HỌA SĨ TÚ DUYÊN
Tú Duyên là tên ông mà lâu nay chúng
ta vẫn thường nghe tiếng gắn liền với
những chữ Thủ ấn họa trên các báo,
các tạp chí trong nước và nhiều nhất ở
miền Nam kể cả những báo nước
ngoài ở Bỉ, ở Pháp đã đăng v
ề sáng tạo
của ông. ông sinh tại làng Bát Tràng,
Gia Lâm, thành phố Hà Nội. ông cụ
thân sinh chuyên làm đồ gốm: Năm
1935 ông là học trò của cụ Nam Sơn,
một giáo sư có tiếng của trường mỹ
thuật Đông Dương, đã tốt nghiệp
trường Mỹ thuật Pháp. Các bạn cùng
học chung với Tú Duyên có Sỹ Ngọc,
Nguyễn Tiến Chung, Nguyễn Thị
Kim, Phạm Văn Đôn, Nguyễn Văn Tỵ
v.v... có thể nói số học trò của cụ Nam Sơn lên đến trên 100 người và
đa số đều đã thành đạt trên con đường phục vụ nghệ thuật.
Thuở ấy vào năm kinh tế khủng hoảng 1938, các họa sĩ không có màu
để vẽ, nên thường vẽ bằng bút chì, than, sanguine ...Ngay như Nguyễn
Gia Trí một sinh viên xuất sắc nhất của nhà trường cũng đã phải dùng
TRẦN BÌNH TRỌNG-thà làm
quỷ nước Nam còn hơn làm
vương đất Bắc
giấy màu để thử nghiệm các bố cục sau khi thể hiện lên sơn mài... Tú
Duyên may mắn hơn, năm 1940 được một nhà may có tiếng tại Hà
Thành đã thuê ông vẽ kiểu áo và chuyên vẽ đăng ten, nói rõ hơn đó là
những trang trí dùng trên cổ áo, tay áo hoặc túi áo v.v... Cuộc sống của
ông cũng tương đối khá hơn một số họa sĩ khác.
Tại sao lại gọi là Thủ ấn họa Tú Duyên, từ những năm đầu tiên của nhà
trường đã có môn học khắc gỗ từ năm 1925, cho đến sau này nhà
trường đã gom góp một số lớn tranh mộc khắc của các sinh viên để l
àm
tư liệu cho nhà trường. Các sinh viên như Tô Ngọc Vân, Lương Xuân
Nhị, Đỗ Đức Thuận, Vũ Đăng Bốn, Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn,
Trần Bình Lộc, Nguyễn Thị Kim, Trần Đình Th
ọ, Phan Kế An, Nguyễn
Sáng, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tư Nghiêm và nhiều sinh viên khác
trong đó có khắc gỗ của Tú Duyên với tựa đề “Trần Đình Trọng, thà
làm quỷ nước Nam, còn hơn làm Vương đất Bắc”. Mãi đến năm 1997
nhà xuất bản mỹ thuật mới cho ra đời cuốn sách tựa đề “Tranh khắc gỗ
Việt Nam” kèm theo tiếng Anh là Vietnamese contemporary/wood
engraving. Tú Duyên đã có sáng kiến phát triển tranh khắc gỗ thay vì
bảng vẽ bốn màu phải thể hiện bốn bản khắc, ông chỉ làm một hoặc hai
bản mà thôi. Trong khi các họa sĩ khác lấy cọ phết m
àu hay lăn màu lên
bản gỗ thì ông lại dùng tay của mình chấm màu và xoa lên bảng gỗ sau
đó in trên lụa hoặc giấy dó. Kết quả màu sắc của các bảng vẽ có khi
khác nhau và tạo cho một vẻ đẹp khác thường và ông cho nó một t
ên có
vẻ chuyên môn là thủ ấn họa (in bằng tay). Ông nhắc lại hồi còn đi học
anh em thấy ông hiền và chịu khó nên hay nhờ ông đánh giấy nhám
cho
bảng gỗ thật mịn và bằng phẳng để đến khi khắc các nét đư
ợc lộ ra trọn
vẹn. Từ công việc đó đã tạo cho ông một sự cần mẫn trong việc khoét
gỗ, rạch gỗ để làm tranh.
Khi phát xít Nhật dự định xâm chiếm Đông Dương nên đã xảy ra
những lục đục, gây hấn giữa Pháp và Nhật. ông đã cùng vợ vào Sài
Gòn, “nơi đất mới” để sinh sống. Cùng đi với ông có vài họa sĩ như
Tiến Lợi và Nguyễn Phú Sơn. Tại đường Gia Long ông đã mở phòng
quảng cáo để vẽ bảng hiệu. Lần triển lãm đầu tiên của Tú Duyên tại
phòng triển lãm Pháp Văn Đồng Minh Hội đường Gia Long tôi và họa
sĩ Nhan Chí nổi tiếng về vẽ phấn tiên (pastels) đã tới dự hôm khai mạc.
Nhan Chí là bạn thân của ông từ ngoài Bắc khi Nhan Chí và Lê Trung
ra Hà Nội học vẽ. Do đó sau triển lãm chúng tôi thư
chén trà chén rượu. Từ chỗ ở Gia Long ông chuyển qua đường Reims
sau đó dừng lại tại 161 Nguyễn Công Trứ, quận 1 cho đến bây giờ.
Nhan Chí vẽ chân dung cho người Pháp nên có tiền nhiều. ông thường
rủ tôi đến Tú Duyên nhậu tại nhà hàng người Hoa ở ngã tư Pasteur và
Nguyễn Công Trứ. Do đó tôi lại được biết thêm Tú Duyên có nhiều
thân chủ thích lối thủ ấn họa của ông. Vua dầu lửa người Mỹ Rocque
Feller và vua Sihanouk đã mua một số tranh thủ ấn họa của ông để bày
tại bảo tàng riêng của nhà họ và tại bảo tàng Hoàng Gia Kampuchia.
Cuối năm 1945, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, để chống âm
mưu xâm lược của bọn thực dân Pháp manh tâm cai trị nước ta lần thứ
2. Tú Duyên lên đường tòng quân. Ông được phân công ở văn hóa
thông tin của khu 7, trong đó có cả họa sĩ Trần Văn Lấm. Năm 1954
khi tôi được về họat động tại thành phố Sài Gòn Chợ Lớn chung với
Phạm Ngọc Thảo, tôi đã trịnh trọng khoác áo đại biểu văn hóa toàn
quốc và vào Dinh độc lập dự tiệc tôi cũng lại gặp Tú Duyên. Trong
năm 1956, Miền Nam có một hội chợ rất lớn gọi là Hội chợ triển lãm
và giải trí toàn quốc. Tôi lại gặp ông, khi ấy ông trịnh trọng bộ com lê
làm ủy viên giám khảo để tuyển lựa tranh trưng bày trong phòng triển
lãm của hội chợ này. Sau này ông thường xuyên phụ trách giám khảo
các cuộc triển lãm trong nước và tuyển tranh đi tham dự các triển lãm
Quốc tế.
Sau 6 năm giải phóng miền Nam, hoạt động của các họa sĩ trở lại bình
thường. Tranh của ông vẫn được các thân chủ là kiều bào ở úc, ở
Canađa, ở Pháp v.v.. thường đến mua tranh của ông để chuyển ra nước
ngoài. Đời sống của ông cũng có điều kiện phát triển thêm lên về mặt
mỹ thuật. Năm 1998 ông đã tham dự cuộc triển lãm quy mô tại
Bruxelle thủ đô nước Bỉ. Triển lãm này gồm trên 200 tác phẩm của các
họa sĩ danh tiếng Việt Nam trong đó có ông. Thường thường vài năm
tôi từ Cần Thơ ra Hà Nội lại ghé thăm ông để kể chuyện trên trời, dưới
đất, hớp vài cốc rượu bia hoặc rượu thuốc gọi là gây cho ông một vài
phút giây thư giãn.
Bảy năm trước đây ông hay đi bộ trên một cây số ra bến đò Thủ Thiêm
bên bờ sông Sài Gòn để gặp bất cứ nhân vật nào ông vẽ. Thường
thường ông vẽ các em bé và các ông già. Có khi người ta muốn trả tiền
công để xin ông vẽ cho nhưng ông lắc đầu và vẽ để tặng họ thôi. Cũng
có khi ông đi xa hơn hai cây số lại trước dinh Gia Long để vẽ những rễ
cây đa to, nhằng nhịt và ông rất thích thú vì cái nhằng nhịt ấy nó có vẻ
đẹp riêng của nó. Những người sống ở bến tàu đã quen hễ cứ 4 giờ
chiều khi nắng còn rơi rớt trên ngọn cây là ông đã có mặt tại bến tàu ở
dưới những tàng cây công viên hay là nếu trời mưa thì ông vào trú m
ưa
tại nhà cầu bến tàu. Có lẽ những tàng cây tươi mát, những ngọn gió êm
dịu mơn man trên người ông, những làn sóng lăn tăn trên bến, những
tàng dừa nước bên sông đã quyến rũ ông và không cho phép ông vắng
mặt trong mỗi buổi chiều khi nắng còn vàng pha hoặc le lói trên ngọn
cây ...
Năm nay đôi mắt ông yếu quá. Tôi bước vào nhà nhìn ông và giả vờ
như người lạ. Tôi chào. ông nheo mắt hồi lâu và thốt hai tiếng: Vũ Anh
đấy à! Tôi tiến lại gần ôm ông để nén cơn cảm xúc.
Tôi đã học nơi người bạn tôi sự siêng năng tìm tòi trong sáng tác và sự
nghiêm khắc với mình trong công việc không mệt mỏi. Nếu nhà danh
họa Picasso nói một câu bất hủ: “Le génie c’est une longue patience”
(Thiên tài là sự cần cù nhẫn nại ) thì Tú Duyên đã vượt qua muôn ngàn
khó khăn trong cuộc sống để dựng nên một bộ môn độc đáo trong hội
họa hôm nay đó là: Thủ ấn họa Tú Duyên.
VŨ ANH