intTypePromotion=1
ADSENSE

Hướng dẫn học sinh tự học với kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử lớp 12 ở trường THPT (chương trình chuẩn)

Chia sẻ: Lâm Đức Duy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:8

110
lượt xem
8
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết Hướng dẫn học sinh tự học với kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử lớp 12 ở trường THPT (chương trình chuẩn) trình bày: Sách giáo khoa Lịch sử lớp 12, kênh hình (lược đồ, tranh ảnh…) cũng là một nguồn kiến thức lịch sử quan trọng không kém kênh chữ, đòi hỏi giáo viên và học sinh cần phải khai thác,... Mời các bạn cùng tham khảo.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Hướng dẫn học sinh tự học với kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử lớp 12 ở trường THPT (chương trình chuẩn)

HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC VỚI KÊNH HÌNH<br /> TRONG SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ LỚP 12 Ở TRƯỜNG THPT<br /> (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)<br /> TRẦN VĨNH TƯỜNG - ĐẶNG THỊ HẰNG<br /> Trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế<br /> Tóm tắt: Trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 12, kênh hình (lược đồ, tranh<br /> ảnh…) cũng là một nguồn kiến thức lịch sử quan trọng không kém kênh chữ,<br /> đòi hỏi giáo viên và học sinh cần phải khai thác. Để học sinh tự lực khai thác<br /> kiến thức của kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 12 một cách hiệu<br /> quả, giáo viên cần thường xuyên hướng dẫn các em những kĩ năng khai thác<br /> từng loại kênh hình cụ thể, từ đó góp phần tạo biểu tượng, phát triển trí tuệ,<br /> nâng cao năng lực nhận thức cho học sinh trong quá trình học tập môn lịch<br /> sử ở trường phổ thông.<br /> <br /> Chúng ta đang sống trong thời đại của cuộc cách mạng khoa học – kĩ thuật. Cuộc cách<br /> mạng này đang phát triển nhanh như vũ bão, thúc đẩy tất cả các lĩnh vực của đời sống<br /> và mở ra nhiều triển vọng lớn lao. Trong bối cảnh đó, đòi hỏi con người phải rèn luyện<br /> cho mình khả năng tự học – “học suốt đời” để vươn lên chiếm lĩnh tri thức.<br /> Trong dạy và học môn Lịch sử, đã từng có quan niệm sai lầm rằng: học lịch sử chỉ cần<br /> học sinh học thuộc lòng, không cần tư duy, không có bài tập, không có thực hành. Ngày<br /> nay, cùng với quá trình đổi mới giáo dục, cần tiếp cận quan niệm đúng về học tập môn<br /> Lịch sử, đó là muốn chiếm lĩnh được tri thức lịch sử, học sinh cần phải có khả năng tự<br /> học. Đặc biệt là việc tự học với sách giáo khoa, vì đây là tài liệu học tập cơ bản của học<br /> sinh ở trường phổ thông. Trong quá trình dạy học môn Lịch sử ở trường THPT, giáo<br /> viên phải hướng dẫn cho học sinh các kĩ năng tự khai thác kiến thức lịch sử từ kênh<br /> chữ, kênh hình của sách giáo khoa, để từ đó các em không chỉ “biết sử” mà cần hiểu<br /> sâu, nắm vững các kiến thức lịch sử dân tộc và thế giới.<br /> 1. VAI TRÒ CỦA KÊNH HÌNH TRONG SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ LỚP 12 Ở<br /> TRƯỜNG THPT (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)<br /> Hiện nay, sách giáo khoa (SGK) nói chung và SGK Lịch sử lớp 12 (Chương trình<br /> chuẩn) nói riêng được cấu tạo theo hai kênh chủ yếu:<br /> - Kênh chữ: gồm tất cả phần chữ viết (phần tóm tắt bài học, nội dung chính bài học, các<br /> câu hỏi và bài tập giữa bài và cuối bài, tài liệu tham khảo, bài đọc thêm...)<br /> - Kênh hình: gồm tranh ảnh, các loại trực quan qui ước (lược đồ, sơ đồ, đồ thị, niên<br /> biểu, bảng thống kê...)<br /> Một hiện tượng diễn ra khá phổ biến hiện nay là học sinh thường ít tự làm việc với<br /> SGK, vì bài học trong sách quá dài, các em chỉ đọc sách khi giáo viên nêu câu hỏi. Khi<br /> đọc sách, các em cũng chủ yếu chỉ làm việc với kênh chữ, ít khi quan tâm và khai thác<br /> Tạp chí Khoa học và Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Huế<br /> ISSN 1859-1612, Số 04(20)/2011: tr. 134-141<br /> <br /> HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC VỚI KÊNH HÌNH TRONG SGK LỊCH SỬ...<br /> <br /> 135<br /> <br /> kiến thức từ kênh hình, mặc dù đây là một nguồn kiến thức rất quan trọng. Để khắc<br /> phục tình trạng này, trong quá trình giảng dạy, giáo viên cần chú ý hướng dẫn học sinh<br /> biết cách tự khai thác kiến thức lịch sử được ẩn chứa trong kênh hình của SGK, từ đó<br /> góp phần nâng cao hiệu quả học tập môn Lịch sử ở trường phổ thông.<br /> “Kênh hình trong dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng là một loại phương tiện<br /> trực quan quan trọng chứa đựng, chuyển tải lượng thông tin quan trọng của giáo viên<br /> trong quá trình giảng dạy và là nguồn tri thức phong phú, đa dạng, góp phần tạo biểu<br /> tượng, phát triển trí tuệ, nâng cao năng lực nhận thức cho học sinh trong quá trình học<br /> tập” [7, tr. 36-39]. Như vậy, kênh hình trong SGK không chỉ để minh hoạ cho kênh<br /> chữ, mà còn chứa đựng nội dung lịch sử, thầy – trò có thể khai thác.<br /> Theo chức năng hay mục đích sử dụng, kênh hình được chia thành những loại sau:<br /> - Loại minh họa: để cụ thể hoá nội dung một sự kiện lịch sử quan trọng trong bài học.<br /> - Loại cung cấp thông tin: thường không có giá trị giải thích, tuy nhiên có thể chú thích<br /> ngắn gọn để học sinh tìm hiểu nội dung của sự kiện, mà không diễn tả thành văn<br /> (thường là loại tranh ảnh, tư liệu lịch sử).<br /> - Loại vừa cung cấp thông tin, vừa minh hoạ cho kênh chữ: có lời hướng dẫn khai thác,<br /> sử dụng thông tin.<br /> - Loại dùng để rèn luyện kĩ năng thực hành, kiểm tra kiến thức: (loại bài tập - thực<br /> hành) loại này thường kèm theo câu hỏi và hướng dẫn sử dụng [5, tr. 26].<br /> Trong SGK Lịch sử 12 (Chương trình Chuẩn) có tổng số 94 hình (kể cả những hình ở<br /> bìa SGK). Trong đó, phần lịch sử thế giới (LSTG) có 27 hình, gồm 7 bản đồ, lược đồ<br /> và 20 tranh, ảnh lịch sử. Phần lịch sử Việt Nam (LSVN) có 67 hình gồm 12 bản đồ,<br /> lược đồ và 55 tranh, ảnh. Cơ cấu kênh hình như thế là hợp lí cho chương trình vì phần<br /> LSVN chiếm thời lượng chương trình nhiều hơn phần LSTG.<br /> 2. HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC HIỆU QUẢ VỚI KÊNH HÌNH TRONG<br /> SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ LỚP 12 Ở TRƯỜNG THPT (CHƯƠNG TRÌNH<br /> CHUẨN)<br /> 2.1. Hướng dẫn học sinh biết cách phân loại kênh hình<br /> Khi đứng trước một kênh hình cụ thể trong một bài học của SGK, điều trước tiên là học<br /> sinh phải xác định được kênh hình đó được sử dụng để làm gì?<br /> Khi học sinh biết được cách phân loại kênh hình, xác định được kênh hình đó thuộc loại<br /> nào thì các em dễ dàng khai thác được kiến thức ẩn chứa trong kênh hình để phục vụ<br /> cho việc tự học với SGK.<br /> Thông thường kiến thức ẩn chứa trong kênh hình có 3 loại:<br /> + Một là, loại kiến thức đã được bài viết trong SGK nhắc đến khá đầy đủ, đó thường là<br /> các lược đồ lịch sử nói về diễn biến một cuộc khởi nghĩa, một chiến dịch. Loại này là<br /> một phần kiến thức cơ bản của bài học. Vì vậy, giáo viên cần hướng dẫn HS đọc kĩ bài<br /> <br /> 136<br /> <br /> TRẦN VĨNH TƯỜNG – ĐẶNG THỊ HẰNG<br /> <br /> viết trong SGK, kết hợp với các tài liệu tham khảo khác liên quan để từ đó các em hiểu<br /> sâu sắc về sự kiện.<br /> + Hai là, loại kiến thức liên quan đến sự kiện trong bài học, nhưng ít được bài viết trong<br /> SGK nhắc đến, ngoại trừ lời giới thiệu về tên gọi của kênh hình. Đó thường là tranh ảnh<br /> lịch sử nói về tiểu sử của một nhân vật, ảnh chụp về một thời khắc, biến cố lịch sử, loại<br /> kênh hình này đòi hỏi giáo viên phải mất nhiều thời gian, công sức để tìm hiểu xuất xứ,<br /> nội dung ẩn chứa trong nó. Loại này đóng một vai trò hết sức quan trọng đối với bài viết<br /> trong SGK, thường là loại vừa cung cấp thông tin, vừa minh hoạ cho kênh chữ.<br /> + Ba là, loại kiến thức được bài viết trong SGK cung cấp bằng những số liệu cụ thể theo<br /> từng thời gian, liên quan đến tổng sản phẩm kinh tế, tỉ lệ thu nhập quốc dân… giúp học<br /> sinh có thể tự nhận xét, so sánh, đánh giá về những vấn đề, sự kiện lịch sử đã nhắc đến<br /> trong bài viết của SGK. Loại này thường là biểu đồ lịch sử. Trong SGK Lịch sử 12<br /> (Chương trình chuẩn) không có loại này.<br /> Ví dụ: Khi học bài 5 – “Các nước châu Phi và khu vực Mĩ Latinh”, học sinh phải xác<br /> định “Lược đồ châu Phi sau Chiến tranh Thế giới thứ hai” (Hình 14) [1, tr. 36] là loại<br /> kênh hình vừa cung cấp thông tin, vừa minh hoạ cho kênh chữ, từ đó có cách khai thác<br /> kiến thức ẩn trong lược đồ cho hợp lí, học sinh phải kết hợp việc khai thác nội dung<br /> kiến thức kênh chữ trong SGK với khai thác lược đồ này để rút ra những kiến thức lịch<br /> sử cơ bản.<br /> Đối với ảnh “Trung tâm hàng không vũ trụ Kennơdi” (hình 18) [1, tr. 43] trong bài 6 –<br /> “Nước Mĩ”, học sinh cần thấy được ảnh này thuộc loại dùng để cụ thể hoá nội dung một<br /> sự kiện lịch sử quan trọng trong bài học. Đối với ảnh trên, học sinh phải kết hợp khai<br /> thác ảnh với các tài liệu tham khảo khác ngoài SGK mới hiểu được sự phát triển về<br /> khoa học – kĩ thuật của nước Mĩ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai thông qua việc tìm<br /> hiểu trung tâm hàng không vũ trụ Kennơdi.<br /> 2.2. Hướng dẫn học sinh tự học với bản đồ, lược đồ lịch sử<br /> “Bản đồ, lược đồ lịch sử nhằm xác định địa điểm của sự kiện trong thời gian và không<br /> gian nhất định. Đồng thời bản đồ lịch sử còn giúp học sinh suy nghĩ và giải thích các<br /> hiện tượng lịch sử về mối quan hệ nhân quả, về tính qui luật và trình tự phát triển của<br /> quá trình lịch sử, giúp các em củng cố, ghi nhớ những kiến thức đã học” [6, tr. 140].<br /> Bản đồ, lược đồ trong SGK Lịch sử có ý nghĩa rất quan trọng trong việc lĩnh hội kiến<br /> thức lịch sử theo chủ đề bài giảng, giúp học sinh phát triển tư duy lịch sử. giáo viên cần<br /> hướng dẫn học sinh kĩ năng tự đọc bản đồ. A. I. Xtơ-ra-giốp viết: “Biết được bản đồ<br /> không phải chỉ biết các chú dẫn, các kí hiệu tượng trưng thành phố, biên giới, sông<br /> ngòi… mà là thấy sau các điều qui ước ấy cái hiện thực lịch sử sinh động, tính chất<br /> phức tạp của những quan hệ kinh tế, xã hội, chính trị và văn hoá. Phải dạy cho học sinh<br /> biết đọc bản đồ như người ta đọc sách lịch sử vậy” [4, tr. 24].<br /> Kĩ năng đọc bản đồ của học sinh có thể phân thành 3 giai đoạn:<br /> <br /> HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC VỚI KÊNH HÌNH TRONG SGK LỊCH SỬ...<br /> <br /> 137<br /> <br /> Giai đoạn một: Đọc bản đồ một cách đơn giản, chỉ đúng các nội dung, vị trí mà kí hiệu<br /> qui ước trên bản đồ biểu diễn. Ví dụ, đường biên giới giữa các quốc gia ở thời điểm<br /> diễn ra sự kiện lịch sử, miền núi, đồng bằng, khu công nghiệp, hải cảng, đường tấn<br /> công, rút lui… Ở giai đoạn này cần thực hiện theo cách sau:<br /> - Xác định mục đích làm việc.<br /> - Đọc chú giải để biết các kí hiệu qui ước, chỉ được các đối tượng cần tìm trên bản<br /> đồ. Khi chỉ trên bản đồ không được nói “phía trên”, “phía dưới”, “bên trái”, “bên<br /> phải”… mà phải nói rõ phương hướng như “phía đông”, “phía tây”, “phía tây<br /> bắc”… phải chỉ đúng biên giới các quốc gia, hướng chảy của các dòng sông (chỉ<br /> từ thượng nguồn xuống hạ lưu).<br /> - Tái hiện các biểu tượng địa lí, lịch sử dựa vào các kí hiệu.<br /> - Căn cứ vào kí hiệu, biểu diễn lại sự kiện.<br /> Giai đoạn hai, học sinh không những hiểu rõ các kí hiệu trên bản đồ mà còn biết tái<br /> hiện lại các biểu tượng về địa lí, lịch sử. Giai đoạn này có sự phối hợp với nội dung lịch<br /> sử đã được thể hiện qua bài viết trong SGK hay tài liệu tham khảo với bản đồ.<br /> Giai đoạn ba, học sinh phải biết rút ra kết luận thông qua việc sử dụng bản đồ. Muốn<br /> rút ra kết luận, học sinh phải biết kết hợp kiến thức bản đồ với kiến thức lịch sử, nắm<br /> được mối liên hệ giữa các đối tượng địa lí với nội dung lịch sử, vận dụng tư duy so<br /> sánh, đối chiếu để rút ra kết luận, hiểu bản chất của sự kiện lịch sử.<br /> Ba giai đoạn này bao hàm trong đó các kĩ năng liên quan đến bản đồ (lược đồ) như tường<br /> thuật, miêu tả, quan sát, so sánh, nhận định, đánh giá, rút ra qui luật, bài học lịch sử.<br /> Việc khai thác nội dung lược đồ theo hướng phát huy tính tích cực trong học tập của<br /> học sinh là một yêu cầu quan trọng để học sinh tự khám phá nội dung bản đồ. Việc<br /> hướng dẫn học sinh làm việc với lược đồ có thể tiến hành theo các bước sau.<br /> Bước 1: Cho học sinh quan sát lược đồ, trong đó chú ý khai thác nội dung sự kiện, nhân<br /> vật được trình bày, hiểu rõ ranh giới và các kí hiệu của lược đồ.<br /> Bước 2: Giáo viên đặt câu hỏi nêu vấn đề và gợi ý học sinh tìm hiểu nội dung lược đồ đó.<br /> Bước 3: Học sinh trả lời câu hỏi bằng việc trình bày kết quả tìm hiểu nội dung lược đồ.<br /> Bước 4: Giáo viên nhận xét, bổ sung câu trả lời của học sinh và hoàn chỉnh nội dung<br /> lược đồ cần tìm hiểu.<br /> Ví dụ: Khi học mục 2, bài 14 – “Phong trào cách mạng 1930-1935”, giáo viên hướng<br /> dẫn học sinh tự khai thác “Lược đồ phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh” – hình 31 [1, tr. 92]<br /> như sau:<br /> + Trước hết, giáo viên yêu cầu học sinh quan sát lược đồ trong SGK, lược đồ treo<br /> tường, hoặc giáo viên thiết kế và trình chiếu trên máy tính để phóng to cho cả lớp quan<br /> sát rõ ràng.<br /> <br /> 138<br /> <br /> TRẦN VĨNH TƯỜNG – ĐẶNG THỊ HẰNG<br /> <br /> + Giáo viên hướng dẫn học sinh khái quát lược đồ: xác định vị trí hai tỉnh Nghệ An và<br /> Hà Tĩnh; đọc kĩ bảng chú giải nằm ở phía góc dưới bên trái lược đồ.<br /> + Hướng dẫn học sinh kết hợp quan sát lược đồ với việc đọc kênh chữ của SGK.<br /> + Giáo viên gợi mở một số câu hỏi để hướng dẫn học sinh tự khai thác kiến thức trong<br /> kênh hình như:<br /> Vì sao phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp diễn ra mạnh mẽ nhất ở hai tỉnh<br /> Nghệ An và Hà Tĩnh?<br /> Phong trào đấu tranh ở Nghệ An và Hà Tĩnh diễn ra như thế nào?<br /> + Sau đó, giáo viên yêu cầu một học sinh dựa vào lược đồ, trình bày diễn biến chính của<br /> phong trào đấu tranh ở Nghệ Tĩnh (lưu ý là giáo viên phải nhấn mạnh cho học sinh sự<br /> kiện ngày 12/ 09/ 1930 khi học sinh trình bày).<br /> + Cuối cùng, giáo viên hướng dẫn học sinh rút ra nhận xét về hình thức đấu tranh, lực<br /> lượng đấu tranh, tinh thần cách mạng của quần chúng nhân dân, các chiến sĩ cộng sản<br /> thông qua câu hỏi nhận thức là “Hãy nêu nhận xét về phong trào cách mạng 1930 –<br /> 1931 với đỉnh cao là Xô viết Nghệ - Tĩnh”. Sau khi học sinh nhận xét xong, giáo viên<br /> cần chốt lại những ý chính về hình thức và lực lượng của phong trào cách mạng.<br /> 2.3. Hướng dẫn học sinh tự học với tranh ảnh lịch sử<br /> - Vai trò, ý nghĩa của tranh ảnh lịch sử trong dạy học lịch sử ở trường THPT<br /> Tranh, ảnh trong SGK Lịch sử là một bộ phận của đồ dùng trực quan được sử dụng<br /> trong quá trình dạy học. Nó có ý nghĩa hết sức to lớn, không chỉ là nguồn kiến thức, có<br /> tác dụng giáo dục tư tưởng, tình cảm mà còn phát triển tư duy cho học sinh. Bản thân<br /> tranh ảnh không thể gây ra sự quan sát tích cực cho học sinh nếu như nó không được<br /> quan sát trong những tình huống có vấn đề, trong những nhu cầu cần thiết phải trả lời<br /> một vấn đề cụ thể. Chính việc giải quyết tình huống có vấn đề giúp tư duy học sinh dần<br /> dần phát triển. Mặt khác, thông qua quan sát, miêu tả tranh ảnh lịch sử, học sinh được<br /> rèn luyện kĩ năng diễn đạt, lựa chọn ngôn ngữ, từ đó khả năng sử dụng ngôn ngữ của<br /> các em ngày càng phong phú, trong sáng. Từ việc quan sát thường xuyên các tranh ảnh<br /> lịch sử, giáo viên luyện cho các em thói quen và khả năng quan sát các vật thể một cách<br /> khoa học, có thể xem xét, phân tích, giải thích để đi đến những nét khái quát, rút ra<br /> những kết luận lịch sử. Nhờ những việc làm thường xuyên như vậy mà các thao tác tư<br /> duy được rèn luyện, phát huy trí thông minh, sáng tạo của học sinh.<br /> Tranh, ảnh được sử dụng nhằm các mục đích sau: bằng chứng về sự tồn tại của hiện<br /> thực lịch sử; khôi phục hình ảnh của quá khứ có liên quan; giải thích về sự kiện để rút ra<br /> kết luận khái quát [3].<br /> - Hướng dẫn học sinh kĩ năng tự học với tranh, ảnh lịch sử<br /> <br />
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2