intTypePromotion=1
ADSENSE

Giọng điệu tự sự trong tiểu thuyết của Đỗ Tiến Thụy

Chia sẻ: ViVatican2711 ViVatican2711 | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:9

15
lượt xem
3
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết tập trung tìm hiểu giọng điệu triết luận, giễu nhại, trữ tình qua hai tác phẩm mà anh dành nhiều tâm huyết là Màu rừng ruộng và Con chim joong bay từ A đến Z.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giọng điệu tự sự trong tiểu thuyết của Đỗ Tiến Thụy

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN SAIGON UNIVERSITY<br /> TẠP CHÍ KHOA HỌC SCIENTIFIC JOURNAL<br /> ĐẠI HỌC SÀI GÒN OF SAIGON UNIVERSITY<br /> Số 63 (3/2019) No. 63 (3/2019)<br /> Email: tcdhsg@sgu.edu.vn ; Website: https://tapchikhoahoc.sgu.edu.vn<br /> <br /> <br /> <br /> GIỌNG ĐIỆU TỰ SỰ TRONG TIỂU THUYẾT CỦA ĐỖ TIẾN THỤY<br /> Self-deprecating tone in Do Tien Thuy’s novels<br /> <br /> Trần Văn Hải<br /> Trường THPT Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Q.11, TP.HCM<br /> <br /> <br /> Tóm tắt<br /> Giọng điệu có vai trò quan trọng trong nghệ thuật tự sự. Nó không chỉ thể hiện thái độ, tình cảm, lập<br /> trường, tư tưởng, đạo đức trước hiện thực cuộc sống mà còn mang tính chất riêng biệt, độc đáo của mỗi<br /> tác giả. Nhà văn Đỗ Tiến Thụy đã xác lập được giọng điệu tự sự mang dấu ấn của mình ở thể loại tiểu<br /> thuyết. Trong bài viết này, chúng tôi tập trung tìm hiểu giọng điệu triết luận, giễu nhại, trữ tình qua hai<br /> tác phẩm mà anh dành nhiều tâm huyết là Màu rừng ruộng và Con chim joong bay từ A đến Z.<br /> Từ khóa: giọng điệu, giễu nhại, triết luận, trữ tình, Đỗ Tiến Thụy<br /> Abstract<br /> The tone plays a very important role in the art of narrative. It not only shows the attitude, feeling,<br /> viewpoint, ideal, morality towards reality but also contains the uniqueness, individuality of every<br /> author. The author Do Tien Thuy has established a narrative tone carrying his own remark in the novel<br /> genre. This article focuses on understanding the cynical, philosophical and romantic tone through two<br /> works of his enthusiasm, including “Color of forest field” and “The joong flies from A to Z”.<br /> Keywords: tone, cynical, philosophical, romantic, Do Tien Thuy<br /> <br /> <br /> 1. Mở đầu chúng ta sẽ nhận ra “khuôn mặt nhà văn”<br /> Nhà văn Marquer phải mất tới năm với bao trăn trở, day dứt trước hiện thực<br /> năm mới tìm ra giọng điệu thích hợp cho ngổn ngang của đời sống. Với bài viết này,<br /> tác phẩm kinh điển Trăm năm cô đơn. Đó chúng tôi hi vọng sẽ giúp cho độc giả nói<br /> chỉ là một trong rất nhiều ví dụ điển hình chung và những người làm công tác nghiên<br /> để thấy được quá trình khó khăn, gian khổ cứu văn học nói riêng củng cố thêm hiểu<br /> mà các nhà văn đi tìm kiếm, kiến tạo nên biết về giọng điệu trong tác phẩm tự sự, hỗ<br /> giọng điệu tự sự cho những “đứa con tinh trợ đắc lực cho việc dạy - học Ngữ văn<br /> thần” của mình. Với khả năng văn chương cũng như thấy được những giá trị còn ẩn<br /> trời phú cùng sự lao động nghệ thuật chăm tàng trong tiểu thuyết của Đỗ Tiến Thụy.<br /> chỉ, miệt mài, Đỗ Tiến Thụy đã sớm định 2. Nội dung<br /> hình được những giọng điệu chủ yếu trong 2.1. Khái lược về giọng điệu tự sự<br /> hai cuốn tiểu thuyết đầu tay là Màu rừng Giọng và giọng điệu là hai thuật ngữ<br /> ruộng và Con chim joong bay từ A đến Z. dùng để chỉ mặt âm thanh của tác phẩm<br /> Khi đi sâu tìm hiểu về các giọng điệu ấy, văn học. Ở bài báo Giọng và giọng điệu<br /> Email: tranvanhai438@gmail.com<br /> 69<br /> SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY No. 63 (3/2019)<br /> <br /> <br /> trong văn xuôi hiện đại, Lê Huy Bắc trọn vẹn, tạo nên sự hấp dẫn, lôi cuốn đối<br /> (1998) đã phân biệt như sau: “Giọng là âm với độc giả.<br /> thanh được xét ở góc độ vật lí như cường 2.2. Sự thể hiện giọng điệu tự sự<br /> độ, trường độ, cách phối âm, âm lượng.v.v. trong tiểu thuyết của Đỗ Tiến Thụy<br /> Giọng điệu là âm thanh được xét ở góc độ 2.2.1. Giọng điệu triết luận<br /> tâm lí, biểu hiện thái độ buồn, vui, giận, hờ Giọng điệu triết luận là giọng điệu<br /> hững…”. Các tác giả trong Từ điển thuật thiên về luận bàn, lí giải những vấn đề của<br /> ngữ văn học định nghĩa: “Giọng điệu là đời sống, nhằm khám phá bản chất, quy<br /> thái độ, tình cảm, lập trường, tư tưởng, đạo luật của nó. Sự khám phá này bắt đầu từ<br /> đức của nhà văn đối với hiện tượng được những hiện tượng cụ thể để đạt tới chân lí<br /> miêu tả thể hiện trong lời văn quy định mang tầm phổ quát. Trong các thể loại văn<br /> cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắc điệu học nói chung và tiểu thuyết nói riêng, triết<br /> tình cảm, cách cảm thụ xa gần, thân sơ, luận luôn là giọng chủ. Nó được sử dụng<br /> thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay châm như một phương thức nghệ thuật hữu hiệu<br /> biếm…” (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, và để người nghệ sĩ nghiền ngẫm, suy tư, luận<br /> Nguyễn Khắc Phi, 2010, tr.134). Còn Lê bàn về hiện thực nhân sinh trong xã hội.<br /> Ngọc Trà (2005) thì cho rằng: giọng điệu Qua giọng điệu này, chúng ta có thể nhận<br /> trong tác phẩm văn học “mang tính tổng ra nhà văn ấy là người có nhiều kinh<br /> hợp và độc đáo rất cao. Trong giọng thể nghiệm sống, có chiều sâu tư tưởng và độ<br /> hiện cả nhận thức, thái độ, lối sống và cả chín về tài năng hay không.<br /> nội lực của nhà văn. Đồng thời, giọng cũng Giọng điệu triết luận trong tiểu thuyết<br /> là cái không lẫn vào đâu được”. Từ những của Đỗ Tiến Thụy được thể hiện bằng<br /> cách hiểu trên, chúng ta thấy giọng điệu nhiều phương thức khác nhau. Chúng có<br /> trong tác phẩm tự sự (truyện, tiểu thuyết, kí thể là những triết lí đã trở thành “khuôn<br /> sự…) phải thể hiện quan điểm, thái độ của vàng thước ngọc” của cổ nhân được phát<br /> nhà văn trước hiện thực cuộc sống. Nó ngôn qua những kiểu câu mang tính khẳng<br /> giống như một phạm trù thẩm mĩ, quy định định. Độc giả hẳn còn nhớ ông giáo Tiến –<br /> các sắc thái tình cảm được chuyên chở qua cha của nhân vật Vinh trong Màu rừng<br /> hệ thống ngôn ngữ, bối cảnh phát ngôn, ruộng. Khi nhìn cảnh con trai mình không<br /> chủ thể phát ngôn. đỗ đạt thành tài mà lại vác cày, dẫn trâu ra<br /> Giọng điệu có vai trò quan trọng trong vỡ đất hoang ven sông trồng hoa hồng thì<br /> các tác phẩm tự sự. Nó không chỉ là yếu tố ông đau đớn, xót xa. Ông gọi Vinh vào và<br /> hàng đầu trong việc xác lập phong cách nói: “Làm trai phải hùng tâm tráng chí núi<br /> nhà văn mà còn góp phần “làm thành bản rộng sông dài. Con phải học nữa để mà thi<br /> sắc của một trào lưu, một trường phái hay thố với năm châu bốn bể chứ bằng lòng ở<br /> một thời đại văn học” (Nguyễn Thị Bình, nhà như thế khác nào kiếp ếch, có ềnh<br /> 2007, tr.182). Qua giọng điệu, chúng ta có oang cho lắm cũng chỉ vang động được<br /> thể phán đoán được hoàn cảnh sống, phẩm đáy ao làng…” (Đỗ Tiến Thụy, 2017a,<br /> chất, tính cách, thế giới nội tâm của các tr.69). Người cha dạy con mình phải hùng<br /> nhân vật. Ngoài ra, nó còn liên kết với các tâm tráng chí, phải biết nghĩ lớn, làm lớn<br /> yếu tố hình thức khác của tác phẩm để góp mới xứng với thân nam nhi. Muốn như<br /> phần hình thành một chủ thể nghệ thuật vậy, con phải cố gắng học hành để thi thố<br /> <br /> <br /> 70<br /> TRẦN VĂN HẢI TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN<br /> <br /> <br /> với năm châu bốn bể chứ cứ ru rú ở nhà chỉ con cháu được thụ hưởng (Thái tông hưởng<br /> như kiếp ếch sống tù túng, trói buộc dưới công) nhưng càng về sau chúng lại ăn chơi<br /> đáy ao làng mà thôi. Giọng điệu của ông sa đọa (Nhân tông lông bông) khiến cho cơ<br /> giáo thấm đẫm tinh thần Nho gia. Nó gợi ta đồ sụp đổ (Thần tông phá hỏng). Giọng<br /> nhớ về những tín điều mà các bậc túc nho điệu của cụ Trưởng đầy tính triết luận của<br /> ngày xưa dạy người đàn ông phải biết: “tu một người am hiểu về thời thế, về lẽ hưng<br /> thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”. Nhân – vong ở đời. Chúng ta còn bắt gặp những<br /> vật cụ Tướng trong tiểu thuyết Con chim lời giáo huấn mà cụ dành cho Khoa khi<br /> joong bay từ A đến Z cũng răn dạy con biết ông quyết định ở rể: “dâu là con, rể là<br /> cháu mình về một ngôi nhà đúng nghĩa cần khách. Đàn ông muốn được nhà vợ tôn<br /> có bốn yếu tố thiết yếu: “Mộc - Nhân - Vân trọng thì phải độc lập tự chủ. Anh phải có<br /> - Mây”. Cụ nói: “Đó là bốn tiêu chí căn cơ ngơi riêng. Dù có phải ở lều che lá<br /> bản cần phải có ở mỗi ngôi nhà. Một ngôi chuối cũng là cơ ngơi của mình” (Đỗ Tiến<br /> nhà sẽ không ra ngôi nhà nếu thiếu cây, Thụy, 2017b, tr.269). Cụ Trưởng đã nhìn<br /> thiếu người, thiếu khoảng không và thiếu thấu được thân phận bọt bèo của người đàn<br /> vật nuôi” (Đỗ Tiến Thụy, 2017b, tr.47). ông mang thân đi ở rể. Họ chỉ là khách, là<br /> Bài học tưởng như giản đơn đó nhưng người ngoài và không nhận được sự tôn<br /> không phải ai cũng nhớ, cũng thực hiện trọng của nhà vợ. Cụ mong muốn Khoa<br /> được khi làm nhà, khi dựng xây không khí phải sống độc lập tự chủ, phải có cơ ngơi<br /> gia đình. Nó là triết lí về sự hài hòa giữa riêng dù là lều che lá chuối. Có như vậy, vị<br /> con người và thiên nhiên. Khi sự hài hòa thế của ông trong gia đình mới được giữ<br /> ấy luôn được lưu giữ, cố kết thì không khí vững, mới dám ngẩng cao đầu mà nhìn vào<br /> gia đình sẽ thoải mái, yên bình, hạnh phúc. bàn dân thiên hạ. Trong suy nghĩ của nhiều<br /> Giọng điệu triết luận hiện diện qua người thời nay, triết lí của cụ Trưởng có<br /> những lời nhận xét, đánh giá được đúc kết phần đã lỗi thời. Thế nhưng, đặt vào hoàn<br /> từ kinh nghiệm dân gian và sự trải nghiệm cảnh của nhân vật Khoa, lời nhắc nhở đó<br /> mang tính cá nhân. Trong tác phẩm Con quả không thừa. Phải sau khi chịu đựng<br /> chim joong bay từ A đến Z, khi cụ Tướng biết bao điếm nhục ở nhà vợ, ông mới thấm<br /> đến thăm nhà cụ Trưởng (cha ruột của thía. Cũng trong tác phẩm này, nhân vật<br /> Khoa) nhân dịp Tết đến xuân về, mọi Cậu Gấu đã có những triết luận mang tính<br /> người đã tranh luận sôi nổi về công cuộc tự nghiệm và được phát ngôn qua những<br /> chống tham nhũng mà cụ Tướng là người cuộc đối thoại mang tính xung đột cao. Dù<br /> phát động. Kết thúc cuộc tranh luận, cụ nhiều lần bị ông ngoại dùng ngôn ngữ tấn<br /> Trưởng đã làm một bài vè nghe rất đơn công áp đảo nhưng cậu cũng đủ lanh lợi để<br /> giản nhưng thâm sâu về ý nghĩa: “Thái tổ “phản đòn” bằng giọng điệu rất tự tin. Cụ<br /> gian khổ/Thái tông hưởng công/Nhân tông thể như khi ông ngoại yêu cầu cậu vào làm<br /> lông bông/Thần tông phá hỏng” (Đỗ Tiến trong cơ quan công quyền để đóng góp cho<br /> Thụy, 2017b, tr.95). Qua bài vè, cụ Trưởng đất nước, cho xứng đáng với truyền thống<br /> ngầm nhắc nhở thông gia nhà mình phải gia đình, cậu đã lập luận: “Vả lại, ông thử<br /> tỉnh táo mà suy xét, cẩn thận kẻo đi theo nghĩ xem, cháu làm sao có thể làm được<br /> vết xe đổ của lịch sử. Các thế hệ đi trước ra việc với đám con ông cháu cha đang ken<br /> sức gây dựng cơ đồ (Thái tổ gian khổ) để chật cứng trong cơ quan công quyền.<br /> <br /> <br /> 71<br /> SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY No. 63 (3/2019)<br /> <br /> <br /> Những kẻ ấy óc bằng quả nho nhưng bụng phụ thuộc nhưng không kém phần mờ ám<br /> đố kị to bằng quả mít. Nếu vào đấy, muốn mà những người sống ngay thẳng như ông<br /> được yên ổn cháu cũng sẽ phải sáng cắp ô Khoa ít khi được nghe. Nó vạch rõ bản<br /> tới cơ quan mở máy tính ra đọc báo chơi chất thực tế của những mối quan hệ chính<br /> games, tối vác ô về lại vào mạng bình luận yếu đang vận hành trong xã hội.<br /> ba lăng nhăng, nói xấu lãnh đạo, than thân Giọng điệu triết luận còn được thể hiện<br /> anh hùng không có đất dụng võ…” (Đỗ qua lời bình luận trữ tình ngoại đề. Người<br /> Tiến Thụy, 2017b, tr.40). Đó là giọng điệu kể chuyện ngôi thứ ba giấu mặt trong tiểu<br /> của một người trẻ khi dám nhìn thẳng vào thuyết Màu rừng ruộng đã xen vào lời bình<br /> hạn chế của những người mang danh làm luận khi nghe thông tin hải quân địch bất<br /> việc cho cơ quan nhà nước. Họ an phận thủ ngờ cho tàu tấn công chiếm đảo Đá Lớn<br /> thường khi có đồng lương cố định, có chỗ thuộc quần đảo Hoàng Sa: “Đất nước vốn<br /> trú ẩn an toàn, thiếu ý chí vươn lên, chỉ biết đã chẳng bao la vậy mà kẻ thù lại luôn<br /> làm những việc ba lăng nhăng rồi than vắn luôn cắm ngoạm. Máu Việt Nam đã lại đổ<br /> thở dài. Họ không có năng lực mà lòng đố đỏ nước Biển Đông. Trường Sa, cái tên cất<br /> kị, hơn thua thì lớn lắm. Sống và làm việc lên đã thấy xa ngút ngái đang kêu cứu”<br /> bên cạnh những người như vậy sớm muộn (Đỗ Tiến Thụy, 2017a, tr.123). Ba câu văn<br /> gì chúng ta cũng sẽ giống như họ mà thôi. trên khẳng định núi sông Việt Nam cũng<br /> Hoặc khi tranh luận với cha mình, cậu Gấu không phải bao la, rộng lớn vô tận. Ấy vậy<br /> cũng có những triết luận về công việc làm mà kẻ thù xung quanh vẫn không nguôi ý<br /> ăn đầy kinh nghiệm thực tế: “Doanh đồ cắm ngoạm, lấn chiếm từng tấc đất, tấc<br /> nghiệp dựa vào chính khách. Chính khách biển. Máu xương của biết bao thế hệ người<br /> dựa vào doanh nghiệp. Chính khách vừa là Việt đã đổ ra nhuộm đỏ nước biển Đông để<br /> người bảo kê, à quên, bảo lãnh cho doanh bảo vệ vùng biển, hải đảo của Tổ quốc.<br /> nghiệp, giúp doanh nghiệp thắng thầu, vừa Trường Sa đang kêu cứu vì ngoại bang<br /> là người cung cấp sớm cho doanh nghiệp xâm lấn. Tiếng kêu cứu làm nhói lòng<br /> những thông tin hữu ích… Doanh nghiệp những người dân yêu nước. Người kể<br /> có trách nhiệm trích lãi suất theo mức hợp chuyện ngôi thứ nhất là con chim joong<br /> lí lại quả cho chính khách, giúp chính trong Con chim joong bay từ A đến Z đã<br /> khách có nguồn lực tài chính để củng cố đưa ra một triết luận ở cuối tác phẩm để lại<br /> địa vị và tham gia những chiến dịch tranh nhiều dư âm trong lòng độc giả: “Hỡi các<br /> cử. Đây là mối quan hệ đôi bên cùng có chàng dũng sĩ, hãy quyết đấu đi! Rồi núi<br /> lợi, nâng đỡ nhau để tồn tại và phát rừng sẽ phân định. Người tốt sẽ được đắp<br /> triển…” (Đỗ Tiến Thụy, 2017b, tr.189). mộ bằng ngà voi và gạc hươu nai, người<br /> Với giọng điệu cứng rắn, mạnh mẽ, ngôn xấu mộ sẽ được đắp bằng bọ hung và ruồi<br /> ngữ rõ ràng, mạch lạc, cậu Gấu đã chỉ ra nhặng…” (Đỗ Tiến Thụy, 2017b, tr.315).<br /> mối quan hệ khăng khít giữa doanh nghiệp Người tốt khi mất đi sẽ được tôn vinh ghi<br /> và chính khách. Hai đối tượng này như hai nhận bằng nghi thức tiễn đưa thành kính<br /> mặt của đồng tiền, mặt này phụ thuộc mặt cùng những vật phẩm trân quý; kẻ xấu sẽ<br /> kia và cùng nắm tay nhau tiến lên. Triết lí bị chôn lấp bằng thái độ khinh rẻ cùng<br /> trên sự thật không có gì mới trong xã hội những thứ xú uế.<br /> hiện tại. Nó chỉ ra những mối quan hệ đầy Giọng điệu triết luận thực sự nổi bật<br /> <br /> <br /> 72<br /> TRẦN VĂN HẢI TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN<br /> <br /> <br /> trong tiểu thuyết của Đỗ Tiến Thụy. Nó 2005, tr.84). Bà Nga trong tiểu thuyết Con<br /> cần phải có để tác giả tỏ bày những quan chim joong bay từ A đến Z rất trăn trở về<br /> điểm, triết lí về mọi mặt của đời sống. Có cân nặng của mình. Bà hỏi con Xoan làm<br /> những triết lí đã tồn tại, lưu truyền từ hàng thế nào để giảm cân. Nó đáp ngắn gọn:<br /> ngàn năm qua, có những triết lí mới phát “Dễ mà bác. Chỉ cần bác… ăn ít đi thôi”<br /> hiện gần đây trong thực tế cuộc sống. Sẽ (Đỗ Tiến Thụy, 2017b, tr.68). Câu trả lời<br /> có người tán đồng, sẽ có người phản đối về khiến bà nổi điên nhưng sau đó người kể<br /> những vấn đề mà nhân vật cũng như nhà chuyện viết: “Bà xẵng làm con Xoan tiu<br /> văn đưa ra. Tuy nhiên, không ai có quyền nghỉu, len lét vào phòng thay đồ. Bà ngồi<br /> được áp đặt suy nghĩ, quan niệm của mình thẫn ra. Ừ, nó nói đúng. Mỗi buổi sáng bà<br /> vào người khác. Bởi mỗi chúng ta là một ăn đều đặn một tô phở tái hai trứng vịt lộn<br /> chủ thể độc lập có tiếng nói, giọng điệu kèm một đĩa quẩy mà vẫn thòm thèm. Bữa<br /> riêng biệt. Chính nhờ vậy mà tác phẩm của trưa bữa tối thì thịt gà, cá thu, giò chả…<br /> Đỗ Tiến Thụy đã có thể hòa giọng với ngồn ngộn mặt bàn. Ăn lắm thì béo. Béo<br /> những tiểu thuyết đương thời nhưng vẫn phải tìm cách giảm mỡ. Nhưng giảm theo<br /> giữ được bản sắc của mình. cách mà con Xoan nói thì đã được ối người<br /> 2.2.2. Giọng điệu giễu nhại tư vấn rồi. Bà cần một phương pháp hiệu<br /> Bên cạnh giọng điệu triết luận, tiểu quả hơn cơ” (Đỗ Tiến Thụy, 2017b, tr.68-<br /> thuyết của Đỗ Tiến Thụy còn có giọng giễu 69). Phần giải ngữ (gạch chân) mang tính<br /> nhại rất đáng chú ý. Giễu nhại là bắt chước giễu nhại sâu cay. Bà Nga tự nhận ra con<br /> để gây cười. Tuy nhiên, tiếng cười trong Xoan nói đúng. Những đồ ăn thức uống<br /> tác phẩm của anh không vỗ mặt như Tú hàng ngày bà nạp vào mình đều thập toàn<br /> Xương, không trào phúng cay nghiệt như đại bổ. Đã thế, bà lại ít vận động nên<br /> Vũ Trọng Phụng mà nó chừng mực, vừa chuyện bị béo, bị rơi vào tình trạng “khủng<br /> phải. Tác giả dùng nó để châm biếm, phê hoảng thừa” cũng dễ hiểu. Vấn đề bà đang<br /> phán những mặt trái trong xã hội. Để có cần là một phương pháp hiệu quả hơn chứ<br /> được giọng điệu này, tác giả đã sử dụng không phải chỉ ăn ít đi. Vì phương pháp đó<br /> nhiều phương thức mang tính đặc trưng nhiều người tư vấn rồi và tất nhiên bà thất<br /> như các kiểu câu có thành phần giải ngữ; bại khi áp dụng.<br /> tạo nên những đối nghịch giữa hai mệnh Giọng điệu giễu nhại còn được kiến<br /> đề, hai câu, hai vế câu; kĩ thuật nhại lời của tạo nhờ vào sự đối nghịch giữa hai vế câu,<br /> nhân vật này với nhân vật khác; những hai mệnh đề hoặc hai câu, hai ý: một –<br /> cách nói lái, bóng gió xa xôi.v.v. trang trọng, nghiêm túc và hai – bỡn cợt,<br /> Xét về cấu trúc câu, giọng điệu giễu châm chọc; một – kể, đánh giá khách quan<br /> nhại thường xuất hiện ở kiểu câu có thành và hai – giải thích thêm theo cái nhìn chủ<br /> phần giải ngữ. Theo Từ điển tu từ - Phong quan của người kể. Khi phê phán thói quan<br /> cách – Thi pháp học: “Giải ngữ là biện liêu của những người tham gia phòng<br /> pháp tu từ dùng một từ, một cụm từ hay chống dịch cúm gia cầm trên địa bàn Hà<br /> một câu, một chuỗi câu xen vào câu chính Nội, cụ Tướng gọi điện cho người có trách<br /> để lí giải, nhấn mạnh hoặc bổ sung một nhiệm để bày tỏ ý kiến: “Cụ chủ quắc mắt,<br /> giọng điệu khác với giọng kể hay giọng nhưng giọng chùng xuống bất ngờ “Nhưng<br /> trình bày các lập luận” (Nguyễn Thái Hòa, chỉ một tiếng sau, số gà vịt mà các người<br /> <br /> <br /> 73<br /> SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY No. 63 (3/2019)<br /> <br /> <br /> cho là nhiễm mầm bệnh ấy đã bị dân nghèo sau bỡn cợt, châm chích. Cụ thể:<br /> ngoại thành quật lên, mang về ăn sạch. Và Đám trai tráng buông lời tán tỉnh:<br /> tôi cũng biết, những người dân kia vẫn cứ Hò lơ... hò... Chơi cho bằng chạc bằng chà<br /> sống khỏe, chưa thấy ai bị làm sao” (Đỗ Lớn thì không dám bé đà không chơi<br /> Tiến Thụy, 2017b, tr.35). Chúng ta thấy rõ Sao em lại đi yêu cái thằng miệng<br /> sự đối lập giữa vế không bôi đậm và bôi còn hoi sữa em ơi?... (Đỗ Tiến Thụy,<br /> đậm. Vế không bôi đậm được cụ Tướng 2017a, tr.94).<br /> nói từ tốn, phân trần nhưng đến vế sau thì Chị Miền đáp lại:<br /> đầy mỉa mai, châm chích vào thói làm việc Hò lơ… hò… Vì em sợ cảnh đò ngang<br /> quan liêu, vơ đũa cả nắm, không phân biệt Nằm dọc thì chật nằm ngang chẳng<br /> đúng – sai, tốt – xấu của một bộ phận cơ vừa (Đỗ Tiến Thụy, 2017a, tr.94).<br /> quan nhà nước. Hay lúc phản ánh cảnh Đám trai làng kia cũng chẳng chịu<br /> nhận hối lộ đầy ô trọc của mẹ con bà Nga, thua nên đốp chát ngay:<br /> con joong kể: “Cụ chủ đứng trên một cái Anh yêu em từ cổ tới kheo<br /> bục giữa phòng khách, cao lớn như một Nếu em sợ đò chật đò nghèo anh chỉ<br /> khối đá vàng. Dưới chân cụ là bà chủ và dám yêu em từ kheo đến rốn… (Đỗ Tiến<br /> cậu chủ… Từng người khách tiến vào. Bà Thụy, 2017a, tr.95).<br /> chủ và cậu chủ khẽ gật đầu một cái. Khách Giọng điệu giễu nhại còn xuất hiện ở<br /> nào cũng cười cười, vồ tay bà chủ lắc lắc một vài trường hơp khác. Nó có trong lời<br /> ba cái, tóm tay cậu chủ giật giật năm cái. thoại do nhân vật này nhại lời nhân vật kia.<br /> Rồi họ đặt những gói quà dưới chân cụ Điển hình như con joong nhại lại lời chàng<br /> chủ. Quà nhiều lắm, đã cao gần ngập mặt kiểm lâm “khovilon”, nhại lời cậu Gấu<br /> cụ rồi. Chỉ một lúc nữa thôi cụ sẽ bị “Việt Nam không làm được đâu, thiếu gia<br /> những gói quà chôn kín” (Đỗ Tiến Thụy, giá lâm” (Đỗ Tiến Thụy, 2017b); những<br /> 2017b, tr.119). Toàn bộ phần không bôi câu nói mang tính khẩu ngữ, nói lái, bóng<br /> đậm là lời kể khách quan, trung thực của gió xa xôi: “ngu thì chết chứ bệnh tật gì;<br /> con joong. Còn vế bôi đậm là giải thích, sến vãi nước hến; dùng T.N.T bắn vào các<br /> bình luận của nó khi nhận ra quà cắp nhiều kho I, K, M, N… mỗi nơi một tạ là mọi<br /> quá và dự báo chỉ một lát nữa thôi chân chướng ngại bay sạch, đường thông hè<br /> dung cụ Tướng đặt giữa nhà sẽ bị những thoáng hết; vẫn công thức vàng thôi. Vét<br /> gói quà chôn kín. Đây quả thực là một sự dưới, cúng trên, bớt lại một ít; Là vì, cái<br /> giễu nhại sâu cay của tác giả khi chĩa thẳng việc thanh tra í mà, nó có năm giai đoạn.<br /> ngòi bút của mình vào tình trạng tham Để cháu trình bày ngắn gọn cho cụ hiểu.<br /> nhũng và nhận hối lộ đang ngày càng phổ Một: trên nhìn xuống ở đâu cũng thấy cộm.<br /> biến trong xã hội. Hoặc khi biết chị Miền Hai: đã thấy nổi cộm thì muốn… thọc vào.<br /> xinh đẹp có tình cảm với cậu nhóc mới Ba: Thọc vào không dễ nên phải tìm mọi<br /> mười bảy tuổi như Vinh trong tiểu thuyết cách. Nếu thọc được rồi thì tha hồ ngó<br /> Màu rừng ruộng, một đám trai tráng chèo ngoáy. Bốn: Đã ngó ngoáy thì thể nào cũng<br /> thuyền qua sông đã buông lời chọc ghẹo ra một cái gì đấy. Năm: Khi rút ra cả hai<br /> chị. Cuộc đối đáp giữa họ diễn ra hài hước, đều sướng; Lỗ sinh sự nghiệp hay huyệt<br /> đầy giễu nhại. Mỗi lời đối đáp đều có hai táng công danh (Đỗ Tiến Thụy, 2017b).<br /> vế. Vế đầu nghiêm túc, dễ nghe nhưng vế Giọng điệu giễu nhại đã trở thành trợ<br /> <br /> <br /> 74<br /> TRẦN VĂN HẢI TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN<br /> <br /> <br /> thủ đắc lực cho Đỗ Tiến Thụy đả phá vào trắng tơ lúa phơ đòng. Những con rô béo<br /> những hạn chế, tiêu cực trong xã hội. Anh vàng tung mình đớp chấu rơi oạch vào<br /> không ngần ngại giễu nhại những phong giữa bụi lúa lạch đạch mãi mới thoát. Á à!<br /> tục tập quán lạc hậu còn tồn tại ở nhiều Thế là Vinh sắm cần câu. Một chiếc giỏ<br /> miền quê trên đất nước ta. Đặc biệt, với nhỏ như quả bầu be thắt eo đeo bên sườn.<br /> tiểu thuyết Con chim joong bay từ A đến Z, Một ống bơ bỏ đầy cào cào, châu chấu.<br /> nhà văn gốc Hà Tây đã bóc trần hiện tượng Vinh ngồi vắt vẻo trên lưng Nghé Hoa nhịp<br /> tham nhũng, nhận hối lộ đang tồn tại như nhịp cần câu. Gió đồng thơm lựng. Nắng<br /> những ung nhọt nhức nhối của xã hội. Có hanh vàng óng ả. Bầu trời lãng đãng mây<br /> thể nói, những trang văn phản ánh về vấn trôi. Mỗi lần Vinh búng cần nhấc lên một<br /> nạn này không chỉ gây ám ảnh cho độc giả chú rô là Nghé Hoa quay cổ lại, nhe hàm<br /> mà còn cho thấy tinh thần phê phán của lợi trọc như cười. Vinh cảm thấy cuộc đời<br /> một nhà văn, của một công dân có trách chưa đến nỗi nào. Ai bảo chăn trâu là<br /> nhiệm trước thời cuộc. khổ?” (Đỗ Tiến Thụy, 2017a, tr.15). Với<br /> 2.2.3. Giọng điệu trữ tình giọng điệu nhẹ nhàng, sâu lắng; câu chữ,<br /> Giọng điệu trữ tình là giọng điệu nhẹ hình ảnh đep đẽ, giàu chất thơ, đoạn văn<br /> nhàng, sâu lắng, đầy chất thơ, khơi gợi trên đưa người đọc trở về cánh đồng quê<br /> trong lòng độc giả những xúc cảm thẩm vùng đồng bằng Bắc bộ, trở về với những<br /> mĩ. Nó được khởi phát từ những cảm xúc kí ức tươi đẹp của tuổi thơ. Ở đó, có màu<br /> mang tính chủ quan của chủ thể trong tác trắng tơ của lúa phơ đòng, màu vàng của<br /> phẩm, thường xuất hiện trong thơ hoặc văn con rô béo, vàng óng ả của nắng hanh; có<br /> học lãng mạn. Giọng điệu này được chuyển hình ảnh cánh đồng vào tháng tám lúa trổ,<br /> tải qua hệ thống ngôn từ, hình ảnh gợi con cá rô tung mình đớp chấu rồi rơi oạch<br /> hình, gợi cảm, giàu chất thơ; qua việc dùng vào giữa bụi lúa; có cào cào, châu chấu, có<br /> đa dạng các kiểu câu; tận dụng triệt để các Nghé Hoa nhe hàm lợi trọc như cười; gió<br /> biện pháp tu từ, nhất là so sánh để gợi đồng thơm lựng; bầu trời mây trôi lãng<br /> những liên tưởng độc đáo… Khảo sát tiểu đãng; có trò chơi trẻ thơ câu cá rô đồng,<br /> thuyết Màu rừng ruộng và Con chim joong chăn trâu đầy mộng mơ.v.v. Từ cảm thán<br /> bay từ A đến Z, chúng tôi nhận ra giọng “á à”, câu khẳng định “Vinh cảm thấy cuộc<br /> điệu trữ tình được thể hiện chủ yếu ở việc đời chưa đến nỗi nào”, câu hỏi tu từ mượn<br /> miêu tả bức tranh thiên nhiên và nội tâm từ lời thơ của Giang Nam “Ai bảo chăn<br /> nhân vật. Tuy nhiên, bài viết này chỉ tập trâu là khổ?”… đã cho thấy cảm xúc hạnh<br /> trung tìm hiểu ở khía cạnh miêu tả bức phúc, sung sướng ngất ngây của nhân vật<br /> tranh thiên nhiên. chính khi được đắm mình vào một không<br /> Có thể nói, Đỗ Tiến Thụy đã dành gian thơ mộng, bình yên như vậy. Làng<br /> nhiều tâm huyết khi miêu tả những bức quê của Vinh không chỉ đẹp vào ban ngày<br /> tranh thiên nhiên sống động, nên thơ, nhiều mà khi màn đêm buông xuống, trăng lên<br /> màu sắc. Đọc tác phẩm của anh, chúng ta cũng đẹp không kém: “Lần đầu tiên trong<br /> như lạc vào thế giới đa sắc của ruộng, của đời Vinh được ăn một bữa ngon như thế.<br /> rừng. Khi chăn trâu trên Đồng Mồ, nhân Bữa ăn trên cỏ, dưới trăng vàng ngần<br /> vật Vinh đã cảm nhận về vẻ đẹp của quê ngận. Gió đồng rời rợi mê tơi. Hai anh em<br /> mình: “Tháng tám lúa trổ. Cả cánh đồng táng bay con gà và chai rượu nếp. Lần đầu<br /> <br /> <br /> 75<br /> SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY No. 63 (3/2019)<br /> <br /> <br /> tiên Vinh uống rượu nên đầu óc lầng đẹp thanh tao, nhã nhặn cùng bộ bàn ghế<br /> khầng. Cậu nằm dài trên bãi cỏ gà thênh làm từ rễ cây rừng, làn mây mỏng bay vấn<br /> thênh ngửa mắt nhìn trăng. Trăng mùng vít quanh hoa, quanh cụ chủ mang đến một<br /> tám như cánh diều vàng. Trên trăng là sao. không gian như thoát tục. Một cụ già xuất<br /> Những vì sao li ti nhấp nháy liên hồi…” hiện với mái tóc trắng hoa lau ngồi trên<br /> (Đỗ Tiến Thụy, 2017a, tr.57-58). Cảnh vật bàn viết, dưới chân là thằng lợn khoang<br /> vốn dĩ đã đẹp lại được nhìn qua đôi mắt nằm ngoan ngoãn. Nó khiến joong phải<br /> của chàng trai tuổi mười bảy đang chếnh thốt lên: “Nom cụ hệt một tiên ông giữa<br /> choáng men say sau chầu nhậu lại càng động hoa rừng”. Giọng điệu trữ tình ở đây<br /> lung linh, huyền ảo hơn. Câu văn ngắn, các đã phát huy tác dụng khiến cho độc giả<br /> từ láy “ngần ngận, rời rợi, thênh thênh, li như rũ bỏ được những ồn ào, “bụi bặm”<br /> ti, nhấp nháy” cùng biện pháp tu từ so sánh của cuộc sống xô bồ ngoài kia mà sống<br /> “Trăng mùng tám như cánh diều vàng” đã một cách yên bình trong sự hài hòa với<br /> đặc tả vẻ đẹp nên thơ của ánh trăng, gió thiên nhiên.<br /> đồng, bãi cỏ.v.v. Chúng hiện lên trước mắt Đỗ Tiến Thụy có hơn mười năm gắn<br /> người đọc một cách sống động như thật. bó với Tây Nguyên. Vì vậy, khi bàn về<br /> Đó là nhờ vào công sức lao động nghệ giọng điệu trữ tình ở phương diện miêu tả<br /> thuật của Đỗ Tiến Thụy khi những câu văn bức tranh thiên nhiên, cảnh vật, độc giả<br /> miêu tả cảnh vật được anh trau chuốt kĩ không thể bỏ sót những phân đoạn khiến<br /> lưỡng để mang đến rung cảm thẩm mĩ mình phải trầm trồ thán phục khi anh viết<br /> mạnh mẽ trong tâm hồn độc giả. về nơi ấy. Nhà văn đã miêu tả một trận<br /> Với tiểu thuyết Con chim joong bay từ mưa đá trên đỉnh núi Sa Man thật ấn<br /> A đến Z, chúng tôi thấy dù không gian tượng: “Tiếng lộp bộp dày dần. Một viên<br /> nghệ thuật ở Hà Nội khá chật chội, chủ sỏi ném trúng mũ đánh cốp rồi văng tóe ra<br /> yếu chỉ được khắc họa ở nhà cụ Tướng xa. Suýt nữa thì Vinh buột miệng reo lên<br /> nhưng không vì thế mà giọng điệu trữ tình “mưa đá!”. Những viên đá trắng tinh khôi<br /> khi miêu tả bức tranh thiên nhiên bị thiếu nhảy lao xao trên nền đất thẫm. Vinh đứng<br /> hụt. Lần đầu tiên đến nhà cụ Tướng, con nép vào mái lán ngắm nhìn… Cửa sổ lều<br /> joong đã phải thốt lên: “Chòe! Một giàn Juny bất ngờ được vén lên. Juny vươn tay<br /> phong lan buông hoa tha thiết. Một cụ già ra ngoài trời. Cánh tay trắng muốt hấp tấp<br /> tóc trắng hoa lau ngồi viết trên bộ bàn ghế gỡ giò phong lan treo ngoài cột. Những<br /> làm từ gốc rễ cây rừng gân guốc. Những bông hoa trắng mỏng manh run rẩy trước<br /> làn mây mỏng bay vấn vít quanh hoa những viên đá lạnh... Nàng vẫn vươn tay<br /> quanh tóc cụ. Dưới chân cụ là một thằng ra ngoài đón bắt những viên đá nhỏ. Bàn<br /> lợn khoang nằm ngoan ngoãn. Nom cụ hệt tay ngửa lòng cong cong như chiếc thuyền<br /> một tiên ông giữa động hoa rừng” (Đỗ xinh xắn chao đi chao lại nhẹ nhàng.<br /> Tiến Thụy, 2017b, tr.20). Câu cảm thán, Những viên đá nhỏ tinh nghịch cố tình<br /> ngôn từ có tính hình tượng, giàu cảm xúc chơi trò cút bắt nên không viên nào đậu<br /> đã mang đến cho chúng ta một bức tranh vào bàn tay chào đón. Juny mải mê với trò<br /> thủy mặc có sự hài hòa giữa con người và hứng đá, thi thoảng lại cất tiếng cười thích<br /> thiên nhiên. Giàn phong lan buông hoa tha thú…” (Đỗ Tiến Thụy, 2017a, tr.229).<br /> thiết đã làm cho người đọc trầm trồ về cái Cảnh ấy, người ấy quá đẹp trong đêm<br /> <br /> <br /> 76<br /> TRẦN VĂN HẢI TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN<br /> <br /> <br /> khuya giữa núi rừng Tây Nguyên. Giọng 3. Kết luận<br /> văn nhẹ nhàng, tinh tế, thậm chí run rẩy Giọng điệu mang đặc trưng riêng của<br /> như giò phong lan run rẩy trước những mỗi nhà văn, thể hiện tính cá thể hóa rất<br /> viên đá lạnh làm lòng ta xốn xang. Hình cao. Nó cho thấy bản lĩnh trong quá trình<br /> ảnh những viên đá trắng tinh khôi nhảy lao sáng tạo nghệ thuật. Tiểu thuyết của Đỗ<br /> xao, bông hoa trắng mỏng manh, bàn tay Tiến Thụy có ba giọng chủ là triết luận, giễu<br /> ngửa lòng cong cong của Juny như chiếc nhại, trữ tình. Nếu giọng điệu triết luận<br /> thuyền xinh xắn chao đi chao lại nhẹ mang tính thâm sâu, giảng giải về các quy<br /> nhàng hứng những viên đá nhỏ khiến ta luật, kinh nghiệm được đúc rút từ thực tiễn;<br /> chao đảo tâm hồn. Cái đẹp hiện lên trong giọng điệu giễu nhại đầy mai mỉa vào nhiều<br /> trẻo, tinh khôi, thuần khiết. Nó giúp nhân thói tật qua tiếng cười ý nhị thì giọng điệu<br /> vật Vinh lần đầu tiên cảm nhận “một tiếng trữ tình lại nhẹ nhàng, sâu lắng mang đến<br /> gác trong đêm sao mà ngắn ngủi…” (Đỗ những rung cảm thẩm mĩ cho bạn đọc.<br /> Tiến Thụy, 2017a, tr.230). Chúng không tồn tại độc lập, riêng lẻ mà<br /> Có thể nói, về phía tác giả, giọng điệu hòa quyện vào nhau mang lại hiệu quả cao<br /> trữ tình sẽ giúp cho lời văn thêm cảm xúc, cho nghệ thuật tự sự. Qua đó, chúng ta có<br /> đậm chất thơ; giúp cho dòng sự kiện được thể phác họa ra chân dung của Đỗ Tiến<br /> miêu tả trở nên nhẹ nhàng, bớt xung đột, Thụy. Đây là nhà văn giàu suy tư, thường<br /> căng thẳng. Về phía độc giả, nó giúp họ nghiền ngẫm về thế sự, về những quan điểm<br /> chững lại để nhìn nhận sự việc, để cùng tư tưởng trong xã hội; luôn quan tâm đến<br /> ngẫm suy, vui buồn với nhân vật cũng như hiện thực phức tạp của đời sống, sẵn sàng<br /> được hòa mình vào những bức tranh thiên lên tiếng vạch trần cái xấu, cái ác để bảo vệ<br /> nhiên thơ mộng, hiền hòa. Chính nhờ giọng điều thiện, lẽ công bằng nhưng cũng không<br /> điệu này mà tiểu thuyết của Đỗ Tiến Thụy kém phần sâu sắc, tinh tế khi quan sát, miêu<br /> trở nên hay hơn, hấp dẫn hơn. tả thiên nhiên và tâm trạng con người.<br /> <br /> TÀI LIỆU THAM KHẢO<br /> <br /> Lê Huy Bắc. (1998). Giọng và giọng điệu trong văn xuôi hiện đại, Tạp chí Văn học,<br /> (số 9), tr.56-62.<br /> Nguyễn Thị Bình. (2007). Văn xuôi Việt Nam 1975 -1995, Những vấn đề cơ bản. Hà Nội:<br /> NXB Giáo dục.<br /> Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi. (2010). Từ điển thuật ngữ văn học. Hà Nội:<br /> NXB Giáo dục.<br /> Nguyễn Thái Hòa. (2005). Từ điển tu từ - phong cách - thi pháp học. Hà Nội: NXB Giáo dục.<br /> Đỗ Tiến Thụy. (2017a). Màu rừng ruộng. Thành phố Hồ Chí Minh: NXB Trẻ.<br /> Đỗ Tiến Thụy. (2017b). Con chim joong bay từ A đến Z. Thành phố Hồ Chí Minh: NXB Trẻ.<br /> Lê Ngọc Trà. (2005). Lý luận và văn học. Thành phố Hồ Chí Minh: NXB Trẻ.<br /> <br /> Ngày nhận bài: 15/02/2019 Biên tập xong: 15/3/2019 Duyệt đăng: 20/3/2019<br /> <br /> 77<br />
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2