÷u kh«ng râ rµng vµ còng lµ nguån tham nhòng cña c¸n bé. Ngoµi ra cßn cã t×nh tr¹ng c¸c con ch¸u cña c¸c c¸n bé l·nh ®¹o cÊp cao thao tóng c¸c c«ng ty lín cã quan hÖ víi n−íc ngoµi khiÕn n¨m 1994 chÝnh phñ ph¶i ph¸t ®éng mét phong trµo chèng c¸c "th¸i tö" (Revue Tiers monde, 1996). Tµi liÖu dÉn: Breman J., The Shattered Image: Construction and Deconstruction of the Village in Colonial Asia, Forris Publications, 1988. Huang C.C. The Peasant Family and Rural Development in the Yangzi Delta, 1350-1988. Stanford University Press, Stanford, 1990. Lin Yifu, The Needham Puzzle: Why the Industrial Revolution Did Not Originate in China, Economic Development and Cultural Change, 1995, 269-292. Little D. Understanding Peasant China, Yale University Press, New Haven, 1989. Trung Quèc thèng kª to¸t yÕu, Trung Quèc thèng kª xuÊt b¶n x·, B¾c Kinh, 1997. (Hoa) Aubert C., Les paysans peuvent -ils nourrir le Tiers-monde? M. Haubert (ed.), Publications de la Sorbonne, Paris, 1995, 121-141. Aubert C., Feeding Asia in the next century, IUED, Geneve, 1966, 3-34. Brown L.R., Who will feed China, New york, 1995. Fabre G. , Chine: la mutation urbaine 1949-2000, Le courrier des pays de l'Est, No 374, XI-1992, 3-27. Forde A., Pork, periodisation and primitive accumulation: reform sequencing - myths and realities in Vietnam and China, 1995 . IFPRI, Population and food in the early twenty-first century, Washington, 1995. La Chine apros Deng, Revue Tiers-monde, Tome 37, No 147, 1996. Trung Quèc cã thÓ tù nu«i m×nh kh«ng, Kinh tÕ khoa häc xuÊt b¶n x·, B¾c Kinh, 1996 ( Hoa). Lin Yifu J., Fang Cai, Zhou Li, The Chinese miracle, The Chinese University Press, Hongkong, 1996. Otsuka K., Liu Deqiang, Murakami N., Economic reform in China: Past performance and future prospects, IFPRI, Washington, 1996. Yang M.M., Gifts, fdavors and banquets, Cornell University Press, Ithaca,1994.

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản