intTypePromotion=1

Hoạt động kinh tế của người Hoa ở Hội An thời kỳ các chúa Nguyễn

Chia sẻ: Caygaolon Caygaolon | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:14

0
35
lượt xem
5
download

Hoạt động kinh tế của người Hoa ở Hội An thời kỳ các chúa Nguyễn

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết trình bày sự hưng thịnh của Hội An và hình thành cộng đồng người Hoa; dân số người Hoa và cơ cấu ngành nghề tại Hội An; những tiến triển trong hoạt động kinh tế của người Hoa ở Hội An...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Hoạt động kinh tế của người Hoa ở Hội An thời kỳ các chúa Nguyễn

^*<br /> HOAT DOI\G KJC^IH TE CUA I\GlTOl HOA<br /> d HOI A]\ T H d l KY CAC CHIJA ]\G1JY£]^<br /> <br /> <br /> DUONG VAN HUY*<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> N gudi Hoa di t r u den Viet Nam tfl<br /> r i t sdm trong lich sfl, va chung ta<br /> cung chUa du tU lieu de chflng minh duge<br /> Khi chua Nguyen tien h a n h khai pha<br /> Dang Trong di dan, lap i p thi tat ca mgi thfl<br /> deu thieu, thieu ve n h a n lUc, tien bac, trang<br /> nhflng 16p cU dan ngUdi Hoa d l u tien den thiet hi vu khf,... De bfl lap vao nhflng thieu<br /> Vigt Nam la tfl khi nao. NhUng chi den khi h u t dd, chfnh quyen Dang Trong da chieu<br /> chua N g u y i n md m a n g "vung da't Dang mg cU dan k h i p ndi trong dd cd ca nhflng<br /> Trong p h a t trien kinh te, t h u h u t lUu dan lUu dan ngUdi Hda den de khai pha d i t dai,<br /> de cd the chong lai hg Trinh d Dang Ngoai. md rgng cUdng •viic. Ddng thdi, de tang cUdng<br /> Ddng thdi, cung la thdi diem ma ngUdi Hoa tiem liic kinh te, chfnh quyen da md cfla<br /> di cU ra hai ngoai vdi quy md ldn va cd td thdng thUdng vdi hai ngoai, de thu thue tang<br /> chflc hdn trUdc. Do vay, thUdng cang Hgi ngudn thu ngan sach cho minh. Chfnh vi<br /> An cua Dang Trong la mgt trong nhflng dia vay, ngoai thUdng da trd thanh nhan to'<br /> diem ly tfldng cho sfl liia chgn cua nhflng quan trgng cho sU tdn vong va phat trien<br /> ngUdi Hoa di cU xay diing pho' ngUdi Hoa cua Dang Trong. Cung vdi sU md rgng ngoai<br /> d l u tien, va khi so' lUdng ngay cang tang thUdng, cac thUdng cang i i n lUdt dUde ra<br /> len thi hg da p h a t trien t h a n h cgng ddng cU ddi, nhUng vdi vi tri thuEln lgi ve mat thUdng<br /> dan cd td chflc vdi nhieu hinh thflg lien ket mai, Hgi An sdm trd t h a n h thUdng cang 16n<br /> chat che nhfl Minh HUdng xa. Bang, Hgi n h i t Dang Trong va la tram trung chuyen<br /> ngUdi Hoa,... Xdt ve nhieu m a t thi cgng quan trgng trong tuyen thUdng mai khu vflc<br /> ddng ngUdi Hoa d Hgi An dUdc hinh t h a n h va qud'c te. Va, day cung la ndi tap trung<br /> sdm va tieu bieu n h i t d Viet Nam. Cflng nhieu n h i t cac thUdng nhan ngoai kieu den<br /> chfnh •vi vay, ngUdi Hoa d day cung da gifl cU tru va thUdng mai, trong dd d i u tien phai<br /> vai trd q u a n trgng trong •viec md mang, ke den thUdng n h a n ngUdi Nhat, va sau dd<br /> phat trien kinh te, n h i t la kinh te thUdng la Hoa thUdng, den khoang nfla sau the ky<br /> mai cua thUdng cang Hgi An ndi rieng va XVII thi Hoa thUdng da trd thanh lUc lUdng<br /> Dang Trong ndi chung. chii dao d thUdng cang Hgi An.<br /> <br /> Sii h i i n g t h i n h c u a H o i A n v a h i n h N i m tren con dudng thUdng mai quoc te<br /> t h a n h c g n g d o n g ngiidfi H o a Dong - Tay, dac biet la "con dUdng td lua<br /> <br /> <br /> <br /> * Th.S. Vign Nghien cflu Dong Nam A<br /> 32 Rghien curu Lich si. s6 4.2Q1Q<br /> <br /> tren bien" va "con dUdng gdm sfl tren bien", xuan sau khi ve day se cd the chd dly hang<br /> cgng vdi ngudn tai nguyen lam, thuy, hai hoa ve Trung Qud'c. Trong thdi k^ nha<br /> sin phong phu phuc vu cho khai thae xuit Thanh lat dd nha Minh, va dac biet la<br /> khau ma Hgi An thflc sfl da trd thanh mgt chien tranh loan lac d phfa Nam Trung<br /> thUdng cang, mgt trung tam trung chuyen Qud'c, thi hang loat nan dan di tru vao<br /> hang hoa ldn cua khu •viic va the gidi. Tfl Dang Trong, chua Nguyen da cho ph6p cac<br /> khoang nam 1600 trd ve sau, Hgi An da trd nan dan va thUdng nhan tdi cac phu, huyen<br /> thanh mgt ndi ha'p d i n dd'i vdi cac thuyen sd thugc, va chua Nguyen cflng thfla nhan<br /> budn Trung Hoa. NgUdi Hoa da den cang Minh Hfldng xa, thon xa do cac ngUdi di cU<br /> thi nay budn ban va xay diing nen phd' cua nha Minh td chflc, thanh ndi cU dia tap<br /> budn ban cua minh cung vdi thUdng nhan trung cua hg, va hoan nghenh hg nhap<br /> ngUdi Nhat, nhu Idi nhan xet cua qud'c tich iam bien dan.<br /> Cristophoro Borri trong mgt chuyen di Vdi sii gia tang manh me ve so' lUdng<br /> Dang Trong nam 1621: "Chua Ddng Trong ngUdi Hoa di tru, cflng vdi sfl gia tang ve<br /> xUa kia cho ngiidi Nhdt, ngiidi Trung Qud'c hoat dgng kinh te thUdng mai cua ngUdi<br /> chgn mdt dia diem vd ndi thudn Idi de lap Hoa, thi trong khoang gifla nam 1645 va<br /> mdt thdnh phd' cho tien viec budn bdn. nam 1653, Minh HUdng xa cua cgng ddng<br /> Thdnh phd' ndy ggi Id Faifo (Hgi An), mdt ngUdi Hoa d l u tien d Viet Nam da dUdc<br /> thdnh phd ldn den do ngUdi ta ndi dUdc la thanh lap (2). Minh HUdng xa la mgt ket<br /> cd hai thdnh phd. mdt phd ngUdi Trung ciu cgng ddng lang xa ngUdi Hoa di tan den<br /> Qud'c vd phd' ngUdi Nhdt. Mdi phd cd khu Viet Nam va tU nguyen nhap quoc tich Viet<br /> viic rieng, vd sd'ng theo tap tuc rieng. Ngiidi Nam, liy chfl "Minh" (B^) dflng diu de<br /> Trung Qud'c cd ludt le vd phong tuc rieng tudng nhd den trieu dai nha Minh da suy<br /> cua hg vd ngiidi Nhdt cung vdy" (1). vong va chfl "HUdng" ( # ) vdi nghia la<br /> Nhu vay, nhflng cgng ddng ngUdi Hoa "hUdng thdm" va cdn nghia la "hUdng hoa"<br /> diu tien d Hgi An la nhflng nhflng cum dan (3). Nhu vay, Minh HUdng xa cd nghia la<br /> cU, hay nhflng phd' thUdng mai cua ngUdi lang xa cua nhflng ngUdi Hoa di cU •vi If do<br /> Hoa, dUdc hinh thanh do hoat dgng thUdng chfnh tri, suy ton nha Minh, tuy song tren<br /> mai. Thanh p h l n cU dan chu yeu la nhflng que ngUdi nhUng v i n gifl hfldng thdm,<br /> thUdng nhan, bao gdm hai loai chu yeu: hfldng hoa cua minh. P h l n ldn hg la tinh<br /> mgt loai la nhflng thUdng khach vi gid mua Quang Dong, Phuc Kien cflng cd ngUdi tinh<br /> khong thuan, hoac do thUdng vu keo dai, Chiet Giang va ca nhflng ngUdi tinh khac<br /> khdng kip ve nUdc, danh chiu d lai qua nam nfla.<br /> de chd ky gid sang nam mdi ve Bic; loai thfl Cd ca'u cua Minh Hfldng xa, theo nhU tai<br /> hai, la nhflng ngUdi mud'n cU tru vinh •vien lieu cua Hgi An Minh Hiidng tam bdo vu<br /> hoac ban vinh •vien, hg chu yeu la nhflng thi nhflng •vi sang lap ra lang Minh Hfldng<br /> thu quy hoac dai dien cho thuyen budn diu tien gdm mUdi lao gia cd uy tfn trong<br /> hoac thUdng doan, mgt mat ban cac hang cong cgng ddng ngUdi Minh HUdng (ggi la<br /> hda ciia thuyen minh, mat khac mua sin Thdp lao), dflng d l u la Trung Lfldng Hlu<br /> cac thfl thd san nhU td lua, hUdng kj^ nam, Khdng Thien Nhfl. Thdp Ida, bao gdm:<br /> dudng, hat tieu, yen, vay ca, td mgc,.. de Khong lao gia, Nhan lao gia, DU lao gia, Tfl<br /> cho thuyen cua thUdng doan cua minh mfla lao gia, Chu lao gia, Hoang lao gia, TrUdng<br /> l?oat dQng hinh te ciia ngudri IJoa. 23<br /> <br /> lao gia, T r I n lao gia. Thai lao gia, LUu lao Minh HUdng xa tdi nay chUa tim t h i y tU<br /> gia (4). lieu nao xac dinh mgt each cu the chfnh<br /> xac. Mat khac, do lich sfl hinh t h a n h va dia<br /> Sau Thdp Ido. thi cd cdn cd Luc tinh<br /> ban p h a n bo' dan cU cd tfnh dac thfl rieng<br /> hiidng ky lao hay cdn ggi Luc tinh. Tflc la cd<br /> biet cho nen khong the ap dung nhflng<br /> sau vi ky lao trong lang tiep tuc dflng ra bd<br /> phfldng phap tfnh toan cua dan sd hgc de<br /> cong sflc, tien cua xay dflng md rgng lang.<br /> doan dinh mgt each tfldng dd'i. Ngoai thdng<br /> Hg deu la cflu t h i n cua n h a Minh, g i i u<br /> tin t u lieu tfl Thomas Bowyear den Hgi An<br /> quan tUdc gia iam thUdng dan di t a n den<br /> vao cudi the ky XVII (1695) cho biet "Hdi<br /> cang thi Hgi An, hg bao gdm: Nguy k^ lao,<br /> cang chi la mgt con dfldng phd' ldn tren bd<br /> Trang k^ lao, Ngd k^ lao, Thieu ky lao,<br /> sdng, hai ben cd hai day nha khoang 100 ndc<br /> Hfla ky lao, Ngu ky lao. Luc tinh cd nhieu<br /> toan la ngfldi Trung Hoa d" (6), con sd 100<br /> cong lao to ldn trong •viec cung cd' va md<br /> ndc nha nay chung ta cung khdng cd the biet<br /> rgng lang Minh Hfldng tren cang thi Hgi<br /> dUdc bao nhieu ndc nha la ngUdi Minh<br /> An. Hg bd tien m u a t h e m nhieu d i t dai, lap<br /> HUdng vi ngUdi Trung Hoa d day bao gdm ca<br /> dia bg, khai k h I n d i t hoang t h a n h rugng,<br /> Hoa Kieu (khong phai dan Minh Hudng xa)<br /> khai thdng song ngdi, lap dinh, xay mieu,<br /> va cung chi la con so' ngUdi Hda eU t n i tai<br /> dUng chua, n a n g cao uy tfn cua minh d<br /> Hgi An ma thoi. Chfnh vi ly do vay ma<br /> thUdng cang nay (5). Dieu h a n h Minh<br /> chung ta khd cd the doan dinh dUdc dan sd<br /> HUdng xa, cd cac chflc vu sau day: Cai xa;<br /> xa Minh HUdng cud'i the ky XVII den d l u<br /> cac hfldng lad, do cac •vi tien bdi trong hang<br /> the ky XVTII mgt each chfnh xac hoan toan.<br /> hfldng trUdng dam nhan; cac HUdng<br /> trudng, la nhflng n h a n si d a n h gia, cd the Tuy vay, theo sU t h u t h a p va phan tfch<br /> lyc trong lang. Hfldng trfldng la dai dien tdng hgp tfl nhieu ngudn tU lieu khac nhau,<br /> ciia dan xa va phai la ngydi cd tai s i n , cd ft chung ta eung cd the Udc doan dUdc mgt<br /> nhieu chfl nghia. each tUdng dd'i so' lUdng dan k h l u ngUdi<br /> Hoa d Hgi An khoang gifla the ky XVII la<br /> Vdi sfl thiet lap cgng ddng Minh Hfldng<br /> khoang 5.000 ngfldi, den cud'i the ky XVIII<br /> xa d Hgi An da k h i n g dinh dUdc vai trd cua<br /> cd khoang hdn 6000 ngfldi, theo nhfl sfl ghi<br /> hg dd'i vdi thfldng cang Hgi An. Hg khdng<br /> chdp cua Taboulet thi d Hgi An "So' Hoa<br /> chi cd flu the ve so' lUdng so vdi cac thUdng<br /> kieu d ddy cd tdi 6000 ngiidi vd Id nhiing<br /> nhan khac ma cdn cd Uu the ve hoat dgng<br /> dgi thiidng gia" (7). Cd the con so' 6000 chi<br /> thUdng mai, hg trd t h a n h liic lUdng thfldng<br /> la fldc doan, bdi chi rieng so' dinh (nhflng<br /> mai cd the t h a y t h e sfl thieu v i n g cua<br /> ngfldi phai nop t h u e than, tflc trong do tuoi<br /> nhieu thUdng n h a n N h a t Ban trong thdi ky<br /> lao dgng) cua Minh Hfldng xa tfl nam 1744<br /> Chau An thuyen cua N h a t Ban (1592 -<br /> den 1788 cu the nhfl sau: Nam 1744 la 759<br /> 1635) va thUdng n h a n phUdng Tay thdi ky<br /> dinh, nam 1746 la 805 dinh, 1747 la 866<br /> chua N g u y i n td ra canh giac vdi cac thuyen<br /> dinh, 1788 la 1063 dinh (8). Va, trong nam<br /> budn phUdng Tay.<br /> 1788 thi tdng cgng so' dinh cua xa la<br /> D a n so ngvCdi H o a v a cd c a u n g a n h khoang 1063 ngUdi nhU tren da ndi (khong<br /> nghe tai Hoi An ghi so' dan dinh d cac phu khac) vdi khoang<br /> X6t ve m a t d a n sd ngUdi Hoa d Hgi An 83 hg (neu ke them nhflng hg mdi d cac so<br /> thi tfl khi ngUdi Hoa thiet lap cgng ddng dinh khac thi con so' se •vUdt tren 100 hg)<br /> 34 Rghien curu Ljeh siir. s6 4.2Q1Q<br /> <br /> neu nhu cgng ca da ba vao thi so' dan da't mdi cd nhieu dieu kien thuan lgi de<br /> khoang hdn 2000 ngUdi (9). Ngoai sd dinh ra phat trien cong-thUdng nghiep. Vi vay, cd<br /> neu ke tre em, ngUdi gia, phu nfl, tham chf ca'u hoat dgng nganh nghe cua cgng ddng<br /> bdt so' dan dinh de tron thue, nhflng chiing cua ngUdi Hoa d day da p h l n la iam kinh<br /> ta cd the Udc doan cfl mdi suit dinh them doanh, budn ban (thUdng mcti) va thu cong<br /> mgt vd va mgt con nhd thi dan so' xa Minh nghiep.<br /> Hfldng nam 1747 khoang 2598, nam 1788 Trong linh vUc thu cong nghigp, cU dan<br /> khoang 2703. Mat khac, nhflng Hoa kieu Minh HUdng tap hdp trong cac Hdi thd<br /> khdng phai la ngfldi Minh HUdng tai Hgi An ddng thuyin (Chu Tugng), Hdi thd che tao<br /> so' lugng bien dgng khd doan dinh, nhUng cd do bgc (Ngan tUdng), cdc hg ldm mudi<br /> le ddng n h i t vao mfla mau dich, het mfla (Diem hg), Kim (Liem)... Trong so ke dan<br /> mau dich hg lai theo tau budn ve nfldc. Cho dinh Minh HUdng nam 1788, thanh phln<br /> nen, con so' khoang 6000 ngfldi la bao gdm ca dan cU Minh HUdng trong cac hiep hgi nay<br /> ngUdi Hoa Minh HUdng xa va Hoa kieu tam chiem 185 ngUdi. Dac biet, mgt bg phan 16n<br /> tru tai Hgi An vao mfla mau dich. cua cU dan Minh HUdng lap nghigp tai pho'<br /> Khi cgng ddng Minh Hfldng xa dflgc Hgi An hoac cac thi tfl trong xfl Quang de<br /> thanh lap thi nhflng ngfldi trong cgng ddng hoat dgng kinh doanh, budn ban, do do,<br /> nay theo duoi nhieu nghe nghiep khac nhflng ngfldi cd kinh nghiem tren linh vflc<br /> nhau: Thfldng nhan, budn ban nhd, thg thu nay da dfldc cac chua Nguyen cip chau<br /> cdng, thly thud'c, t h i y ly so', lao dgng phd bing giao dam nhan cac cong viec d Ty Tau<br /> thdng, binh Ifnh, quan lai, quy tgc, nho sy... vu nhfl kiem soat thuyen budn cac nfldc,<br /> Nhflng tri thflc, kinh nghiem nghe nghiep can do, dinh gia hang hoa, thong ng6n.„<br /> cua hg vdn r i t cln chua Nguyen d Dang Mgt so' ngudi dUdc phong chflc cai phu tau<br /> Trong de phat huy nhflng tiem liic kinh te, hoac dfldc giao nhflng trgng trach lien quan<br /> quan sU, phuc •vu sU nghiep cung co' the liic, den hoat dgng thfldng mai, kinh te, quan<br /> md mang bd coi. Vi vay, cac chua Nguyen sfl. Ngfldi Minh Hfldng lam ra't nhieu chflc<br /> sin sang ddn nhan, Uu dai va trgng dung dich cua xa hoac cua chfnh quyen dia<br /> hg bing nhflng chinh sach "Tdn hiin" dd'i phfldng, theo sd dinh nam Thai Dflc 11<br /> vdi cac danh si, nhflng ngfldi cd kinh (1788) cho tha'y, so' hfldng quan, hfldng<br /> nghiem quan ly thfldng mai, thdng ngdn, chflc cua xa len den 506 ngfldi. Trong<br /> hay "lai bdch cdng" (thu hut thd tram thanh p h i n cfl dan Minh Hfldng co r i t ft<br /> nghi). Trong linh vflc hoat dgng thfldng ngfldi san xua't nong nghiep nhUng cung<br /> mai, ngoai hoat dgng chfnh la bao mua, mang lai cho hg ngudn thu dang ke va dUdc<br /> mai bi§n, md cfla hieu dai ly, budn bing thiic hign bdi hinh thflc phat canh thu to,<br /> ghe thuyen khip ndi trong va ngoai xfl. Cac cdn ngfldi Minh Hfldng triic tiep san xuit<br /> dich vu hoat dgng lien quan den thfldng nong nghiep chiem ty le ra't ft (10).<br /> mai cung r i t phat trien nhU cho thuc nha, Qua bang thd'ng ke tinh hinh hoat dgng<br /> cho vay liy lai, dich •vu gia'y td, an ud'ng, nganh nghe cua cfl dan ngfldi Minh HUdng<br /> vui ehdi giai trf... Ngoai ra, nghe budn ban dudi day chiing ta hieu them ve cd ca'u nganh<br /> thud'c Bac va nghe y dUdc cung chiem ty le nghe cua mgt bg phan ngUdi Hoa dinh cU d<br /> ldn trong cgng ddng Minh HUdng d day. ndi trung tam thUdng mai phat trien nhit<br /> Cgng ddng Minh Hudng dinh cU tren vung Dang Trong - Hgi An vao nam 1747.<br /> Ijoat dpng hinh te ciia ngirdi Tjoa. 35<br /> <br /> Bang thd'ng ke tinh hinh hoat dgng nganh nghe ciia cii dan Minh hiidng<br /> theo so dinh nfim 1747 (11)<br /> <br /> So llidng Tyle<br /> STT Dia phiicfng va nghe nghiep<br /> (ho/ngiidi) %<br /> 1 Ho budn ban tai Phd' Hoi An 195 22,5<br /> 2 Hg budn ban tai chau Kim Bong 11 1,3<br /> 3 Hg buon ban tai Chau Tra Nghieu 86 9,9<br /> 4 Hg buon ban tai pho' Phu Chiem 47 5,4<br /> 5 d cac vung ven Hgi An, khong ghi ro nghe nghiep 250 28,9<br /> 6 d cac phu khac khong ghi ro nghe nghiep 194 22,4<br /> 7 Nghiem tau, thong ngon 34 3,9<br /> 8 Gia yeu, eo qua, xua't gia 49 5,7<br /> Tong cong 866 100%<br /> <br /> Nhiifng t i e n t r i e n t r o n g h o a t d o n g Nha... ta thay thiidng gia Trung Qud'c dem<br /> k i n h te c u a ngiic^i H o a of Hoi An nhiiu td lua tdi dd. vd ngiidi Nhdt mua het<br /> detdi vi niidc" (13).<br /> Trong cac t h e ky XVI - XVIII, Trung<br /> Qud'c thiic hien chinh sach ddng cfla d i t Thfldng n h a n hoat dgng chu yeii thfldng<br /> nU6c (Chfnh sach Hai cim), dac biet la xuyen d day v i n la Hea thUdng, trfl Quang<br /> chfnh sach ddng cfla doi vdi N h a t Ban Chau phu thugc Quang Dong, Mai Phong<br /> (ehfnh sach Sakoku), khien cho N h a t Ban thugc Chiet Giang, ngoai ra deu la thugc<br /> m i t di thi trUdng buon b a n d Trung Qud'c. tinh Phuc Kien ca, dung nhfl Idi n h a n xdt<br /> Viec buon b a n triic tiep gifla hai nUdc trd cua Thfch Dai San trong Hdi Ngogi ky sii<br /> nen khd k h a n hdn. Cho nen, de bu l i p vao nhfl sau: "Vi Hdi An la mdt md ddu ldn. ndi<br /> sU thieu h u t dd cac thUdng n h a n N h a t Ban tap hdp cua thiidng khdch cdc niidc; thdng<br /> va thUdng n h a n T r u n g Qud'c da phai dong bd sdng, mdt con diidng ddi ba bdn dam, ggi<br /> thuyen xudng cac cang thi d Dong Nam A Id Dgi diidng cdi, hai ben diidng phd'd liin<br /> de cd dugc h a n g hoa cua Trung Qud'c, trong nhau khit rit, chu phd'thay diu ngiidi Phuc<br /> do cd Hgi An d Xfl Dang Trong. Vi vay, Hgi Kien. vdn dn mac theo Idi tiin triiu (nhd<br /> An da trd t h a n h t r a m t r u n g chuyen quan Minh)" (14). M a t khac, "ngiidi Ddng Trong<br /> trgng cho nhflng hoat dgng thfldng mai khdng budn bdn d ngodi vUdng qudc cua hg.<br /> qudic te. Trong Khai diidng hdi nghi cua Ka tiic la hg tii ldm lay viec dd vd it den ndi<br /> Kieu Vien cd •viet r i n g : "Vi ludt phdp cam, khdng ggi Id budn bdn. vi ngodi viec cho<br /> khong ai ddm thdng vdi Nhdt Bdn, nhiing thuyin sang Xiem vd Cao Mien de mua<br /> cd bgn thUdng gia gian tham dem nhiing thud'c sung, thi hg bo qua cdc thd tien nghi<br /> hdng hod trdn di cdc niidc Giao Chi (tdc khdc cua cudc sd'ng. Ngiidi niidc ngodi di<br /> Quang Nam), ngiidi Nhdt lgi tii dd chuyen tim xem ngiidi Nam ky cd nhiing thd gi dgc<br /> van sang Nhdt Bdn. nhii vdy thi (ngiidi biet hoac hg dung ngiidi Trung Hoa de chd<br /> Nhdt) khdng khdc gi triic tiep mdu dich vdi cdc thd dd sang Trung Qudc vd Nhdt Bdn.<br /> Trung Qud'c vdy" (12). Cung thdi gian dd, cd d ddy hg thu ve td't cd bgc vd tiin dUdc liiu<br /> mgt giao si Bd Dao N h a thugc ddng J^suite hdnh d xd Nam ky" (15). Cho nen, x6t ve<br /> la Valentin Corvalho, cung cd chdp r i n g : mat ngoai thUdng, nhflng lien he vdi ben<br /> "gdn ddy tgi Cochinchine dd bdt ddu mdt ngoai chu yeu do sfl Iui tdi dinh k^ cua cac<br /> thd mdu dich rdt bdt Idi cho ngUdi Bo Ddo tau buon ndi khac den. Nhflng ke tfl nam<br /> 36 Rghi^ curu Ljeh sir. s6 4.2010<br /> <br /> 1636, thdi chua ThUdng, cac hoat dgng mau hang hoa tfl Trung Qudc den hoac cd ngudn<br /> dich vdi Nhat Ban da hi cha'm dflt. Nhflng cung ca'p hang hoa do cac tau buon den tfl<br /> tau buon Bd Dao Nha, Anh qud'c va Ha Lan cac thUdng cang cua Trung Qudc, rdi tfl dd<br /> cflng d i n d i n thfla thdt. Cac tau nay, trUdc hg chuydn hang hoa den cac thfldng cang<br /> day thudng tdi tfl Macao, Madras va khac cua Dong Nam A va Nhat Ban, hoac<br /> Batavia, ngay cang ving bdng, mac du ban cho cac tau buon phfldng Tay vao mua<br /> chua Hien td ra cd y khfch le cac thfldng hgi chd. Nam 1744, Piere Poivre ghi lai<br /> thuyen ngoai qudc den buon ban trong xfl. ring: "thdnh phd' Hgi An nhii mdt cdi kho<br /> Thdi kj^ nay, ngoai cac hoat dgng thfldng chung cda tat cd cdc hdng hod vd Id ndi tru<br /> mai cua ca nfldc ndi chung va Ding Trong ngu cua thiidng nhdn ngiidi Hoa vdi ben<br /> ndi rieng, ngUdi Hoa h l u nhu n i m trong ddu dgc theo bd mdt con sdng viidng ddy<br /> tay minh t i t ca nhflng mo'i thfldng mai tfl ghe thuyin" (17). Theo nhfl bao cao trong<br /> nhd den ldn. O ta't ca nhflng hang cung ngo Daghregister ve cac nam 1631- 1634, Dang<br /> hem, nhflng ndi rflng nui heo hut, cho den Trong cd the da la mgt dia chi quen thugc.<br /> nhflng trung tam buon ban, nhflng hai vao Nam 1631, bao cao ghi ro cd 5 chiec<br /> cang ldn nhd deu tha'y nhflng bdng dang thuyen Trung Hoa rdi Trung Hoa di<br /> Hoa thfldng cflng r i t nhieu cfla hieu Trung Bata^via, 5 chiec khac tdi Dang Trong, 5<br /> Qud'c hoac cd ca nhflng ngfldi Trung Qud'c chiec tdi Cao Mien, 2 chiec di Batani, 2<br /> ban rong di k h i p ndi ban hang. Hg la chiec di Siam va 1 chiec di Singgora<br /> nhflng ngfldi d l u tien buon ban vdi Viet (Songkhla) (18). Va, trong khoang tfl nam<br /> Nam va sau nay khi cac lai buon phUdng 1647 den 1720, trong so' thuyen buon<br /> Tay tha't bai trong •viec buon ban vdi Viet Trung Hoa tfl cac nfldc Dong Nam A tdi<br /> Nam thi hg lai chfnh la nhflng ngfldi dflng Nhat Ban thi thuyen buon xuit phat Tfl<br /> ra n i m liy ta't ca nhflng mo'i quan trgng Quang Nam (chu yeu la Hgi An) chiem •vi<br /> trong budn ban. Nam 1695, lai buon Anh la trf so' mgt (19). Khoang nam 1750, thfldng<br /> Bowyear cung da cho biet toan bg thfldng nhan ngfldi Phap la Poivre chi d Hgi An<br /> mai d Faifo la do ngUdi Trung Qudc nim cung tha'y 60 thfldng thuyen Trung Qudc tfl<br /> (16). Cung theo nhU sfl ghi chdp cua G. cac cang khac nhau tdi (20).<br /> Taboulet nhfl da ndi d tren thi d Hgi An so' Chung ta cung tha'y ring. Dang Trong<br /> Hoa kieu d day chu yeu la nhflng thfldng cd mgt vai trd cflc k^ quan trgng trong nen<br /> gia ldn. thUdng mai gifla Trung Hoa va Nhat Ban<br /> Tai thUdng cang Hgi An, ngudi Hoa (21). v a do vay, ngUdi Nhat tim each dlu tU<br /> khong nhflng n i m trong tay cong viec tau vao nen thUdng mai d Dang Trong qua<br /> vu (ve dieu nay se ndi ro d p h i n sau) d trung gian cac thUdng nhan ngudi Hoa, sau<br /> thfldng cang nay ma trong cac hoat dgng khi chi'nh sach "ddng cfla" cua nha nUdc<br /> thUdng mai vdi thi trUdng ngi dia hg cung Nhat Ban dUdc thi hanh. Cac ngudn tU ligu<br /> bao thu mua va hang hoa trong •vung de cua Ha Lan cho tha'y vao nam 1637, ngUdi<br /> den k^ hgi chd hg cung ca'p cho cac tau Nhat dUdc Idi khong du6i 15.000 lang bac<br /> buon nUdc ngoai. Mat khac, hg mang qua cac thUdng gia ngUdi Hoa trong cugc<br /> nhflng hang hoa nfldc ngoai di ban khip (22). Ddng thdi, cac Hoa thUdng cung tien<br /> cac hang cung ngd hem. Ben canh dd, Hoa hanh mau dich gifla Trung Qudc va Dang<br /> thUdng d Hgi An iam nhiem •vu chuyen van Trong, hg cdn theo dudi tam giac mau dich<br /> I?oat dQng hinh tef ciia ngudi I^oa... 37<br /> <br /> hay mau dich da tuyen khac liy Dang dat den cnn sd 80 thuyen moi nam (25).<br /> Trong la tram trung chuyen. Nhfl tam giac vao nam 1773, trfldc khi khdi nghia Tay<br /> mau dich Trung Qudc - Dang Trong - Nhat Sdn ngfldi dia phfldng ndi vdi ngfldi Anh<br /> Ban, Trung Qud'c - Dang Trong - ring mdi nam cd gin 100 thuyen budn<br /> Campuchia - Nhat Ban, Batavia - Dang Trung Hoa den cang khiu Hgi An tien<br /> Trong - Trung Quoc... Ching han, vdi hanh mau dich (26).<br /> thuyen buon so' 59 cua Hoa thfldng chu vao khoang cudi the ky XVII dlu XVIII,<br /> thuyen la Lflu Dai Xa tfl Campuchia den cac thfldng gia ngfldi Hoa da gap dfldc<br /> Nhat Ban vao nam 1689, nhflng thuyen nhieu thuan Idi hdn khien hg cd the tao<br /> nay vao nam 1688 sau khi xuit phat tfl mgt so' cd sd cho ph6p hg che ngii nen<br /> Nagasaki Nhat Ban qua Phuc Chau, ngay thfldng mai Dang Trdng trong hai the ky ke<br /> 26-2-1689 den Campuchia, do Campuchia tiep. TrIn Kinh Hda dUa ra ba H do cit<br /> cd ngi loan da phai dflng tai thfldng cang nghia sU kien. Thd nhdt, cugc ngUng chien<br /> Hgi An, thue nhflng thuyen nhd den gifla chua Trinh va chua Nguyen vao 1672<br /> Campuchia mua hang hoa rdi chuyen ve da md diu mgt thdi k^ hoa binh d ca hai<br /> Hgi An, sau dd lai tfl Hgi An khdi hanh di ben cho tdi khi Tay Sdn ndi day. Khi khong<br /> Nagasaki Nhat Ban (23). cdn chien tranh de dga (do dd khong cdn<br /> Vdi vai trd chi pho'i hoat dgng thfldng cln sfl trd giup bing b i t cfl gia nao), ca hai<br /> mai vdi Hgi An, Hoa thfldng la nhflng chfnh the deu trd nen ft de dai hdn doi vdi<br /> thfldng nhan chfnh n i m cac dlu mo'i kinh cae thfldng gia ngfldi chau Au. Tinh hinh<br /> doanh ngi thUdng va ngdai thUdng. ThUdng mdi nay tao ra cd hgi cho ngUdi Hoa ddng<br /> nhan cac nUdc khac dd ve day trao doi hang vai trd trung gian gifla hai ben: Vigt Nam<br /> hoa dong due va h l u het qua vai trd trung va ngfldi Au. Thd hai. vao thdi kj^ nay, cac<br /> gian cua ngUdi Hoa. Ben canh dd, "ly do cong ty thUdng mai cua ngUdi Hoa d Quang<br /> khien cd nhiiu thUdng gia nhU vdy la hdng Ddng, dai dien bdi Thdp Tam hdng, tach<br /> ndm tii Trung Hoa den Quinam Id vi cd the rieng Cdng hdng, da hoat dgng mgt each<br /> tim thay d ddy mgt trung tdm budn bdn vdi tfch ciic va hflu hieu, den do thuyen cua hg<br /> cdc nUdc vd cdc vung ldn can. Hd tieu diidc "bdt ddu cung cdp cho tdu chdu Au cdc sdn<br /> chd tdi ddy tii Palembang. Pahang vd cdc pham cua Viet Nam vd ddng thdi cung cdp<br /> vung ldn can; long ndo tii Borneo, gd vang. cho Viet Nam hdng Trung Hoa vd sdn<br /> ngd voi. serong bourang. gumrae vd pham cua chdu Au md Viet Nam cdn". Thd<br /> lankien... do sd thd vd cdc hdng hda khdc. ba, quy dinh cua Nhat Ban nam 1715 ve<br /> Vdi nhiing gi cdn lgi, hg co the mua them hd ngoai thfldng da ha sd thuyen cua Trung<br /> tieu. ngd voi. bdt gia vi bach ddu khdu cua Hoa tdi Nhat xuo'ng cdn 30 vdi tdng gia trj<br /> Quinam.... Do dd. thuyin ciia hg trd ve hang hoa la 6.000 kan (600.000 lang bac)<br /> Trung Hoa thiidng Id ddy hdng" (24). Theo da tac dgng manh me tren nen thfldng mai<br /> tfnh toan cua Bowyear nam 1695 thi mdi Dang Trong nhfl iam mgt so' ldn thuyen da<br /> nam cac thUdng thuyen tfl Nhat Ban, Iui tdi Nhat hfldng ve cac cang khac trong<br /> Quang Dong, Xiem La, Campuchia, Manila vflng Dong Nam A (27).<br /> va Batavia den Hgi An tien hanh buon ban Sfl hoat dgng higu qua va thanh dat cua<br /> cd tfl 10 den 12 thuyen. Nam 1715, thfldng ngfldi Hoa trong nen thUdng mai cua Dang<br /> thuyen Trung Qudc buon ban d Dang Trong Trong cung do chfnh sach cdi md cua chua<br /> 3S Rghien curu Ljeh 5i!lr. s6 4.2Q1Q<br /> <br /> Nguyen dd^i vdi Hoa thUdng. Chua Nam 1696, bao cao cua Bowyear trong<br /> Nguyen dflng ca ngfldi Nhat va ngUdi chuyen dieu tra tinh hinh cua Quang Nam<br /> Hoa vao chfnh Idi fch cua hg. Hoa thUdng cho Cong ty Dong An Anh cd •viet: "tii Nhdt<br /> va Nhat thUdng cdn tham gia tfch cUc vao Bdn. Quang Ddng. Xiem La. Cao Mien,<br /> bg may chfnh quyen Dang Trong, dieu dd Manila cho den vilng gdn nhdt Id Ba<br /> khang dinh sU chiem linh thi trUdng Thdnh, mdi ndm cd it nhdt khodng 20<br /> Dang Trong va chi pho'i manh me nen thuyen budn Trung Qud'c den budn bdn"<br /> thUdng mai d day. Khoang cuo'i the ky (31). Den khoang nam 1750, theo nhfl sfl<br /> XVII, hoat dgng buon ban d Hgi An mieu ta cua mgt thfldng nhan ngfldi Phap la<br /> chuyen tfl tay ngfldi Nhat vao tay ngfldi Pierre Poivre ve hoat dgng thfldng mai cua<br /> Hoa nhu trong mgt ghi ch6p cua mgt lai Hoa thfldng d Quang Nam thi "cdc thiidng<br /> buon Anh la Bowyear ve Dang Trong nhdn chdu a vd chdu Au tiing budn bdn d<br /> nam 1695 nhU sau: "Faifo gdm mgt con ddy khdng the dich diidc vdi cdc thiidng<br /> diidng phd' tren bd sdng vd hai ddy nhd, nhdn Trung Hoa. chung tdi thay mdi ndm cd<br /> cd khodng 100 ndc nhd cua ngiidi Trung khodng hdn 60 thuyin budn cda thiidng<br /> Qud'c. cung cd 4. 5 gia dinh ngiidi Nhdt nhdn Trung Hoa tii cdc cdng thi khdc nhau<br /> Bdn. Xiia kia ngiidi Nhdt Id cii ddn chinh cua Trung Quoc tdi ddy budn bdn" (32).<br /> vd ldm chu viec thiidng mgi d hdi cdng Ngoai ra, mgt bac sy tflng lam ngfl y cho<br /> ndy, nhiing sd' dy dd gidm bdt vd cda cdi chua Nguyen ngfldi Dflc ten la Kofller ciing<br /> cua hg cung sut kem, sii qudn tri cdng ghi ch6p ring: "mdi ndm cd khodng 80<br /> viec budn bdn hien nay Igt vdo tay ngiidi thuyin budn Trung Qud'c tii cdc vung dten<br /> Trung Qud'c. hg co it nhdt do mUdi. miidi<br /> budn bdn (khdng bao gdm Macao, batavia vd<br /> hai chiec thuyin hdng ndm tii Nhdt.<br /> thuyin hdng cua niidc Phdp)" (33).<br /> Quang Ddng. Siam. Cambodia, Manila<br /> vd tii Batavia tdi" (28). Hdn nfla, Pierre Ben canh dd, trong nhflng thuyen Chau<br /> Poivre cung cd nhan x6t ve dieu nay vao i n ma Nhat Ban gfli di do cac Hoa thfldng<br /> nam 1744 nhfl sau: "Vi phdn budn bdn ngUdi Phuc Kien dam nhiem den cac khu<br /> xii ndy, that ra cd the ndi Id xd Ddng viic buon ban trong the ky XVII, thi Quang<br /> Trong khdng phdi Id ngiidi giau vd ngiidi Nam (Hgi An) luon chiem mgt vi trf quan<br /> budn bdn gidi. Cho den nay hg mdi chi trgng, chiem hdn 31% tdng sd Chau i n<br /> buon bdn vdi ngodi cung ngiidi Trung thuyen do cac thUdng nhan Fhiic Kien phu<br /> Qud'c vd ngiidi Nhdt Bdn. Ngiidi Nhdt dd trach tfl 1603-1624 (14/45 thuyen) (3^). Theo<br /> thdi tii 25 ndm theo lenh cua Nhdt hodng. nhiing tfl ligu dfldc tho'ng ke qua Hoa di bien<br /> cam khdng cho ddn ra khoi ddt Nhdt. thdi thi sd thuyen buon tfl 1675- 1699 (Tfl<br /> Viec cam ndy cung cd d Ddng Trong. Vi nam Khang Hy thfl 14 den nam thfl 38) sd<br /> the ngiidi Ddng Trong budc phdi bdng thuyen cua ngfldi Hoa tfl Viet Nam den<br /> Idng tieu dung nhiing hdng hod do ngiidi Trudng Kj^ (Nagasaki) Nhat Ban la 101<br /> Trung Qud'c mang den" (29). Va ong cung<br /> chiec, trong dd thuyen den tfl Quang Nam la<br /> ghi lai "thdnh phd' Hgi An nhii mgt cdi<br /> nhieu nha't (53 thuyen), thfl den la thuydn<br /> kho chung cua tdt cd cdc hdng hod vd Id<br /> buon ngfldi Hoa tfl Campuchia (30 thuyen),<br /> ndi tru ngu cua thiidng nhdn ngiidi Hoa<br /> rdi den thuyen buon Hoa thfldng tfl Dong<br /> vdi ben ddu dgc theo bd mgt con sdng<br /> Kinh (Dang Ngoai, vdi 17 thuyen), ft nhit<br /> viidng. ddy ghe thuyin" (30).<br /> la tfl Chiem Thanh (1 thuyen) (35).<br /> I}oat dQng hinh tg ciia n g u ^ I)oa. 39<br /> <br /> Tac gia Nicholas Tarling trong The the vi vi nghich niidc vd nghich gid, lgi<br /> Cambridge History of Southeast Asia ciing phdi d lgi qua ndm sau, viia thudn gid.<br /> da nha'n m a n h vai trd cua ngfldi Hoa d cang niidc mdi vi diidc, the Id tre mdt mdt chuyen<br /> thi Hgi An nhfl sau: "Cdng Hdi An (Faifo). budn. Dd den ky vi md tdu ndo tieu thu<br /> tdc Hdi An ngdy nay. Id trung tdm mdu dich khdng ngdt hdng hod thi thue nhd hoac cdt<br /> chii yeu cua Viet Nam ddu theky XVII, cdng phd'xd, cdt hdng len phd'gid lgi, ngiidi d lgi<br /> thi ndy do cii ddn ngiidi Nhdt Bdn vd ngiidi coi mua bdn, cdn tdu phdi ra cda vi ngay<br /> Trung Qud'c xdy diing nen. Den ndm 1695, cho thudn budm xudi gid" (37). Ben canh dd,<br /> ngUdi Trung Qudc vdn chiem vi tri chu yeu d nhieu thfldng gia ngUdi Hoa khac dinh cU d<br /> ddy, hg kinh doanh tii 10- 12 chiec thuyin Hgi An rdi tien h a n h buon ban gifla Dang<br /> budn. mdi ndm diu tii Nhdt Bdn. Quang Trong va cac cang Quang Ddng va Phuc<br /> Ddng. Xiem. Campuchia. Manila vd Batavia Kien, theo nhU ghi chdp cua gia tgc hg La d<br /> den ddy budn bdn" (36). Hgi An hien nay thi "hdng ndm dong thuyin<br /> tii Quang Chdu tdi Hdi An rdi ngiidc ddng<br /> Mac du vay, chung ta cung c l n phai biet<br /> Thu Bon den cdc vung xung quanh de thu<br /> r i n g hoat dgng thfldng mai d Hgi An khong<br /> mua cdc logi thd sdn rdi mang sang Quang<br /> phai kdo dai lien tuc trong ca n a m ma dien<br /> Chdu, cdc hdng hod d tii Quang Chdu mang<br /> ra theo mfla, ggi la m u a m a u dich. Quy md<br /> den cung diidc tieu thu dddy" (38).<br /> cua mfla m a u dich tfldng dd'i ldn va thdi<br /> gian kdo dai khoang 4 t h a n g nhfl vay, day NgUdi Hoa vdi mang lUdi rai k h i p Dang<br /> la dip de thfldng n h a n ngoai quoc tieu t h u Trong va cac thi trUdng khu viic, hg lai<br /> nhflng h a n g hoa m i n h m a n g den va t h u luon tao dUde nhflng mo'i iam an tot vdi<br /> mua nhflng m a t h a n g c i n mua d xfl nay tflng dia phfldng, do vay, hg cd flu the hdn<br /> dfldc tap t r u n g ve Hgi An. Trong nhflng<br /> cac thfldng n h a n khac trong •viec thu mua<br /> mua mau dich nhfl the nay nhflng ngfldi<br /> hang hoa. Day la bien phap dfldc ngfldi Hoa<br /> Hoa d Dang Trong, nha't la ngUdi Minh<br /> t a n dung triet de, thflc hien mua dfldc tan<br /> hUdng xa ddng mgt vai trd quan trgng<br /> gdc, ban dflgc t a n nggn vdi hieu qua cao<br /> trong •viec td chflc va cung flng h a n g hoa.<br /> nha't. Ngfldi Hoa dac biet la nhflng ngfldi<br /> Ddng thdi hg pho'i hdp vdi nhflng Hoa<br /> Hoa da n h a p qud'c tich d Dang Trong hg<br /> thfldng ve m u a h a n g hoa tfl Trung Qudc<br /> dfldc coi nhfl la dan ban dia nen hg r i t<br /> sang, vfla h u y dgng dfldc ngudn h a n g tfl<br /> r a n h ve h a n g hoa, san vat dia phfldng, va<br /> k h i p ndi ve cho cac thuyen buon ngfldi Hoa<br /> phfldng thflc t h u mua ddi vdi nhflng ngfldi<br /> va cac thuyen buon ngoai qud'c khac den<br /> nhan h a n g mdi mfla m a u dich. Mgt thydng dan ban dia. Tfl cac loai t r i m hfldng, h a t<br /> gia ldn hg C h a u d Hgi An da ghi lai lich tieu, cau, vang mat ga'u, sflng te,... O mien<br /> trinh buon b a n nhfl sau: "Hdng ndm di mdt Trung, mien nui Quang Nam den cac loai<br /> chuyen 6 thdng qua. 6 thdng vi. Tdu budn dfldng, td, lua, ven sdng Thu Bdn, hoac yen<br /> qua cung nhii vi di thudn theo gid mua. sao d Hgi An, cau, gao, ca kho,... O Gia<br /> Thdng rieng thdng 2 gid Tdy Bac thi d Dinh, ndi dau hg cung cd mat de thu mua<br /> Quang Chdu qua mua hdng bdn trong thdi triic tie'p hoac dat trfldc (bao mua). Mgt vf<br /> gian 4 den 5 thdng cho xong. lgi sdp dgt du dien hinh cua sU bao muc* ;"}-a ngUdi<br /> chuyen vi. Do cudi thdng 6 ddu thdng 7. dd Phuc Kien la "hg cho ndng ddn vay tiin<br /> cd gid Ddng Nam thi phdi vi cho kip mua trUdc dc ldm mua, sau dd ddc quyen thu<br /> gid thudn. Neu tri den thdng 8 thi khdng mua todn bd Ida vd ndng sdn" (39).<br /> 40 Rghien curu Ljeh sir. s6 4.2010<br /> <br /> De cd hang cung cip cho thuyen budn ndi rieng va d Dang Trong ndi chung cd Idi<br /> ngoai quoc mdi khi den mua mau dich d the de ket thanh mgt mang lUdi kinh<br /> thUdng cang Hgi An, thi hg tho'ng ngUdi doanh, buon ban do hg chi phdi vdi quy mo<br /> Hoa nha't la ngUdi Minh HUdng xa da cd trai rgng k h i p ndi d Dang Trong.<br /> mat d h l u het cac dia phUdng n h i t la d<br /> Mat khac, de cd dUdc nhflng hang hoa<br /> nhflng mang Ifldi cac trung tam thfldng mai<br /> lam san quy hiem va khoang san nhit la<br /> nhd vdi vai trd la vg tinh cua Hgi An pho'.<br /> vang thi nhflng thfldng nhan ngUdi Hoa da<br /> Mang ludi ngUdi Minh Hudng xa khdng chi<br /> den tan ndi nhflng vflng cung cip hang<br /> dflng lai d •vung Quang Nam ma tflng bUdc<br /> hoa, thflc hien mua tan go'c ban tan nggn.<br /> md rgng den cac phu Quang Ngai, Quy<br /> Viec budn ban vdi ngfldi ThUdng cung trd<br /> Nhdn, Phu Yen, Binh Khang, Dien Ninh,<br /> nen thuan Idi hdn bdi khoang each tdi cac<br /> Binh Thuan, Gia Dinh. 6 mgt sd thi tfl ldn<br /> cang thi khdng qua xa, ma cac thUdng nhan<br /> tai cac phu nay hien vin cdn di tfch chflng<br /> chu yeu dflng dfldng song de len tdi nhflng<br /> td trfldc day ngUdi Minh hUdng cU tru kha<br /> •vflng cao xa xoi phfa Tay. Chung ta biet<br /> dong nhu Thu Xa (Quang Ngai), Nudc Man<br /> ring, con dfldng thfldng mai quan trgng<br /> (Quy Nhdn), Ha Tien, Ndng Nai Dai Phd<br /> n h i t d Dang Trong vao budi dlu chay qua<br /> (Bien Hoa), My Tho Dai Pho (My Tho). Gia<br /> deo Ai Lao, tfl song Mekong den bd bien<br /> pha cua cac tgc phai Minh HUdng tai Hgi An<br /> gin Quang Tri. Tap trung d dlu thi trin<br /> thudng ghi lai thiic te ve sU chuyen cU cua<br /> Cam Lg, con dfldng nay xudng cang Cfla<br /> mgt so' ngUdi than trong tgc den cac phu nay<br /> Viet va kdo len Lao Bao. Day la con dfldng<br /> de lap nghiep, kinh doanh buon ban. Gia<br /> thfldng mai nhgn nhip nha't trong vung<br /> phi hg Chau (Minh HUdng) tai Hgi An cd<br /> Thuan Hoa. Tfl ddo Ai Lao xuo'ng phfa Nam<br /> ghi: "Con cd Id dng Bd Tiiu di xem tinh hinh<br /> tdi Kon Tum, dia hinh trd len khd khan hdn<br /> mua bdn d cdc tinh, den Tdn Quang thugc<br /> vdi nhiing ngfldi d vflng cao lan can ciing bi<br /> tinh Binh Dinh gap anh em quen biei d rdt<br /> gidi han. Ngfldi ThUdng ban gd quy, may,<br /> ddng nen dng cd y dinh liiu cii d dd md kinh<br /> sap ong, mat ong, trau, que, cau va vang.<br /> doanh. Ong thay trong anh em cd vd diu Id<br /> Nhieu gia dinh ngUdi Hoa iam thUdng mai<br /> An Nam de de si/ mua bdn nen dng cd coi<br /> da den nhiing khu vflc viing niii nay de mua<br /> diidc mdt ngiidi con gdi hg Viiu cung Id<br /> ban. Theo nhfl gia pha cua gia dinh Chau<br /> ngiidi Tdu nhdp tich Minh Hiidng, biet mua<br /> Tien Ldi, mgt thUdng gia d Hgi An vao gifla<br /> bdn, tinh tinh hiin hdu,... dng vi lgi nhd<br /> the ky XVTII, mgt p h l n cong viec cua<br /> thiia bd cd' xin cUdi ngiidi dd vd d ludn dd<br /> thfldng gia nay la mua gd cua ngfldi Thfldng<br /> ldm dn budn bdn de lien lgc hdng tho sdn<br /> va dem xudng bd bien de ban (41).<br /> nhii diia trdi, ddu diia, gidy chgc vi Hdi An<br /> bdn lgi Id mgt chd de ldm dn" (40). Ben canh dd, d thfldng cang Hgi An cung<br /> nhfl nhflng thfldng cang khac cua Dang<br /> Nhieu van ban khac cua Minh HUdng xa Trong, ngudi Hoa ddng vai trd quan trgng<br /> cung phan anh •viec nhieu higu buon Minh trong viec gin lien thi trUdng Dang Trong<br /> HUdng tai Hgi An thudng cd cd sd d nhflng vdi thi trUdng que cha da't td b Trung Qudc.<br /> thi tra'n, thi tfl, hay nhflng tu diem buon Theo gia pha hg Trfldng (Hgi An, gdc Minh<br /> ban khac d Dang Trong. Diia tren sfl gin Hfldng) cd ghi: "Hien Khdo (ngiidi cha da<br /> gui ve mat quan hg huyet thdng, quan hg mdt) nhiiu ldn chd hdng hod vi budn bdn d<br /> cgng ddng, cU dan Minh HUdng d Hgi An tinh Phuc Kien" (42). Hoac nhfl trong gia<br /> I}oat dQng hinh tg ciia ngurdi Ijoa... 41<br /> <br /> pha hg Chau cung the hign nhflng nd liic nay thudng buon ban d Dang Trong, sau dd<br /> cua hg trong •viec tim kiem thi trfldng, md tdi Nhat Ban sinh sdng (46). Nguy Cflu Sfl<br /> rgng quan hg mau dich vdi ben ngoai: "Ldn gdc ngUdi Phuc Chau - Trung Quoc, huy la<br /> hdi cung tinh viec bay nhay sinh phUdng, Chi Diem. Sau khi ong sang Nhat cflng anh<br /> sdp ddt kinh doanh. md dudng budn bdn. trai la Luc Sfl chuyen buon ban hang hoa<br /> Vi thay cdc dng em dd kham ddi viia cap tuyen Nagasaki tdi Hgi An va ngflgc lai.<br /> nen lo diu ddt nhau len diidng tien thu nen Khi ngfldi anh ma't Cflu Sfl thay cong viec<br /> chi dng Cd (Bd Tiiu) 6 Tdn Quang vi di cua ngfldi anh va den Hgi An buon ban.<br /> nghi cho em Id dng Hai cung dng vi Tdu, Ong liy vg ngfldi Viet la ba Vo Thj Nghj,<br /> triidc Id thdm nhd, tim md md vd tim ba nay giup ehdng buon ban r i t die Iflc,<br /> dudng giao thiep vdi cdc thUdng gia md gia dinh hg trd thanh mgt thfldng gia ldn d<br /> diidng trao ddi hdng hod qua lgi" (43). Hgi An, tau be t i p nap ra vao. Cflu Sfl trd<br /> thanh ban cua Chua Hien, dflgc Chua<br /> Nhflng tien trien manh me trong hoat<br /> trgng dai, Chua dfla vao Cflu Sfl de mua<br /> dgng thfldng mai cua ngfldi Hoa d Hgi An<br /> bac n6n va vu khf tfl Nhat Ban, cdn Cflu<br /> da dem lai cho chfnh quyen chua Nguyin<br /> Sfl dfla vao Chua de khuech trfldng<br /> nhieu ldi fch kinh te. Theo nhU sii ghi ch6p<br /> thfldng mai cua minh (47). Chua Nguyen<br /> cua Cristophoro Borri trong mgt chuyen di<br /> da viet bflc thfl cam dn Cflu Sfl da cho<br /> vao Dang Trong nam 1621 thi: "NgUdi<br /> mfldn tien cung chflng td dfldc sflc manh<br /> Trung Qud'c vd ngUdi Nhdt Id nhiing ngUdi<br /> kinh te cua dng ta d Hgi An, trong thfl ong<br /> ldm thiidng mgi chinh yeu d xd Ddng Trong<br /> viet: "Nay ehdng ddm ndo, nay dang trong<br /> tgi mdt chd phien hgp hdng ndm d mdt hdi<br /> luc chinh duyet lgi binh si, siia sang lgi<br /> cdng vd keo ddi tdi chiing bdn thdng. NgUdi<br /> khi gidi ngdy thudng phdi tren phi hdn<br /> Nhdt chd tren thuyin cua hg gid tri bdng<br /> ngdn llidng, diidc biet ngiidi bgn khdch<br /> bdn hay ndm trieu bgc, cdn ngUdi Trung<br /> hiin cd tdi kinh doanh lgi dUdng luc ldm<br /> Qud'c chd trong tdu hg ggi Id "Somes"<br /> dn ddc y cd phdn de, phdn dU cua cdi cung<br /> (thuyin manh), rdt nhiiu thii lua min vd<br /> nhii siic liic. Ke hen ndy xin phiin cho<br /> nhiiu hdng hod khdc cua xd hg. Chua thu<br /> mUdn 5.000 liidng de cung vdo nhu dung,<br /> dUdc ldi nhuan ldn trong viec budn bdn ndy<br /> ddi den luc thudn chiiu trd lgi, tdu cap ben<br /> bdng thue hdng hod vd thue hdi khdu ngdi<br /> te bang, xin kinh cdn trd lgi ngge bich,<br /> ddt ra vd cd niidc diu kiem diidc rdt nhieu<br /> khdng du sai td hdo. NhU sdn Idng, hg cd'<br /> mdi ldi khdng the td hii' (44). Va, vdi sU<br /> xin gdi cho vien thuyin chit Ngd Quang<br /> tan tam cua ngudi Hoa Minh HUdng xa da<br /> mang vi' (48).<br /> dem lai cho Chua Nguyen mgt ngudn thu<br /> ldn qua viec thu thue t i u thuyen den va di, Chfnh nhd nhflng flu the ve kinh<br /> mdi nam nha chua thu dugc td'i thieu cung nghiem thfldng mai vdi sd'vd'n ldn, cd mang<br /> mgt van quan, td'i da cung 3 van quan (45). Ifldi thfldng mai rgng ldn trong va ngoai<br /> Nhieu ngUdi Hoa trd thanh nhflng nfldc, gidi Hoa kieu, ngay tfl budi dlu da<br /> thfldng nhan giau cd va nhieu khi chfnh tao ra dflgc mgt he tho'ng doanh thfldng sau<br /> quyen cung phai dfla vao the Iflc kinh te rgng, de thau tdm cac ngudn ldi ve nong<br /> cua hg. Vao nam 1673, Hoang Tfl Dien da san, lam san, hai san va ca khoang san<br /> viet thfl vay 5.000 cua thfldng gia ngfldi trong coi va cd the cU tru, lap nghiep bit cfl<br /> Hoa ten la Nguy Ciiu Sfl (1618-1689), ong ndi nao. Du la nhflng ndi xa xoi heo lanh<br /> 42 Rghien curu Ljeh sir. s6 4.2010<br /> <br /> nhfl cac vflng sdn cU6c, cac mien giau cd cac the n i m dfldc h l u nhfl cac d l u mdi thfldng<br /> san vat quy bau dd'i vdi cac gidi thUdng mai trong thi trfldng ngi dia ya gifla Dang<br /> nhan, ma khong phai lo ngai sii qua'y nhieu Trong vdi nfldc ngoai.<br /> hoac gay trd lUc cua nhan dan hay chfnh Sang den the ky XVIII, khi ma hoat<br /> quyen sd tai. Su cd mat cua Hoa thUdng thfldng mai cua Hgi An d i n d i n suy thoai,<br /> h l u het trong viec buon ban cac loai hang cac trung tam kinh te thUdng mai chuyen<br /> hoa da tao nen sflc canh tranh manh me dich vao khu vUc Gia Dinh, Ddng Nai, Ha<br /> dd'i vdi cac thfldng nhan khac trong vigc Tien,... Hgi An d i n trd thanh thfldng cang<br /> gianh flu the trong hoat dgng thUong mai d buon ban mang tfnh ngi vung hdn la hfldng<br /> Dang Trong, hg ngay cang chiem thi phln ngoai. Nhflng, nhflng hoat dgng thfldng<br /> trong nhflng hoat dgng thfldng mai trong mai d day v l n chu yeu do ngfldi Hoa nim<br /> xfl. Chfnh •vi vay, h l u nhfl lai buon ngfldi gifl. Mat khac, nhieu ngfldi Hoa d Hgi An<br /> Hoa hg cd vai trd chfnh trong nhflng hoat da di cfl d i n vao trong khu vflc Sai Gdn -<br /> dgng thfldng mai d day. Khong chi vay, cac Gia Dinh de tiep tuc cac hoat dgng kinh<br /> thfldng nhan ngfldi Hoa cd nhflng phfldng doanh cua minh.<br /> thflc budn ban linh hoat khien cho ho cd (Cdn nvCa)<br /> <br /> <br /> <br /> CHU THtCH<br /> (1). Cristophoro Borri, Xd Ddng Trong ndm thuang cdng Hdi An the'ky 16-19, Trung t i m Bao<br /> 1621, Nxb. T h i n h pho Ho Chi Minh, 1999, tr. 92. ton Di san - Di tfch Quang Nam, 2005.<br /> (2). Tr^n Kinh Hoi, Mdy diiu nhgn xet ve Minh (5). Lyc tinh (tQc sau ho) n i y dil^c cong dong<br /> Huang xd vd cdc cd tich tgi Hoi An, Vi$t Nam Minh HUdng ve sau suy ton l i m Hdu hiin thd<br /> Khao cd t i p san, S i i Gon, 1960, t r . l 8 . Ve vi'n de nhdt v i dQ(?c thd hi^n nay tai Tuy Tien DUclng<br /> n i y xin xem them Tr^n Khanh: Chinh sdch cda Minh HUdng (Dinh l i n g Minh HUdng, sd 14 TrIn<br /> nhd nUdc phong kien Viet Nam ddi vdi ddn Trung Phii, Hoi An), tnidc d6 c6 liic goi I i Truy Vien<br /> Hoa di cU, Nghien cQu Dong Nam A, so' 6-2000. v i Diidng. Cung c l n phan bi^t Lyc tinh cua Minh<br /> cung tac gia: SU hinh thdnh cdng dong ngUdi Hoa hudng vdi Lyc tinh cua cong dong Phiic Kien Ii cac<br /> d Viet Nam the ky 17-18 vd nda ddu the ky XIX, tudng soai cua n h i Minh quS cl tinh Phiic Kien,<br /> Tap chi Nghien cdu Lich sd, so 5-2001; Chau Th| mang cac ho Triidng, Chu, H u ^ h , Kham, ThuIn<br /> Hai, Chinh sdch cda cdc triiu dgi phong kien Viet v i T h i p Tam v i hp dilcjc the) tai chua Kim Sdn-<br /> Nam ddi vdi ngUdi Trung Hoa di cU, Nghien cQu Hoi Quan Phiic Kien.<br /> Dong Nam A, so 5-1999. (6). Cadiere, Les Europeens qui out vu le vieux<br /> (3). Sau n i y vio Minh M^ng ddi tQ "Minh Hue Thomas Bowyear, BAVH, 1920. D i n theo<br /> Hiidng" hifdng thdm- hiidng hoa # t h i n h "Minh T r I n V i n An - Nguyen Chi Trung - T r I n Anh, Xd<br /> HUdng" (hiidng thon %). Minh huang vdi thUOng cdng Hdi An the'ky 17-19.<br /> (4). Ve ci'u tnic cua Minh HUdng Xa, xin xem Trung tam Bao ton Di san - Di tfch Quang Nam,<br /> them T r I n Kinh Hoi: Mdy diiu nhgn xet vi Minh 2005, tr. 27.<br /> Huang xd vd cdc co tich tgi Hdi An, Vi$t Nam (7). G. Taboulet, La Geste Fracaice en<br /> Khao cd t i p san, S i i Gon 1960; T r I n V i n An - Indochine (texte 43). Faifo en 1744 d' aprea Pierre<br /> Nguyin Chi Trung - T r I n Anh, Xd Minh hiiOng vdi Poive, d i n theo P h a n Du, Quang Nam qua cdc thdi<br /> I}oat d^ng hinh te ciia ngirCri Ijoa. 43<br /> <br /> dgi, Q.thugng, Cd hoc tung thU, 1974, tr.l95. tii cdc nUdc Ddng Nam A tdi Nhdt Bdn (1647-<br /> (8). Theo nhOng til li^u ciia Minh HUdng dang 1720) thi Td Tongking Id 62 chiec, td Qudng Nam<br /> dilijc lUu giQ tai Trung tam quan ly v i bao tdn di 203 chiec, Cambodia 109 chiec, Siam Id 138 chii'c,<br /> tich Hoi An. Patani 49 chiec, Malacca Id 8 chiec Jakata Id 90<br /> (9). Theo, T r I n Kinh Hoi, Mdy diiu nhdn xet chii'c Bantam Id 3 chii'c (Litana, Xd Ddng Trong-<br /> ve Minh Huang xd vd cdc cd tich tgi Hdi An, Vi$t Lich sd kinh ti- xd hdi Viet Nam thi' ky XVll vd<br /> Nam Khao cd t i p san, S i i Gon, 1962, t r . l 8 . XVIII. Nxb. Tre, 1999, tr.lOl.<br /> (10). Nguyen Chi Trung, Cu ddn Faifo- Hdi An (20). TrIn Kinh Hoi, Phd ngUdi Diidng vd<br /> trong Lich sd, Trung tam Quan ly Bao tdn di tfch thuang mgi cda hp d Hdi An thi' ky 17-18, Tan A<br /> Hoi An. 2005, tr. 78-80. hoc bao, Q.III, sd 1, Hdng Kong, 1969.<br /> (11). TrIn V i n An, Nguyen Chf Trung, T r I n (21). Vai tro ndi trao ddi h i n g hoa ciia Hoi An<br /> Anh, Xd Minh HuOng vdi thUOng cdng Hdi An the cing cao, sQc hi'p d i n cua Hoi An cing manh doi<br /> ky 17 - 19, Trung tam Quan ly Bao ton di tfch Hpi v6i ngUdi Hoa. Sd thuyen tQ Dong Nam A tdi N h i t<br /> An. 2005, tr. 72. Ban tQ 1647-1720 khoang 30% Ii den tQ Quang<br /> (12). H i Vien Kieu, Kinh sOn vdn tap, Q. 24, Nam, v i 1/4 ciia t i t ca Chau I n thuyen ciia N h i t<br /> Nghi Khai diidng hai nghj, d i n theo T r I n Kinh Ban buon ban vdi D i n g Trong, dieu niy cho t h l y<br /> Hoi: Mdy diiu nhdn xet vi Minh HUOng xd vd cdc t i m quan trpng cua Ding Trong nhQ the nio trong<br /> cd' tich tgi Hdi An, Vi$t Nam Khao cd t i p san, Sii ndn thUdng mai giQa Trung Hoa v i N h i t Ban. Cac<br /> Gon, 1960. san p h l m trao ddi v i vai tro ndi trao doi hing hoa<br /> (13). L6on Pag6s, Histoire de la religion da l i m cho nen kinh te cua Ding Trong c6 the<br /> Chretienne au Japan, t.ll Paris 1870, p 164- 165, phdn thjnh ft n h l t I i 150 n i m .<br /> din theo TrIn Kfnh Hoi: Mdy dieu nhdn xet vi (22), (25), (27). Xem Litana, Xd Bdng Trong-<br /> Minh Huang xd vd cdc cd tich tgi Hdi An, Vi^t Lich sie kinh te- xd hdi Viet Nam thi' ky 17 vd 18.<br /> Nam Khao cd t i p san, S i i Gon, 1960, tr.lO. Nxb. Tre, 1999, tr. 100, 104, 103-104.<br /> (14). Thfch Dai San, Hdi ngogi ky sU, Q.3. Vi?n (23). T r I n Kinh Hoi, Mdu dich thuyin ngUdi<br /> Dai hoc Hue, 1963, tr.l54. Hoa d Nagasaki vd van chuyen hdng hdi Nhdt Bdn<br /> (15). Dong Dudng - Mo ta b5i cha c d v i cac n h i - Nam Hd, Nam DUdng hoc bao, Q. 30, t i p 1.<br /> du lich. Til li^u khoa Ljeh sfl - DHKHXH&NV- (24). Buch, Oost-Indische Compagnie, tr 68,<br /> DHQGHN. d i n theo Li Tana, Xd Ddng Trong- Lich svt kinh ti'-<br /> (16). Xem Diidng V i n Huy, Hogt ddng thUOng xd hoi Viet Nam thi'ky 17 vd 18. Nxb. Tre, 1999,<br /> mgi cua ngUdi Hoa d Ddng Trong, L u i n v i n Thae tr.l03.<br /> sy khoa hoc Lich sit, n i m 2008, tr. 68. (26). Tien Giang, Mdu dich thuyin mdnh cda<br /> (17), (30). Lalleret Louis. Pierre Poivre. TCVD, Trung Qud'c d duy in hdi Viet Nam tii thi' ky 17 -<br /> 1887, p3. D i n theo Nguyen Qudc HQng: Phd co Hdi 19, trong Tong tap Lich svC phdt trien hdi diiOng<br /> An vd viec giao liiu vdn hod d Viet Nam, Nxb. D i Trung Qud'c (LUu T r i t Phong), Sach chuyen khao<br /> Ning, 2004, tr. 26. cua Trung tam Nghien cQu Khoa hoc Xa hoi Nhan<br /> (18). Daghrehister, t i p 1, 1631-1634, tr. 66, vin, Vi$n Nghien cQu Trung Lfdng, Dan qudc,<br /> din theo Litana: Xd Ddng Trong - Lich sd kinh te- t h i n g 5 n i m 1994.<br /> xd hdi Viet Nam the'ky XVll vd XVlll. Nxb. Tre, (28). Phan Khoang, Viet sd xd Ddng Trong<br /> 1999, tr. 100. 1558- 1777, Nxb. Vin Hoc, 2001, tr. 421.<br /> (19). Theo nhu Li Tana trong Xd Ddng Trong- (29). T h i n h The Vy, Ngogi thUOng Viet Nam<br /> Lich sd kinh te- xd hdi Viet Nam the'ky 17 vd 18, hoi thi'ky 17, 18 vd ddu 19, Nxb. Svl hoc, H i Noi,<br /> cd diia ra con sd'thd'ng ke so ghe thuyin Trung Hoa 1961, tr. 229.<br /> 44 Rghien curu Ljeh sir. s6 4.2010<br /> <br /> (31). T r I n Kinh Hoi: Thanh sa Hoa bdch chi Thue tnlng thu cl cac ben cang c6 nhQng quy djnh<br /> TrUdng Ky cap Nhdt- Nam hdng van, Singapore, n h l t dinh doi vdi t i u n h i p ben v i t i u x u l t ben.<br /> Nam Dudng hoc bao, Q. 13, t i p 1, 1957, tr. 6. Theo nhu ghi ch6p ciia Phu biin tgp luc thi "tiu<br /> (32), (33). T r I n Kinh Hoi, PhdngUdi Dudng vd ThQpng Hai 1? thud ddn I i 3.000 quan, thudvd Ii<br /> thuang mgi cua hp d Hdi An thi' ky 17-18, Tan A 300 quan, t i u Quang Dong 1$ thud den Ii 3.000<br /> hoc bao, Q.III, sd 1, Hdng Kong, 1969, tr. 302. quan, thue vd I i 300 quan, t i u Phuc Kien 1? thue<br /> (34), (35), (41). DUdng V i n Huy, Hogt ddng den I i 2.000 quan, thue vd I i 200 quan, t i u Hai<br /> thuang mgi cda ngUdi Hoa d Ddng Trong, L u i n Nam 1? thue den I i 500 quan thue vd I i 50 quan,<br /> v i n Thae sy khoa hoc Ljeh sfl, n i m 2008, tr. 69, t i u Tay DUdng 1? thue ddn I i 8.000 quan, thud ve<br /> 71, 86. I i 800 quan, t i u Macao 1? thud den I i 4.000 quan,<br /> (36). Nicholas TarUng, The Cambridge History thud ve I i 400 quan, t i u N h i t Ban 1$ thud den Ii<br /> of Southeast asia. Vol I, II, Cambridge University 4.000 quan, thue ve I i 400 quan, t i u Xiemla 1?<br /> Press, 1992, p. 289. thue den I i 2.000 quan, thue ve I i 200 quan, t i u<br /> (37). Chdu My Xuyin - Gia phd tdc Chdu, hi^n LQ Tdng 1? thue den I i 2.000 quan, thue vd I i 200<br /> dang iQu giQ tai Trung t i m Quan ly bao tdn di tfch quan, t i u CUu Cang 1$ thue den I i 500 quan, thud<br /> Quang Nam. ve I i 50 quan, t i u tri'n H i TiSn 1? thud den Ii 300<br /> (38). Theo ghi ch6p cua gia toe ho La cl Hoi An quan, thud ve I i 30 quan, t i u Sdn Do 1? thud den<br /> hi$n nay, nhQng t i i H$u n i y dUpc thu t h i p trong I i 300 quan, thue ve I i 30 quan" (theo LS Quy<br /> chuyen khao sat t h i n g tQ ngiy 13 den 26 t h i n g 8 Don: Phd biin tgp luc, Nxb. Khoa hpc xa hoi, H i<br /> n i m 2006 tren dia b i n Hoi An. Npi, 1977, tr. 231, 232). V i nhU viy, trieu dinh thu<br /> (39). Nguyen C l m Thuy, Dinh cU cda ngUbi dUcJc nhiing khoan thu ldn tQ thud t i u niy, chang<br /> Hoa tren ddt Nam Bp (tii thi'ky 17 den 1945). Nxb. han nhQ " n i m t i n mao, t i u buon cac sQ den Hoi<br /> Khoa hoc xa hoi. H i Noi, 2000, tr. 37. An 16 chide, tidn thud I i 30.800 quan; n i m Nham<br /> (40), (43). T r I n V i n An - Nguyen Chi Trung - Thin 12 chiec, tidn thue I i 14.300 quan; n i m Quy<br /> TrIn anh, Xd Minh hUOng vdi thUOng cdng Hdi An Ty 8 chide, tien thud I i 13.200 quan" (theo lA Quy<br /> thi' ky 17-19, Trung tam bao tdn di san, di tfch Don, Phu biin tgp luc, Nxb. Khoa hpc xa hoi. H i<br /> Quang Nam, 2005. Npi, 1977, tr. 232).<br /> (42). Fukui Hayao, 77ie Dry Areas in Southeast (46). T r I n Kinh Hoi, Phd ngUdi Biidng vd<br /> Asia - Harsh or Benign Environment?, The Center thuong mgi cua hp d Hdi An thi'ky 17-18, Tin A<br /> for Southeast Asia Studies (CSEAS), Kyoto hpc bao, Q.III, sd 1, Hong Kong, 1969, tr. 298.<br /> University, 1999. (47). Nguyen V i n Xuan, Nhiing phu gia dich<br /> (44). Cristophoro Borri, Xd Ddng Trong ndm qud'c cua Hoi An thi'ky 17, 18, 19, Hue Xua & Nay,<br /> 1621, Nxb. Tp.Hd Chf Minh, 1998, tr. 90. s d l 5 , 1996, tr. 92-95.<br /> (45). Sau khi bg may quan If ngoai thQdng dUpc (48). Trjnh Tidn Thu^n, Quan hi Nhdt Bdn-<br /> hoin thi^n thi n h i nQdc cung tien h i n h che dp Vi4t Nam thi'ky 16-17, L u i n an Tien si Ljeh sii,<br /> trUng thu thd doi vdi t i u thuyen x u l t n h i p cang. H i Npi, 2001, tr. 120.<br />
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2