KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC
173
KIẾN THỨC, NĂNG LỰC, KỸ NĂNG CẦN CÓ CỦA SINH VIÊN
TỐT NGHIỆP TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KHU VỰC VÀ QUỐC TẾ
Đào Minh Châu
Khoa Công Nghệ Thông Tin,
Trường Đại học Công nghiệp Thực phẩm TP.HCM
TÓM TẮT
Trong bối cảnh hội nhập khu vực và quốc tế hiện nay, thông tin rất phong phú và thay
đổi rất nhanh, khách hàng người sử dụng lao động dễ dàng liên kết với người lao động.
Các công việc lặp đi lặp lại thay thế bởi máy móc và giá trị của người lao động nằm ở khả
năng xử lý thông tin, kết nối các mối quan hệ.
Lịch sử đã ghi nhận, trong cuộc cách mạng công nghiệp ở thế kỷ trước, những phát
minh về khoa học kỹ thuật đã tạo ra những cỗ máy làm tăng năng suất lao động nhưng lại
sa thải những người lao động giản đơn. Phản ứng của công nhân ban đầu là đập phá máy
móc, về sau chuyển sang thích ứng để tồn tại và phát triển. Trong cảnh hội nhập khu vực
và quốc tế hiện nay, cơ hội nhiều nhưng cũng là mối đe dọa đối với thị trường
lao động.
Những lao động thích ứng trong thời đại hiện nay là những công nhân trí thức, vừa
có khả năng khai thác, xử lý thông tin nhanh chóng hiệu quả, vừa có khả năng xây dựng
các mối quan hệ, xử lý các giao dịch đòi hỏi phải hiểu biết nhiều chuyên môn khác nhau,
vừa có khả năng tham gia vào các giao dịch có yếu tố nước ngoài.
Để tồn tại trong một xã hội khắc nghiệt này, sinh viên cần trang bị một số định hướng
để học tập và làm việc, một số kỹ năng có thể tóm tắt như sau:
- Ngoại ngữ
- Làm chủ công nghệ thông tin hiện đại trong thời đại Internet.
- Giao tiếp - Kết nối rộng rãi với các bạn bè ở nhiều ngành nghề khác nhau.
- Tự quản lý - Trách nhiệm - Đạo đức nghề nghiệp
1. GIỚI THIỆU
Trong bối cảnh hội nhập khu vực và quốc tế hiện nay, rào cản đối với đầu tư nước
ngoài được dỡ bỏ, đầu tư nước ngoài tăng, kéo theo thúc đẩy sản xuất và các ngành dịch
vụ kèm theo phát triển.
Đối với lao động trẻ, thanh niên sau khi tốt nghiệp do sản xuất, dịch vụ được thúc đẩy
phát triển, nhu cầu lao động có chất lượng cao, ngoại ngữ tốt tăng cao. Lao động trẻ càng
LIÊN KẾT GIỮA NHÀ TRƯỜNG VÀ DOANH NGHIỆP TRONG VIỆC GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM CHO SINH VIÊN…
174
có nhiều cơ hội tìm kiếm việc làm.
Hội nhập khu vực và quốc tế hiện nay không chỉ mang đến thuận lợi mà còn mang
đến những thách thức. Do đầu tư nước ngoài tăng cao, doanh nghiệp nội địa sẽ đối mặt với
làn sóng cạnh tranh khốc liệt từ doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Bên cạnh đó, lao
động đơn giản, phổ thông được dự báo sẽ thu hẹp do làn sóng chuyên môn hóa, hiện đại
hóa tăng cao xuất phát từ đầu tư nước ngoài tăng cao.
Theo kết quả khảo sát của Trung tâm Dự báo Nhu cầu Nhân lực và Thông tin Thị
trường lao động thành phố Hồ Chí Minh thì “Công nghiệp của Việt Nam có sự tăng trưởng
mạnh mẽ với tỷ lệ tăng trưởng cao nhất trong nhiều năm gần đây. Các ngành có triển vọng
lớn được xác định là các ngành phục vụ công nghiệp hóa và hiện đại hóa, các ngành đi
thẳng vào công nghệ tiên tiến, góp phần thúc đẩy tăng trưởng và đóng góp nhiều vào GDP.
Hiện tại, công nghiệp hỗ trợ được xác định là ngành có nhiều triển vọng. Điều này cho
thấy trong tương lai, nền kinh tế Việt Nam hứa hẹn sẽ đòi hỏi một lượng lớn các kĩ sư công
nghiệp – công nghệ được đào tạo bài bản với mức lương khá. Theo sau là nhóm ngành về
Kinh tế – Tài chính – Ngân hàng cũng có tiềm năng không kém với mức tỷ lệ ngành nghề
so với tổng số việc làm là 33%.”
Sau đây là đánh giá nhu cầu nhân lực qua đào tạo phân theo 08 nhóm ngành:
STT
NHÓM NGÀNH
Tỉ lệ ngành nghề
so với tổng số việc
làm (%)
Số chỗ làm việc
(Người/ năm)
1
Kỹ thuật công nghệ
35
70.875
2
Khoa học tự nhiên
7
14.175
3
Kinh tế – Tài chính – Ngân hàng – Pháp luật
– Hành chính
33
66.825
4
Khoa học xã hội – Nhân văn – Du lịch
8
16.200
5
Sư phạm – Quản lý giáo dục
5
10.125
6
Y – Dược
5
10.125
7
Nông – Lâm – Thủy sản
3
6.075
8
Nghệ thuật – Thể dục – Thể thao
4
8.100
Tổng nhu cầu nhân lực bình quân
100
202.5
Sắp tới Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP)
sẽ có hiệu lực, hy vọng là sẽ giúp GDP Việt Nam tăng thêm 1,1% do rào cản đối với đầu
tư nước ngoài được dỡ bỏ, đầu tư nước ngoài tăng, kéo theo thúc đẩy sản xuất và các ngành
dịch vụ kèm theo phát triển. Đối với lao động trẻ, do sản xuất, dịch vụ được thúc đẩy phát
KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC
175
triển, nhu cầu lao động có chất lượng cao, ngoại ngữ tốt tăng cao. Lao động trẻ càng có
nhiều cơ hội tìm kiếm việc làm.
Bà Phùng Thị Lan Phương – Trưởng phòng FTA – Trung tâm WTO và hội nhập,
VCCI cho ý kiến như sau: “Với CPTPP, doanh nghiệp Việt có nhiều hơn cơ hội đầu tư
sang các nước CPTPP, cơ hội hợp tác, kinh doanh với các đối tác nước ngoài tăng và cơ
hội tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu cũng hiện hữu hơn. Tuy nhiên, doanh nghiệp Việt
cũng cần phải chủ động hoàn thiện mình bởi chỉ doanh nghiệp có năng lực cạnh trạnh, có
đủ điều kiện cần thiết mới có thể tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.”.
Khi CPTPP có hiệu lực, tác động đối với lực lượng lao động trẻ sẽ diễn biến như sau:
Nhu cầu về thị trường lao động sẽ tăng cao: Do thị trường nước ngoài sẽ được mở
cửa, dẫn đến doanh nghiệp trong nước càng dễ tiếp cận đến thị trường nước ngoài,
kéo theo thúc đẩy sản xuất. Ngành sản xuất phát triển, sẽ kéo theo một loại các
ngành nghề khác phát triển theo ví dụ như tài chính, tín dụng, ngân hàng, xuất nhập
khẩu… và do đó thị trường lao động được mở rộng, người lao động trẻ càng có cơ
hội kiếm việc.
Lao động phổ thông sẽ dần bị đào thải.
Dỡ bỏ rào cản thị trường, hàng ngoại tràn vào thị trường trong nước cạnh tranh mạnh
mẽ với hàng nội. Để cạnh tranh, doanh nghiệp nội phải cải tiến công nghệ, chuyên môn
hóa lao động sản xuất kéo theo nhu cầu về lao động.
Cuối cùng, thị trường lao động đang tiến đến cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Cách
mạng công nghiệp 4.0. Theo các tài liệu được tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố và
theo tư liệu nghiên cứu của các chuyên gia kinh tế từ các hội thảo được công bố vào năm
2017 - 2018 cho thấy: Trong Cách mạng công nghiệp 4.0, viễn cảnh các nhà máy thông
minh, các máy móc được kết nối Internet và liên kết với nhau qua một hệ thống, có thể tự
hình dung toàn bộ quy trình sản xuất rồi đưa ra quyết định.
Theo Lao động Quốc tế (ILO) thì “Cách mạng công nghiệp 4.0 làm gia tăng nguy cơ
mất việc làm, thất nghiệp, nhiều ngành đối mặt thách thức lớn do cạnh tranh khốc liệt. Đã
có cảnh báo về việc Việt Nam sẽ mất 5 triệu việc làm vào năm 2020 vì chất lượng nhân lực
chỉ đạt 3,79 điểm (thang điểm 10); đứng thứ 11/12 nước ở châu Á tham gia xếp hạng và
số cạnh tranh nhân lực 4,3/10 điểm. Ngoài ra, các chỉ số khác cũng rất thấp như năng lực
cạnh tranh 4,3/10, xếp hạng 56/133 nước; tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp/chứng
chỉ trong năm 2015 chỉ đạt 20,3%. Nhân lực Việt Nam còn thiếu kỹ năng mềm như: ngoại
ngữ, công nghệ thông tin, kỹ năng làm việc nhóm, giao tiếp, tác phong công nghiệp, tránh
nhiệm và đạo đức nghề nghiệp.”
LIÊN KẾT GIỮA NHÀ TRƯỜNG VÀ DOANH NGHIỆP TRONG VIỆC GIẢI QUYẾT VIỆC LÀM CHO SINH VIÊN…
176
2. KIẾN THỨC, NĂNG LỰC, KỸ NĂNG CẦN CÓ CỦA SINH VIÊN TỐT NGHIỆP
TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KHU VỰC VÀ QUỐC TẾ
Đối mặt với tình huống trên, sinh viên cần thiết có định hướng để thích nghi với việc
làm trong thời đại hội nhập hiện nay. Sau đây là những định hướng gợi ý để sinh viên có
thể tham khảo và áp dụng:
Ngoại ngữ
Làm chủ công nghệ thông tin hiện đại trong thời đại Internet.
Giao tiếp - kết nối rộng rãi với các bạn bè ở nhiều ngành nghề khác nhau.
Tự quản lý - Trách nhiệm - Đạo đức nghề nghiệp
Các Kỹ năng cần có của sinh viên tốt nghiệp trong bối cảnh hội nhập khu vực và
quốc tế
Ngoại ngữ
Trong thời đại hội nhập, rào cản ngăn cách quốc gia càng ngày càng xóa bỏ. Những
công việc có yếu tố nước ngoài ngày càng chiếm tỷ trọng quan trọng. Sinh viên luôn phải
đối mặt với tình huống, khi thì sếp là người nước ngoài, khi khách hàng là người nước
ngoài, khi đối tác là người nước ngoài. Nếu không xử lý được rào cản ngôn ngữ, thì người
lao động sẽ ngày càng khó sống trong thời đại hiện nay
Khi sinh viên nhìn về phía trước để tốt nghiệp và làm việc tại một công ty tốt, nhà
tuyển dụng thường đòi hỏi nhiều thứ nhưng trong đó có một yêu cầu chắc chắn không thể
bỏ qua là biết sử dụng tiếng Anh. Thậm chí khi làm việc ở một công ty Hàn, Nhật, thì
người biết tiếng Anh vẫn được trọng dụng, và nếu biết thêm một ngôn ngữ Hàn, Nhật thì
quá tốt.
Tiếng Anh hiện nay có 4 kỹ năng (i) nghe (ii) nói (iii) đọc (iv) viết. Trong đó kỹ năng
nghe và đọc là quan trọng. Chỉ cần nghe được thì từ từ sẽ nói giỏi, và nếu đọc nhiều thì từ
từ sẽ viết giỏi.
Để luyện nghe thì sinh viên phải tự thu thập những bài nghe mà mình yêu thích, lựa
chọn bài nào thì tùy vào sở thích của mình. Sau đó tìm hiểu bài nghe, hiểu nghĩa bài nghe
và nghe đi nghe lại cho thật thuộc, cao hơn một bậc là tập phát âm dần cho đúng với âm
ngữ của bài nghe đó. Để nghe cho khá, sinh viên cần thu thập ít nhất 10 bài nghe, mỗi bài
dài 10-15 phút, gồm 2.000 từ đến 3.000 từ.
Kế đó là kỹ năng đọc, hãy đọc thật nhiều và đọc về những chủ đề mình yêu thích.
Nếu sinh viên thích về chiến tranh, thì đọc lịch sử chiến tranh thế giới 1, 2 bằng tiếng Anh
trên wiki. Càng đọc nhiều thì càng quen được cách dùng từ, kết nối câu chữ, và viết
càng hay.
KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC
177
Vấn đề sẽ khó hơn đối với luyện nói và luyện viết. Những kỹ năng này cần được
người hướng dẫn. Theo đó sinh viên có thể học các khóa ngắn hạn, việc tự học nghe đọc ở
nhà sẽ hỗ trợ giúp ích rất nhiều trong việc luyện nói viết khi đến lớp.
Làm chủ công nghệ thông tin hiện đại trong thời đại Internet
Do không gian cho sinh viên thực hiện công việc bằng các thao tác thủ công ngày
càng ít. Các nhà tuyển dụng đòi hỏi sinh viên phải làm chủ được 1 công nghệ nào đó trong
lĩnh vực mà mình hoạt động, thậm chí, họ chỉ tuyển dụng những người rành rõi về một
công nghệ chi tiết trong ngành nghề. Đối với nhân viên văn phòng thì word, excel là những
chương trình vi tính không thể thiếu. Việc làm chủ những công nghệ này phải thông qua
quá trình học tập, tự học. Sinh viên có thể đăng ký các khóa học ngắn hạn, các chương
trình online, hay tự học tùy điều kiện của mỗi người, nhưng phải làm chủ ít nhất những
công nghệ tối thiểu phụ thuộc vào lĩnh vực mà mình theo đuổi.
Giao tiếp - Kết nối rộng rãi với bạn bè ở các ngành nghề khác nhau
Do các công việc lập đi lập lại dần được thay bằng máy móc, các nhà tuyển dụng có
xu hướng tìm kiếm những nhân viên để thực hiện các công việc mà máy móc không thể
làm được, đó là công việc giao tiếp - kết nối thông tin, tìm kiếm thông tin. Ví dụ như một
máy tính có thể làm rất tốt công việc lập báo cáo tài chính, với khả năng tính toán cao hơn
nhiều việc tính tay, nhưng ngoài việc lập báo cáo tài chính, nhân viên kế toán cần phải
phân tích, nhân viên ấy còn phải tìm hiểu nhu cầu thị trường để giải thích các số liệu trong
bản kế toán, tìm hiểu chính sách của nhà nước để thấy sự thay đổi trong tương lai đối với
ngành nghề mà công ty đang hoạt động. Muốn vậy thì nhân viên đó phải có nhiều bạn bè
để chia sẻ thông tin, kinh nghiệm ở các ngành nghề khác nhau để cung cấp cái nhìn cho
báo cáo tài chính ở các góc độ khác nhau.
Ví dụ khác, là một máy vi tính có thể tìm kiếm hiệu quả hơn các văn bản luật, so với
việc một nhân viên luật mò mẫm văn bản luật thủ công trong thư viện. Tuy nhiên, giá trị
đóng góp của nhân viên luật trong thời đại mới là có mối quan hệ rộng với bạn bè trong
lĩnh vực kế toán, ngân hàng để giúp xử lý số liệu trong bản luận cứ, có mối quan hệ tốt với
thẩm phán để hỏi họ kinh nghiệm xét xử trong vụ việc tương tự để đưa ra hướng xử lý cho
khách hàng. Hay có nhiều bạn bè trong ngành lập pháp để cập nhật đường hướng phát triển
của luật pháp. Những việc này thì máy tính không thể thay thế con người được.
Tự quản lý - Trách nhiệm - Đạo đức nghề nghiệp
Tự quản lý
Tự quản lý là cần thiết để đối phó với sự thay đổi liên tục trong thời đại hội nhập hiện
nay. Để tự quản lý, sinh viên cần nhận diện các mối quan hệ, tương quan giữa các công
việc. Biết việc đang làm, việc nào làm trước, việc nào làm sau. Muốn vậy, sinh viên cần
xây dựng 1 cơ sở dữ liệu cho riêng mình, để khi cần có thể thao tác nhanh chóng. Ví dụ 1
sinh viên kế toán, nếu đã tự tư duy và soạn cho mình 1 bài luận nho nhỏ về các chỉ số tài