intTypePromotion=3

Nâng cao vai trò của người đọc và những đổi mới trong duy lý luận văn học ở Việt Nam

Chia sẻ: An Thach Luu | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:7

0
15
lượt xem
1
download

Nâng cao vai trò của người đọc và những đổi mới trong duy lý luận văn học ở Việt Nam

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Với mục tiêu điểm lại tình hình nghiên cứu lý thuyết tiếp nhận ở Việt Nam từ sau 1986 trên một phương diện cụ thể là vai trò của người đọc trong đời sống văn học. Bài viết chỉ ra những luận điểm nổi bật xung quanh người đọc trong các nghiên cứu ở Việt Nam, làm rõ những tác động cụ thể của các luận điểm này đối với đời sống văn học.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Nâng cao vai trò của người đọc và những đổi mới trong duy lý luận văn học ở Việt Nam

  1. NÊNG CAO VAI TROÂ CUÃA NGÛÚÂI ÀOÅC VAÂ NHÛÄNG ÀÖÍI MÚÁI TRONG TÛ DUY LYÁ LUÊÅN VÙN HOÅC ÚÃ VIÏåT NAM . Lï Thõ Kim Loan* TOÁM TÙÆT ÚÃ Viïåt Nam, lyá thuyïët tiïëp nhêån àaä àûúåc tiïëp thu vaâ phaát triïín, thay àöíi sao cho phuâ húåp vúái thûåc tiïîn àúâi söëng vùn hoåc nûúác ta. Tûâ sau 1986, hïå thöëng lyá thuyïët naây àaä coá nhûäng aãnh hûúãng quan troång trong tû duy lyá luêån vùn hoåc Viïåt Nam. Vúái muåc tiïu àiïím laåi tònh hònh nghiïn cûáu lyá thuyïët tiïëp nhêån úã Viïåt Nam tûâ sau 1986 trïn möåt phûúng diïån cuå thïí laâ vai troâ cuãa ngûúâi àoåc trong àúâi söëng vùn hoåc, baâi viïët chó ra nhûäng luêån àiïím nöíi bêåt xung quanh ngûúâi àoåc trong caác nghiïn cûáu úã Viïåt Nam, àöìng thúâi laâm roä nhûäng taác àöång cuå thïí cuãa caác luêån àiïím naây àöëi vúái àúâi söëng vùn hoåc. Lyá thuyïët tiïëp nhêån laâ möåt trong nhûäng dûúái aãnh hûúãng cuãa quan niïåm “vùn dô taãi àaåo”, khuynh hûúáng nghiïn cûáu phaát triïín nhêët trong ngûúâi àoåc úã võ trñ bõ àöång, laâ àöëi tûúång cêìn àûúåc àúâi söëng vùn hoåc thïë giúái. Hïå thöëng lyá thuyïët giaáo hoáa. Sang giai àoaån 1945-1975, ngûúâi àoåc naây àaä quy tuå xung quanh noá nhiïìu nhaâ nghiïn vêîn laâ nhên töë cêìn àûúåc giaáo duåc vaâ böìi dûúäng cûáu, nhiïìu cöng trònh tïn tuöíi. Lyá thuyïët tiïëp tû tûúãng, cêìn àûúåc khñch lïå vaâ àöång viïn tinh nhêån, maâ tiïu biïíu laâ myä hoåc tiïëp nhêån, àùåt ra thêìn. Bûúác vaâo giai àoaån àöíi múái, tûâ thûåc tïë yïu cêìu nêng vao vai troâ vaâ võ trñ cuãa ngûúâi àoåc, tònh hònh vùn hoåc vúái nhûäng aãnh hûúãng nhiïìu xem ngûúâi àoåc laâ nhên töë quan troång haâng àêìu mùåt tûâ cú chïë thõ trûúâng, tûâ nhu cêìu àöíi múái vaâ trong nghiïn cûáu vùn hoåc. Vúái tinh thêìn êëy, lyá dên chuã hoáa cuãa lyá luêån vùn hoåc, tûâ sûå phaát triïín thuyïët tiïëp nhêån àaä dêîn àïën nhûäng thay àöíi nhiïìu cuãa lyá thuyïët tiïëp nhêån trïn thïë giúái, vêën àïì ngûúâi mùåt trong àúâi söëng vùn hoåc vaâ ngaây caâng chûáng àoåc àûúåc giúái nghiïn cûáu Viïåt Nam àùåt ra vaâ minh thïë maånh cuãa noá bïn caånh caác khuynh quan têm tòm hiïíu hún bao giúâ hïët. Trûúác nùm hûúáng nghiïn cûáu khaác. 1986, úã Viïåt Nam àaä xuêët hiïån möåt söë baâi viïët, Nhòn laåi tiïën trònh phaát triïín cuãa lõch sûã vùn cöng trònh nghiïn cûáu àïì cêåp àïën lyá thuyïët tiïëp hoåc Viïåt Nam, ta dïî daâng nhêån ra rùçng trong nhêån noái chung hay vai troâ cuãa ngûúâi àoåc noái möåt thúâi gian daâi, hai àöëi tûúång quan troång maâ riïng. Vñ duå nhû phêìn viïët vïì phï bònh vùn hoåc lyá luêån vùn hoåc quan têm nghiïn cûáu laâ taác giaã trong böå Lûúåc khaão vùn hoåc cuãa Nguyïîn Vùn vaâ taác phêím. Trong tû tûúãng vùn hoåc trung àaåi, Trung hay möåt söë baâi viïët cuãa Nguyïîn Vùn Haånh * Khoa VH-NN, Trûúâng ÀHKHXH&NV-ÀHQG-TP.HCM. 22♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N
  2. àùng trïn taåp chñ Vùn hoåc. Nhûng chó àïën sau tiïëp nhêån taác phêím vùn hoåc cuãa ngûúâi àoåc, vñ nùm 1986, vêën àïì naây múái àûúåc xem xeát möåt duå nhû vò sao coá taác phêím vûâa ra àúâi rêët nöíi caách toaân diïån vaâ coá hïå thöëng vúái haâng loaåt cöng tiïëng, nhûng qua thúâi gian noá laåi chòm vaâo quïn trònh, baâi viïët khaác nhau. Thûåc tïë tònh hònh nghiïn laäng; ngûúåc laåi laâ nhûäng taác phêím caâng söëng cûáu lyá thuyïët tiïëp nhêån úã Viïåt Nam tûâ sau nùm vúái thúâi gian, noá laåi caâng àûúåc trên troång vaâ yïu 1986 cho thêëy sûå thay àöíi roä rïåt trong quan niïåm mïën. Nhûäng hiïån tûúång vùn hoåc coá thêåt trong vïì vai troâ cuãa ngûúâi àoåc. lõch sûã vûâa laâ tiïìn àïì cho nhûäng nghi vêën cuãa 1. Tûâ sûå thay àöíi trong quan niïåm vïì vai caác nhaâ nghiïn cûáu, laåi vûâa laâ minh chûáng cuå troâ cuãa ngûúâi àoåc… thïí cho nhûäng lêåp luêån cuãa hoå. Vaâ caác nhaâ nghiïn Nhûäng thay àöíi xung quanh khaái niïåm ngûúâi cûáu Viïåt Nam nhêån thêëy rùçng: “... taác phêím vùn àoåc vaâ vai troâ cuãa nhên töë naây trong quan niïåm hoåc khöng àöìng nhêët vúái vùn baãn ban àêìu maâ cuãa caác hoåc giaã Viïåt Nam chuã yïëu àûúåc laâm roä nhaâ vùn viïët ra. Taác phêím luác àoá laâ möåt sûå húåp trong möëi quan hïå giûäa ngûúâi àoåc vúái taác giaã vaâ thaânh cuãa vùn baãn vaâ hïå söë múái do thúâi gian vaâ taác phêím vùn hoåc. Khi xem xeát möëi quan hïå cöng chuáng quy àõnh. (…) khi ài vaâo thïë giúái giûäa taác giaã, taác phêím vaâ ngûúâi àoåc, coá thïí noái tinh thêìn cuãa ngûúâi àoåc, vùn baãn khöng coân caác nhaâ nghiïn cûáu úã Viïåt Nam coá nhûäng yá kiïën nguyïn veån maâ trúã thaânh möåt siïu vùn baãn” [2, khaá thöëng nhêët vúái nhau trong quan niïåm vïì ba 206]. Khi nhòn nhêån sûå töìn taåi cuãa taác phêím vùn khaái niïåm, ba yïëu töë cú baãn cuãa àúâi söëng vùn hoåc nhû möåt quaá trònh vaâ chêëp nhêån sûå thay àöíi, hoåc naây. khöng öín àõnh cuãa taác phêím dûúái moåi phûúng Chõu aãnh hûúãng nhûäng quan niïåm tûâ phûúng diïån, caác nhaâ nghiïn cûáu Viïåt Nam khöng coá Têy, àùåc biïåt laâ tûâ caác trûúâng phaái nhû chuã nghôa caái nhòn phiïën diïån, möåt chiïìu maâ luön vûäng hònh thûác Nga, chuã nghôa cêëu truác, tûâ caác lyá vaâng, tó mó xem xeát àöëi tûúång cuãa mònh tûâ nhiïìu thuyïët khaác nhau vïì ngön ngûä, taác phêím vùn goác àöå àïí traánh caái nhòn cûåc àoan. Taác phêím hoåc khöng coân àûúåc quan niïåm àún giaãn nhû vùn hoåc, àöëi vúái lyá thuyïët tiïëp nhêån, töìn taåi qua trong lyá luêån vùn hoåc truyïìn thöëng nûäa. Trong sûå tiïëp nhêån cuãa ngûúâi àoåc nhûng àiïìu àoá khöng àoá, coá thïí thêëy, úã Viïåt Nam, caác nhaâ nghiïn cûáu coá nghôa laâ ngûúâi àoåc coá caái quyïìn nùng vö haån àïìu thöëng nhêët xem taác phêím vùn hoåc laâ möåt trong viïåc cùæt nghôa taác phêím. Baãn thên taác phêím khaái niïåm chó xuêët hiïån khi vùn baãn àûúåc ngûúâi vêîn lûu giûä nhûäng giaá trõ khaách quan riïng biïåt àoåc tiïëp nhêån. Tûâ àoá naãy sinh caách giaãi thñch cuãa baãn thên noá: “... khöng thïí xem vùn baãn laâ àún giaãn nhûng dïî hiïíu: taác phêím vùn hoåc = con söë khöng àûúåc. Moåi sûå cùæt nghôa àïìu bõ caái vùn baãn + sûå hiïíu cuãa ngûúâi àoåc. Chñnh caách àûúåc cùæt nghôa quy àõnh: ngön tûâ, thïí loaåi, cêëu hiïíu khaái niïåm taác phêím nhû trïn àaä laâm cho truác, böå phêån vaâ chónh thïí... (…) Roä raâng vùn thuêåt ngûä “vùn baãn” xuêët hiïån trong lyá luêån vùn baãn coá nhûäng ranh giúái khöng cho pheáp sûå cùæt hoåc vaâ trúã nïn phöí biïën trong lyá thuyïët tiïëp nhêån. nghôa saáng taåo tuây tiïån vûúåt qua. Möåt sûå cùæt nghôa Vaâ nhûäng thay àöíi naây àaä dêîn àïën hïå quaã laâ sûå coá cú súã trong caác dûä kiïån cuãa taác phêím, phuâ thay àöíi trong caách quan niïåm vïì taác phêím vùn húåp vúái cêëu truác biïíu hiïån cuãa taác phêím laâ caách hoåc. Laâ kïët quaã tûúng taác giûäa vùn baãn vaâ sûå cùæt nghôa coá sûác thuyïët phuåc” [3]. Duâ coá lûu yá tiïëp nhêån cuãa ngûúâi àoåc, taác phêím giúâ àêy khöng àïën tñnh chêët tûå trõ, töìn taåi àöåc lêåp bïn ngoaâi yá coân àún giaãn, möåt chiïìu, khöng coân coá yá nghôa kiïën chuã quan cuãa ngûúâi àoåc nhû vûâa nïu trïn, àún nhêët, bêët biïën, öín àõnh maâ trúã thaânh möåt ta vêîn phaãi thûâa nhêån sûå tiïën böå cuãa lyá luêån vùn sinh thïí söëng àöång, thay àöíi liïn tuåc vaâ coá möåt hoåc Viïåt Nam trong quan niïåm vïì taác phêím vùn vuâng trúâi yá nghôa mïnh möng, röång lúán. “Taác hoåc, vïì sûå töìn taåi lõch sûã cuãa noá. Àêy laâ möåt phêím vùn hoåc laâ möåt quaá trònh”. Àêy laâ möåt bûúác tiïën àùåc biïåt quan troång trong tû duy lyá àõnh àïì, möåt phaát biïíu tiïu biïíu vaâ àûúåc khaá luêån vùn hoåc úã nûúác ta, nhû Trûúng Àùng Dung nhiïìu ngûúâi taán àöìng trong quan niïåm cuãa caác àaä tûâng nhêån xeát: “Khaái niïåm taác phêím vùn hoåc nhaâ nghiïn cûáu Viïåt Nam vïì taác phêím vùn hoåc. nöåi taåi laâ thaânh tûåu lúán cuãa khoa hoåc vùn hoåc Chõu aãnh hûúãng tûâ myä hoåc tiïëp nhêån cuãa trûúâng hiïån àaåi, noá taåo àiïìu kiïån cho möåt chiïën lûúåc phaái Konstanz, caác nhaâ nghiïn cûáu Viïåt Nam àoåc múái meã vaâ bao quaát” [1, 119]. Nhû vêåy, tòm ra hûúáng lyá giaãi cho sûå thay àöíi trong caách nhòn laåi khaái quaát nhûäng gò vûâa nïu trïn, ta coá K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦23
  3. thïí thêëy, àöëi vúái caác nhaâ nghiïn cûáu Viïåt Nam, saáng taåo vaâ tiïëp nhêån vùn hoåc. Theo taác giaã, “vúái do nhûäng aãnh hûúãng tûâ lyá thuyïët vùn hoåc du vai troâ laâ àiïím tûåa cho saáng taåo, ngûúâi àoåc àaä nhêåp tûâ phûúng Têy, maâ tiïu biïíu coá thïí kïí cuâng tham gia thiïët kïë thöng àiïåp nghïå thuêåt Heidegger, Ingarden, Gadamer, Barthes, taác vúái nhaâ vùn, giuáp nhaâ vùn àõnh hûúáng yá àöì, muåc phêím vùn hoåc àaä hiïån lïn vúái möåt daáng veã khaác àñch cuãa saáng taác, tûâ àoá àïí àiïìu chónh cêëu truác, hùèn. Trong àoá, hêìu hïët caác nhaâ nghiïn cûáu àïìu chi phöëi viïåc xêy dûång kïët cêëu vùn baãn. (…) thöëng nhêët hai luêån àiïím quan troång: thûá nhêët, möåt sûå tûúng taác àaä thûåc sûå diïîn ra giûäa ngûúâi taác phêím vùn hoåc chó thûåc sûå töìn taåi khi vùn baãn àoåc vúái vùn baãn ngay tûâ trong quaá trònh saáng cuãa noá àûúåc ngûúâi àoåc tiïëp nhêån; thûá hai, sûå töìn taåo, khi hoå àaä tham gia cuâng vúái nhaâ vùn trong taåi cuãa taác phêím vùn hoåc laâ möåt quaá trònh, trong viïåc thiïët kïë thöng àiïåp nghïå thuêåt cho vùn baãn” quaá trònh àoá, yá nghôa cuäng nhû hònh thûác cuãa noá [5, 74]. Coân “vúái vai troâ laâ möi giúái cho tiïëp khöng ngûâng thay àöíi qua nhûäng thúâi kyâ khaác nhêån, nhu cêìu vaâ têìm àoán cuãa ngûúâi àoåc tiïìm nhau vúái nhûäng lúáp ngûúâi àoåc khaác nhau. êín (laâ sûå chuyïín hoáa tûâ ngûúâi àoåc coá thûåc ngoaâi Nhûäng thay àöíi trong caách quan niïåm vïì taác àúâi), seä taåo ra möåt sûå kïët nöëi giûäa vùn baãn vúái phêím nïu trïn vûâa laâ tiïìn àïì vûâa laâ hïå quaã cuãa ngûúâi àoåc thûåc tïë, khiïën cho vùn baãn duâ coá ra viïåc thay àöíi trong caách quan niïåm vïì ngûúâi àúâi úã möåt thúâi àiïím caách xa ngûúâi àoåc thò giûäa àoåc. Ngûúâi àoåc àûúåc nhùæc àïën nhiïìu hún trong hai “àöëi taác” naây vêîn tiïìm êín möåt möëi quan hïå lyá luêån vùn hoåc vaâ trúã thaânh möåt nhên töë khöng giao tiïëp, àöëi thoaåi” [5, 75]. Nhûäng yá kiïën nïu thïí thiïëu trong àúâi söëng vùn hoåc. Trong caách trïn cuãa Lï Thõ Höìng Vên cho thêëy vai troâ quan quan niïåm vïì vai troâ cuãa ngûúâi àoåc, coá thïí dêîn troång trïn nhiïìu phûúng diïån cuãa ngûúâi àoåc trong ra yá kiïën sau àêy àïí khaái quaát têìm quan troång àúâi söëng vùn hoåc, trong möëi quan hïå tûúng taác maâ caác nhaâ nghiïn cûáu trao cho ngûúâi àoåc: “… vúái taác giaã vaâ taác phêím. Tûâ àoá, ngûúâi àoåc àûúåc ngûúâi àoåc trúã thaânh möåt nhên töë cuãa tiïën trònh caác nhaâ nghiïn cûáu quan niïåm laâ “keã àöìng saáng vùn hoåc bao göìm caác khêu saáng taác, phöí biïën, taåo ra taác phêím khöng phaãi chó vúái tû caách laâm thûúãng ngoaån vaâ phï bònh. Nhên töë àoá hiïån diïån söëng dêåy taác phêím trong caãm thuå (nhû buâ àùæp, luác êm thêìm lùång leä, luác cöng khai quyïët liïåt, àïí chùæp nöëi, liïn tûúãng, cuå thïí hoáa...) maâ coân phaát phaát huy vai troâ cuãa noá àöëi vúái toaân böå àúâi söëng hiïån yá nghôa múái vaâ möëi liïn hïå chónh thïí tûúng vùn hoåc” [3, 197]. Khöng coân laâ nhên töë bõ àöång ûáng vúái noá” [3]. Quan troång hún nûäa, viïåc hiïíu trong àúâi söëng vùn hoåc, ngûúâi àoåc, qua tòm hiïíu hay khöng hiïíu taác phêím cuãa ngûúâi àoåc khöng cuãa caác nhaâ nghiïn cûáu úã Viïåt Nam, àaä xuêët coân àún giaãn laâ àuáng hay sai, maâ theo Àöî Lai hiïån ngay chñnh trong quaá trònh saáng taác cuãa taác Thuáy (trong baâi viïët Ngûúâi àoåc nhû laâ…), àoá laâ giaã. Theo caác nhaâ lyá luêån, khöng taác giaã naâo coá biïíu hiïån cuãa nhûäng khaác biïåt trong tû duy, taåo thïí saáng taác maâ khöng hònh dung trûúác ai seä àoåc nïn sûå àa daång vaâ phong phuá cho àúâi söëng vùn taác phêím cuãa mònh, cuäng khöng coá taác giaã naâo hoåc noái chung vaâ cho lyá luêån vùn hoåc noái riïng. saáng taác maâ khöng nhùçm hûúáng àïën möåt àöëi Viïåc tòm hiïíu quaá trònh tiïëp nhêån cuãa ngûúâi àoåc tûúång naâo àoá, kïí caã khi viïët cho mònh, thò chñnh cho pheáp nhaâ nghiïn cûáu múã röång giúái haån yá baãn thên taác giaã cuäng laâ möåt àöëi tûúång giao tiïëp, nghôa cuãa taác phêím cuäng nhû tön troång nhûäng nghôa laâ trong trûúâng húåp naây, taác giaã cuäng trúã khaác biïåt trong caách lyá giaãi vaâ àaánh giaá taác phêím. thaânh möåt àöåc giaã àoåc chñnh taác phêím cuãa mònh. Nïëu nhû trong saáng taác vùn chûúng, sûå àa daång Xem xeát ngûúâi àoåc tûâ nhiïìu khña caånh khaác nhau, vaâ phong phuá trong buát phaáp, àïì taâi, trong phong caác nhaâ nghiïn cûáu Viïåt Nam nhêån ra nhên töë caách cuãa caác nhaâ vùn àûúåc coi laâ yïëu töë söëng naây khöng chó xuêët hiïån tûâ sau khi vùn baãn vùn coân cuãa vùn hoåc, thò tûâ yá kiïën trïn cuãa Àöî Lai hoåc àûúåc hoaân têët maâ coân coá caã trûúác àoá, trong Thuáy, coá thïí thêëy, sûå khaác biïåt trong tiïëp nhêån yá àöì saáng taåo vaâ trong hoaåt àöång lao àöång nghïå taác phêím vùn hoåc cuãa ngûúâi àoåc laåi laâ yïëu töë thuêåt cuãa taác giaã. Trong baâi viïët Sûå tûúng taác mang laåi maâu sùæc tûúi múái cho lyá luêån vaâ phï giûäa ngûúâi àoåc vaâ vùn baãn trong hoaåt àöång saáng bònh vùn hoåc. Luác naây, vai troâ cuãa ngûúâi àoåc taåo vùn hoåc (taåp chñ Nghiïn cûáu vùn hoåc), nhaâ khöng chó dûâng laåi úã viïåc múã röång yá nghôa vùn nghiïn cûáu Lï Thõ Höìng Vên àaä chó ra hai vai baãn vùn hoåc maâ coân múã röång quyïìn hoåc thuêåt, troâ quan troång cuãa ngûúâi àoåc tûâ hai phûúng diïån múã röång chên trúâi cuãa nhûäng yá kiïën xoay quanh 24♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N
  4. taác phêím. Nhû vêåy, tûâ nhûäng gò vûâa nïu, coá thïí sûå thay àöíi trong quan niïåm vïì ngûúâi àoåc, vïì thêëy, trong quan niïåm cuãa caác nhaâ nghiïn cûáu taác giaã hay ngûúåc laåi? Cêìn phaãi nhòn nhêån vêën Viïåt Nam tûâ sau 1986, vai troâ cuãa ngûúâi àoåc àaä àïì tûâ nhiïìu phûúng diïån àïí thêëy àûúåc rùçng têët coá nhûäng thay àöíi àaáng kïí nhû sau: thûá nhêët, caã nhûäng thay àöíi nïu trïn laâ biïíu hiïån thöëng ngûúâi àoåc laâ nhên töë mang laåi yá nghôa cho vùn nhêët cuãa sûå thay àöíi tû duy, thay àöíi khuynh baãn vùn hoåc, laâm nïn sûå töìn taåi mang tñnh quaá hûúáng tiïëp cêån vêën àïì cuãa lyá luêån vùn hoåc. Trong trònh cuãa taác phêím; thûá hai, ngûúâi àoåc taác àöång àoá, caái naây laâ nguyïn nhên àöìng thúâi cuäng laâ trûåc tiïëp àïën quaá trònh saáng taác cuãa nhaâ vùn; thûá kïët quaã cuãa caái kia. Nhûäng phaát hiïån múái meã ba, sûå tiïëp nhêån àa daång cuãa ngûúâi àoåc laâm àêìy trong lônh vûåc ngön ngûä hoåc, triïët hoåc coá thïí bûác tranh àúâi söëng vùn hoåc cuäng nhû dên chuã dêîn àïën sûå thay àöíi trong quan niïåm vïì taác phêím, hoáa nïìn vùn hoåc bùçng sûå tiïëp nhêån cuãa mònh. tûâ àoá keáo theo sûå thay àöíi quan niïåm vïì ngûúâi Cuâng vúái sûå thay àöíi trong quan niïåm vïì àoåc. Tuy nhiïn, cuäng coá thïí àùåt ngûúåc vêën àïì ngûúâi àoåc vaâ taác phêím, xoay quanh khaái niïåm trúã laåi laâ tinh thêìn dên chuã hoáa nïìn vùn hoåc, yá taác giaã vùn hoåc cuäng coá nhûäng thay àöíi àaáng kïí. muöën thay àöíi àöëi cûåc nghiïn cûáu vùn hoåc dêîn Trong àoá, ta coá thïí thêëy ngay àûúåc laâ caác nhaâ àïën viïåc àïì cao vai troâ cuãa ngûúâi àoåc, tûâ àoá laâm nghiïn cûáu Viïåt Nam chõu aãnh hûúãng nhiïìu tûâ cho quan niïåm vïì taác giaã vaâ taác phêím thay àöíi. tû tûúãng cuãa Roland Barthes, möåt tïn tuöíi quan Roä raâng chuáng ta coá thïí viïån ra caã hai lyá do nïu troång cuãa lyá luêån vùn hoåc thïë giúái. Nhûäng luêån trïn àïí giaãi thñch cho sûå thay àöíi naây vaâ caã hai àiïím maâ R.Barthes nïu ra trong baâi viïët Caái lyá do àïìu coá phêìn xaác àaáng cuãa noá. Viïåc truy chïët cuãa taác giaã àaä coá nhûäng aãnh hûúãng quan tòm têån göëc nguyïn nhên thay àöíi vaâ tòm caách troång àöëi vúái lyá luêån vùn hoåc Viïåt Nam. Möåt traã lúâi cêu hoãi caái naâo laâ nguyïn nhên cuãa caái mùåt, noá nùçm trong chuöîi hïå quaã tûâ viïåc thay àöíi naâo úã àêy tûúng tûå nhû ài tòm cêu traã lúâi cho cêu quan niïåm vïì taác phêím vaâ ngûúâi àoåc. Mùåt khaác, hoãi “Quaã trûáng coá trûúác hay con gaâ coá trûúác?” noá laåi nùçm trong chuöîi tiïìn àïì dêîn àïën viïåc thay Àoá laâ möåt viïåc khöng cêìn thiïët vaâ cuäng khoá maâ àöíi cuãa hai yïëu töë trïn. Duâ xeát theo mùåt naâo ài tòm ra cêu traã lúâi thoãa àaáng. ÚÃ àêy, chuáng ta chó nûäa, cuäng coá thïí thêëy, trong quan àiïím cuãa caác cêìn thöëng nhêët möåt àiïìu: àoá laâ sûå thay àöíi khöng nhaâ nghiïn cûáu Viïåt Nam, taác giaã khöng coân thïí chöëi caäi xoay quanh ba khaái niïåm trïn vaâ giûä quyïìn lûåc töëi cao, thöëng trõ àúâi söëng vùn àùåc biïåt laâ sûå thay àöíi trong quan niïåm vïì vai hoåc cuãa mònh. Taác giaã khöng coân laâ öng chuã troâ cuãa ngûúâi àoåc. kiïën taåo nïn taác phêím vaâ chi phöëi caách hiïíu cuãa 2. ... àïën nhûäng aãnh hûúãng nhiïìu mùåt ngûúâi àoåc. Ngûúåc laåi, giúâ àêy, “taác giaã truyïìn trong àúâi söëng vùn hoåc thöëng trúã thaânh ngûúâi viïët hiïån àaåi. Anh ta chó Nhûäng phên tñch úã trïn cho thêëy sûå thay àöíi laâ “ngûúâi biïn cheáp” - sinh thaânh cuâng vúái vùn trong quan niïåm vïì vai troâ cuãa ngûúâi àoåc laâ möåt baãn cuãa mònh, khöng töìn taåi trûúác hoùåc vûúåt ra trong nhûäng biïíu hiïån cuå thïí vaâ àiïín hònh cuãa ngoaâi baãn thên sûå viïët” [6]. sûå àöíi múái cuãa tû duy vùn hoåc. Nïëu so saánh vúái ÚÃ trïn chuáng töi vûâa dêîn ra möåt vaâi yá kiïën nhûäng quan niïåm töìn taåi trûúác thúâi kyâ àöíi múái tiïu biïíu cuãa caác nhaâ nghiïn cûáu xoay quanh vïì ngûúâi àoåc noái riïng vaâ vùn hoåc noái chung, viïåc thay àöíi trong quan niïåm vïì taác giaã, taác chuáng ta seä nhêån ra úã àêy coá möåt sûå thay àöíi roä phêím vaâ ngûúâi àoåc. Nhûäng thay àöíi quan troång rïåt vaâ sêu sùæc. Sûå thay àöíi trong quan niïåm vïì trïn cho thêëy möåt sûå chuyïín dõch àaáng kïí trong vai troâ cuãa ngûúâi àoåc khöng chó aãnh hûúãng àïën hïå hònh tû duy cuãa lyá luêån vùn hoåc Viïåt Nam, möåt böå phêån cuå thïí cuãa àúâi söëng vùn hoåc, maâ maâ theo Àöî Lai Thuáy, àoá laâ sûå chuyïín dõch tûâ ngûúåc laåi, noá coá möåt sûå taác àöång toaân diïån àïën “tiïëp cêån ngoaåi quan, àûáng ngoaâi taác phêím, tû têët caã caác mùåt cuãa sinh hoaåt vùn hoåc. duy tiïìn hiïån àaåi sang tiïëp cêån nöåi quan, tû duy Trûúác hïët, vïì mùåt lyá luêån, sûå nêng cao võ trñ hiïån àaåi vaâ (…) tûâ tiïëp cêån nöåi quan sang tiïëp vaâ vai troâ cuãa ngûúâi àoåc cho thêëy phûúng phaáp cêån nöåi - ngoaåi quan, tû duy hêåu hiïån àaåi, tûác phên tñch vaâ caãm thuå taác phêím vùn hoåc trong lyá tiïëp cêån tûâ ngûúâi àoåc” [10]. ÚÃ àêy khoá coá thïí luêån vùn hoåc truyïìn thöëng laâ haån chïë vaâ phiïën chó ra roä caái naâo laâ nguyïn nhên cuãa caái naâo. Sûå diïån. Nhûäng caách àoåc truyïìn thöëng nhû tòm hiïíu, thay àöíi trong quan niïåm vïì taác phêím dêîn àïën phên tñch cuöåc àúâi cuãa taác giaã vúái têët caã nhûäng K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦25
  5. chi tiïët nhû trònh àöå hoåc vêën, tñn ngûúäng, giai hoåc quen thuöåc, nhûng dûúái aánh saáng cuãa lyá cêëp, möi trûúâng sinh söëng vaâ laâm viïåc, v.v… thuyïët tiïëp nhêån, nhûäng hiïån tûúång, nhûäng vêën hay viïåc quan niïåm nhiïåm vuå cuãa ngûúâi àoåc laâ àïì naây laåi trúã nïn múái meã hún, thuá võ hún. Coá tòm cho ra, hiïíu cho àuáng yá nghôa cuãa taác phêím thïí noái, tiïëp xuác vúái nhûäng cöng trònh nghiïn àaä trúã nïn khöng àêìy àuã. Tûâ àêy, caách phên tñch cûáu nhû thïë naây laâ chuáng ta àang tiïëp xuác vúái vaâ caãm thuå taác phêím möåt caách àöåc lêåp, trïn tinh quaá trònh tiïëp nhêån cuãa nhûäng ngûúâi àoåc khaác, thêìn àöëi thoaåi giûäa ngûúâi àoåc vaâ taác giaã àûúåc coá thïí cuâng thúâi àaåi hoùåc trûúác chuáng ta. Bïn àùåt ra vaâ phaát triïín nhû möåt khuynh hûúáng àêìy caånh àoá, khi triïín khai vêën àïì tûâ quan àiïím cuãa triïín voång. Khuynh hûúáng naây khöng chó xuêët lyá thuyïët tiïëp nhêån, coá nhaâ nghiïn cûáu têåp trung hiïån trong giúái nghiïn cûáu phï bònh vùn hoåc vaâo sûå tiïëp nhêån hiïån tûúång tûâ phûúng diïån dõch chuyïn nghiïåp maâ hiïån nay àaä múã röång sang thuêåt, phï bònh, hoùåc qua saáng taác cuãa möåt söë nhaâ trûúâng trung hoåc phöí thöng. Trong voâng nhaâ vùn khaác. Nhûng coá nhaâ nghiïn cûáu laåi ài mûúâi nùm trúã laåi àêy, theo tòm hiïíu cuãa ngûúâi tûâ nhiïìu phûúng diïån nhû myä hoåc, phong caách viïët, taåi caác khoa ngûä vùn cuãa möåt söë trûúâng àaåi hoåc, loaåi hònh hoåc, ngön ngûä hoåc. Lyá thuyïët tiïëp hoåc sû phaåm, coá nhiïìu luêån vùn, luêån aán tòm nhêån coân cho pheáp giúái nghiïn cûáu tòm hiïíu sûå hiïíu vaâ àïì ra nhûäng biïån phaáp cuå thïí àïí nêng aãnh hûúãng cuãa chêët liïåu vùn chûúng qua nhûäng cao kyä nùng caãm thuå vaâ tiïëp nhêån taác phêím vùn taác phêím chuyïín thïí nhû àiïån aãnh, sên khêëu hoåc möåt caách àöåc lêåp cho hoåc sinh trung hoåc hay êm nhaåc. Lyá thuyïët tiïëp nhêån coân gúåi yá cho phöí thöng. Gêìn guäi vúái vêën àïì nhêët coá thïí kïí chuáng ta tòm hiïíu thõ hiïëu àoåc saách hay vùn hoáa àïën luêån vùn thaåc sô cuãa Nguyïîn Thõ Phuá vúái àïì àoåc saách. Trong nùm vûâa qua, taåi trûúâng Àaåi taâi Tûâ lyá thuyïët tiïëp nhêån àïën viïåc giaãng daåy taác hoåc Khoa hoåc Xaä höåi vaâ Nhên vùn Haâ Nöåi, höåi phêím vùn chûúng úã trûúâng phöí thöng ûáng duång thaão Ngûúâi àoåc vaâ cöng chuáng nghïå thuêåt vúái daåy taác phêím thú Viïåt Nam hiïån àaåi úã SGK caác haâng loaåt tham luêån àûúåc triïín khai trïn nhûäng lúáp THPT àûúåc baão vïå vaâo nùm 2008. Coá thïí bònh diïån khaác nhau laâ möåt vñ duå tiïu biïíu cho thêëy, lyá thuyïët tiïëp nhêån àaä bûúác chên vaâo caác khaã nùng múã röång hûúáng nghiïn cûáu cuãa lyá trûúâng hoåc àïí trúã thaânh möåt trong nhûäng tiïìn àïì thuyïët tiïëp nhêån. Bùçng lyá thuyïët tiïëp nhêån, caác lyá luêån quan troång nhùçm nêng cao khaã nùng caãm nhaâ nghiïn cûáu àaä àaâo sêu nhûäng vêën àïì quen thuå taác phêím vùn hoåc cho hoåc sinh, cuäng nhû thuöåc, gúåi nïn nhûäng vêën àïì múái meã, vaâ do àoá, nêng cao hûáng thuá, khuyïën khñch hoåc sinh àïën laâm cho àúâi söëng vùn hoåc ngaây möåt phong phuá vúái mön Vùn möåt caách chuã àöång vaâ tñch cûåc, vaâ àa daång. thay cho löëi hoåc truyïìn thöëng thêìy àoåc - troâ cheáp. Lyá thuyïët tiïëp nhêån noái chung vaâ sûå thay àöíi Khöng chó dûâng laåi úã àoá, sûå nêng cao vaâ múã trong quan niïåm vai troâ cuãa ngûúâi àoåc noái riïng röång quyïìn haån cuäng nhû traách nhiïåm cuãa ngûúâi coân coá nhûäng taác àöång àùåc biïåt àïën thûåc tïë saáng àoåc àöëi vúái sûå töìn taåi cuãa möåt taác phêím vùn hoåc taác vaâ xuêët baãn saách úã nûúác ta hiïån nay. Trûúác coân múã ra nhiïìu hûúáng nghiïn cûáu múái cho caác hïët, trong quaá trònh saáng taác cuãa möåt taác giaã hiïån hoåc giaã Viïåt Nam. Sau nùm 1986, úã Viïåt Nam nay, sûå hiïån diïån cuãa ngûúâi àoåc laâ khöng thïí àaä xuêët hiïån nhûäng cöng trònh, nhûäng luêån vùn, khöng coá. Ngûúâi viïët buöåc phaãi hònh dung trûúác luêån aán tòm hiïíu vïì vêën àïì tiïëp nhêån möåt söë àöåc giaã cuãa mònh cuâng vúái nhûäng yïëu töë nhû thõ hiïån tûúång vùn hoåc tiïu biïíu. Àoá coá thïí laâ nhûäng hiïëu, sûå àoán nhêån, thaái àöå cuãa àöåc giaã khi taác hiïån tûúång cuãa vùn hoåc nûúác ngoaâi nhû Franz phêím ra àúâi, v.v... Tiïëp àoá, àöëi vúái taác phêím, Kafka, Lev Tolstoi hay Dostoevsky... Àoá cuäng ngûúâi àoåc laâ nhên töë quyïët àõnh taác phêím àoá coá coá thïí laâ nhûäng hiïån tûúång cuãa vùn hoåc Viïåt baán àûúåc hay khöng, coá àûúåc chuá yá hay khöng Nam nhû Höì Xuên Hûúng, Truyïån Kiïìu, Nguyïîn vaâ do àoá, coá khaã nùng taái baãn hay khöng. Vai troâ Khuyïën, Nguyïîn Àònh Chiïíu... Àoá coá khi laåi laâ cuãa ngûúâi àoåc aãnh hûúãng àïën quaá trònh saãn xuêët möåt thúâi kyâ, möåt giai àoaån vùn hoåc nhû vùn xuöi vaâ lûu thöng vùn hoåc coân thïí hiïån úã chöî böå phêån cöí àiïín Nga thïë kyã XIX hay doâng vùn hoåc linglei phuå traách biïn têåp vaâ xuêët baãn saách buöåc phaãi úã Trung Quöëc, hoùåc cuäng coá thïí laâ taác phêím cuãa chuá yá àïën hònh thûác cuãa cuöën saách (bòa àeåp, bùæt möåt nhoám taác giaã nhû Tûå lûåc vùn àoaân. Roä raâng mùæt) hay hònh thûác PR, quaãng caáo cho cuöën saách cuäng vêîn nhûäng hiïån tûúång, nhûäng vêën àïì vùn àoá. Cuäng coá thïí thêëy vai troâ cuãa ngûúâi àoåc trong 26♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N
  6. àúâi söëng vùn hoåc Viïåt Nam khi nhûäng àêìu saách cûáu, nhûäng baâi viïët coá chêët lûúång tûâ möåt àöåi best-seller ngaây caâng phöí biïën vúái lûúång phaát nguä àöng àaão nhûäng hoåc giaã khaác nhau trïn khùæp haâng cao ngêët cuäng nhû sûå phaát triïín traân lan àêët nûúác. Lyá thuyïët tiïëp nhêån úã Viïåt Nam khöng cuãa nhûäng cuöën saách maâ giúái nghiïn cûáu goåi laâ chó xuêët hiïån dûúái daång nhûäng quan niïåm, nhûäng “cêån vùn hoåc”, trong khi nhûäng taác phêím vùn phaát biïíu, nhûäng cöng trònh thuêìn tuáy lyá thuyïët hoåc thûåc thuå ngaây caâng vùæng boáng trong loâng maâ coân thïí hiïån nhûäng aãnh hûúãng àa daång vaâ ngûúâi àoåc. Roä raâng, ngûúâi àoåc coá aãnh hûúãng phong phuá cuãa noá qua thûåc tiïîn nghiïn cûáu vaâ khöng nhoã àïën khêu saãn xuêët vaâ lûu thöng vùn giaãng daåy vùn hoåc, qua thûåc tïë saáng taác vaâ truyïìn hoåc. Ngûúâi àoåc laâ nhên töë khöng thïí khöng tñnh baá vùn hoåc. àïën trong hoaåt àöång cuãa nhaâ vùn, cuãa àöåi nguä *** biïn têåp vaâ böå phêån phaát haânh saách. Trong khuön khöí cuãa baâi viïët, chuáng töi chó Qua möåt söë phên tñch nhû trïn, ta coá thïí thêëy àïì cêåp àïën möåt phûúng diïån tiïu biïíu cuãa lyá sûå thay àöíi trong quan niïåm vïì vai troâ cuãa ngûúâi thuyïët tiïëp nhêån úã Viïåt Nam laâ vai troâ cuãa ngûúâi àoåc vûâa laâ biïíu hiïån cuå thïí cuãa möåt sûå thay àöíi àoåc trong àúâi söëng vùn hoåc. Àêy laâ vêën àïì quan toaân diïån cuãa tû duy vùn hoåc, vûâa dêîn àïën nhûäng troång àêìu tiïn trong hïå thöëng lyá thuyïët tiïëp nhêån aãnh hûúãng nhiïìu mùåt àöëi vúái sûå phaát triïín cuãa úã Viïåt Nam bïn caånh nhûäng nghiïn cûáu tòm nghiïn cûáu vùn hoåc cuäng nhû cuãa sinh hoaåt vùn hiïíu vïì myä hoåc tiïëp nhêån vaâ phï bònh vùn hoåc. hoåc. Tuy nhiïn, duâ chó qua möåt phûúng diïån cuãa lyá Kïët luêån thuyïët tiïëp nhêån, chuáng ta cuäng coá thïí thêëy Tònh hònh nghiïn cûáu lyá thuyïët tiïëp nhêån úã ngay àûúåc sûå àöíi múái trong quan niïåm vùn hoåc Viïåt Nam sau nùm 1986, maâ cuå thïí laâ vêën àïì cuãa hïå thöëng lyá thuyïët naây cuäng nhû têët caã quan niïåm vïì vai troâ cuãa ngûúâi àoåc, cho thêëy nhûäng àoáng goáp cuãa noá àöëi vúái àúâi söëng vùn nhûäng bûúác chuyïín mònh maånh meä cuãa lyá luêån hoåc. Àoá chñnh laâ àiïìu maâ ngûúâi viïët muöën vùn hoåc Viïåt Nam trong nöî lûåc laâm múái mònh hûúáng àïën: sûå phaát triïín cuãa lyá thuyïët tiïëp nhêån vaâ theo kõp thïë giúái. Chuáng ta coá quyïìn tûå haâo úã Viïåt Nam tûâ tònh hònh nghiïn cûáu sau nùm vïì caái goåi laâ “lyá thuyïët tiïëp nhêån úã Viïåt Nam” 1986 vúái têët caã nhûäng thaânh tûåu vaâ hûúáng phaát vúái möåt söë lûúång lúán nhûäng cöng trònh nghiïn triïín cuãa noá. TAÂI LIÏåU THAM KHAÃO 1. Àöî Lai Thuáy, Ngûúâi àoåc nhû laâ... http://khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=1274%3A-ngi-c-nh- lai&catid=94%3Aly-lun-va-phe-binh-vn-hc&Itemid=135&lang=vi. 2. Àöìng Khaánh Bñnh (2005), Diïîn biïën lñ luêån vùn hoåc phûúng Têy thïë kó XX, Trêìn Minh Sún dõch, Taåp chñ Nghiïn cûáu vùn hoåc, söë 8. 3. Huyânh Nhû Phûúng (2010), Lyá luêån vùn hoåc (nhêåp mön), Nxb. Àaåi hoåc Quöëc gia TP.HCM. 4. Lï Thõ Höìng Vên (2009), Sûå tûúng taác giûäa ngûúâi àoåc vaâ vùn baãn trong hoaåt àöång saáng taåo vùn hoåc, Taåp chñ Nghiïn cûáu vùn hoåc. 5. Lï Thõ Höìng Vên (2010), Sûå tûúng taác giûäa maä cuãa ngûúâi gûãi vaâ maä cuãa ngûúâi nhêån trong tiïëp nhêån vùn hoåc, http://vienvanhoc.org.vn/news/nghiencuulyluan/785/su-tuong-tac-giua-ma-cua-nguoi-gui-va-ma-cua-nguoi-nhan- trong-tiep-nhan-van-hoc.aspx. 6. Nguyïîn Vùn Haånh (1971), YÁ kiïën cuãa Lï-nin vïì möëi quan hïå giûäa vùn hoåc vaâ àúâi söëng, Taåp chñ Vùn hoåc, söë 4. 7. Nguyïîn Vùn Haånh (1972), Möåt söë àiïím cêìn noái roä thïm vïì vêën àïì nghiïn cûáu taác phêím vùn hoåc, Taåp chñ Vùn hoåc, söë 6. 8. Nguyïîn Vùn Thuêën (2011), Khúãi sûå cuãa caái chïët: vùn baãn nhêën chòm chuã thïí, http://lyluanvanhoc.com/?p=1333. 9. Trêìn Àònh Sûã, Lyá thuyïët tiïëp nhêån vaâ phï bònh vùn hoåc, http://www.khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/home/index.php?option=com_content&view=article&id=790%3Aly-thuyt- tip-nhn-va-phe-binh-vn-hc&catid=94%3Aly-lun-va-phe-binh-vn-hc&Itemid=135. 10.Trûúng Àùng Dung (2004), Taác phêím vùn hoåc nhû laâ quaá trònh, Nxb. Khoa hoåc Xaä höåi. K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N ♦27
  7. SUMMARY The Enhancement of the Reader’s Role and Innovations in Literary Theory of Vietnam . Le Thi Kim Loan In Vietnam, reception theory has been received, developed and modified in order to make it appropriate to Vietnamese literary life. Since 1986, this theory has had an important influence on the literary theory in Vietnam. With the aim to review the research on reception theory in Vietnam since 1986 in terms of the reader’s role in literary life, the article is to point out the prominent points about the reader in the studies in Vietnam as well as to clarify the specific effects of these theoretical points on its literary life. 28♦K H O A H OÏ C X AÕÕ H OÄ I V AØØ N H AÂ N V AÊ N

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản