Nhà Thiên Văn học việt kiều yêu nước với xứ Nghệ
Giáo sư - Tiến sĩ Nguyễn Quang Riệu sinh năm 1932 tại Hải Phòng, tuổi thiếu thời
ông đã vài lần đến tham quan Đài Thiên văn Phủ Liễn do ông Nguyên Xiền, người
Nghệ làm giám đốc, nên đã yêu thích thiên văn và đã trở thành nhà thiên văn nổi
tiếng. Là giáo sư, giám đốc nghiên cứu Đài Thiên văn Paris, ông đã công bố trên
150 công trình trên các tạp chí khoa học quốc tế, viết nhiều sách bằng tiếng nước
ngoài và tiếng Việt.
Tiểu sử: Giáo sư - Tiến sĩ Nguyễn Quang Riệu sinh năm 1932 tại Hải
Phòng, tuổi thiếu thời ông đã vài lần đến tham quan Đài Thiên văn Phủ Liễn do
ông Nguyên Xiền, người Nghệ làm giám đốc, nên đã yêu thích thiên văn và đã trở
thành nhà thiên văn nổi tiếng. Là giáo sư, giám đốc nghiên cứu Đài Thiên văn
Paris, ông đã công bố trên 150 công trình trên các tạp chí khoa học quốc tế, viết
nhiều sách bằng tiếng nước ngoài và tiếng Việt.
GS - TS Nguyễn Quang Riệu sang Pháp học Đại học Sorbonne lúc 18 tuổi,
tốt nghiệp đại học lúc Việt Nam còn chiến tranh, ông ở lại nghiên cứu thiên văn tại
Đài Thiên văn Paris, nhưng không nhập quốc tịch Pháp.
Xa tổ quốc nhưng luôn hướng về quê hương
Giữa những năm 60 của thế kỷ 20, ông tích cực tham gia phong trào trí
thức sinh viên chống Mỹ đưa nửa triệu quân vào miền Nam Việt Nam và bắn phá
miền Bắc. Trong một cuộc biểu tình bị cảnh sát vây ráp, ông phải chạy vào nhà
dân gõ cửa, chủ nhà mở cửa mời ông vào. Sau khi nói chuyện trao đổi mới biết gia
đình này người Mỹ, muốn cho chồng tránh đi quân dịch sang tham chiến ở Việt
Nam, nên họ đã sang Paris sinh sống. Gia đình này đã mời ông ở lại ăn cơm và
đàm đạo thân mật.
Năm 1972, ở tuổi 40, ông đã phát hiện và nghiên cứu vụ nổ của một ngôi sao
trong chòm sao Thiên Nga, phát hiện của ông được Tạp chí Nature, một tạp chí
khoa học nổi tiếng thế giới dành toàn bộ một số để giới thiệu. Năm 1973, Viện
Hàn Lâm khoa học Pháp đã tặng ông giải thưởng danh giá là giải A.Janssen.
Với công trình khoa học nổi tiếng này, ông được nhiều đài thiên văn và
nhiều trường đại học trên thế giới mời đến thuyết giảng. Ông kể rằng, lúc ấy có
khó khăn là ông chưa nhập quốc tịch Pháp thì hộ chiếu đi nước ngoài ở mục quốc
tịch phải ghi là “apatride” nghĩa là không tổ quốc, ghi như vậy sẽ bị cảnh sát tất cả
các nước phân biệt đối xử rất khổ, buộc ông phải nhập quốc tịch Pháp. Với những
thành tích về khoa học, ông đã giữ những cương vị quan trọng như: Giáo sư -
Giám đốc nghiên cứu ở Trung tâm Nghiên cứu khoa học Cộng hòa Pháp, hội viên
Hội Thiên văn quốc tế, thành viên Ủy ban quốc tế thực hiện đề án của cơ quan vũ
trụ châu Âu để phóng vệ tinh hồng ngoại...
Sau đại thắng mùa Xuân năm 1975, GS - TS Nguyễn Quang Riệu thường
xuyên về Việt Nam để giảng dạy vật lý thiên văn, bồi dưỡng cán bộ, đưa cán bộ
trẻ sang Pháp thực tập và làm nghiên cứu sinh, một số đã bảo vệ thành công luận
án tiến sĩ như Nguyễn Văn Trung, Bảo Ngọc,... Đồng thời cộng tác với các nhà
khoa học trong nước để phát triển thiên văn ở Việt Nam.
Nhà khoa học giảng dạy và phổ biến khoa học không mệt mỏi
Trong ba thập kỷ vừa qua, GS Nguyễn Quang Riệu đã tìm mọi cách mở các
lớp học ngắn hạn ở trong nước về vật lý thiên văn và môi trường, tranh thủ sự giúp
đỡ của các cơ quan khoa học Pháp như: Đài thiên văn Paris, trường Đại học Pierre
Marie Curie (Paria 6),... đã mời được nhiều nhà khoa học có uy tín trên thế giới
đến Việt Nam giảng bài, trong đó có cả Giáo sư - Chủ tịch Trung tâm Quốc gia
nghiên cứu khoa học Cộng hòa Pháp (CNRS) và một số viện sĩ Hàn Lâm Pháp.
Đồng thời ông đã cùng các nhà khoa học Việt Nam và hai giáo sư người Mỹ là
Donat Wentjel và Jay White để tổ chức các lớp học và hội thảo theo chương trình
đào tạo và phát triển thiên văn của Hội Thiên văn quốc tế (TAD) tại Đại học Vinh,
Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Thái Nguyên,... Gần đây là chương trình quốc
tế có tên là Hand On Universe (HOU) để tạo điều kiện cho học sinh phổ thông và
sinh viên đại học ở mọi nơi tìm hiểu về vũ trụ bằng cách sử dụng Internet và kính
thiên văn cỡ nhỏ. Ngoài việc tổ chức các lớp học và trực tiếp giảng dạy, Giáo sư
Nguyễn Quang Riệu đã viết một loạt sách phổ biến khoa học về thiên văn - vũ trụ
rất có giá trị, như cuốn “Vũ trụ phòng thí nghiệm thiên nhiên vĩ đại”. Để tăng sự
hấp dẫn đối với thế hệ trẻ, năm 1997 ông viết cuốn “Lang thang trên dải Ngân Hà”.
Ông không chỉ quan tâm phổ biến kiến thức cho thế hệ trong nước mà cả người
Việt Nam ở nước ngoài. Ông thấy con em Việt kiều thế hệ thứ hai, thứ ba không
thông hiểu tiếng Việt nên năm 1998, ông đã viết cuốn “Sông Ngân khi tỏ khi mờ”
bằng cả hai thứ tiếng Việt và tiếng Pháp. Để giáo dục thế hệ thanh niên người Việt
ở nước ngoài về văn hóa Việt Nam ông đã đưa vào sách những câu trong văn học
Việt Nam như những câu của Chinh phụ ngâm:
... Bóng Ngân Hà khi mờ khi tỏ
Độ Khuê triều buổi có buổi không
Thức mây đôi lúc nhạt nồng
Chuỗi sao Bắc Đẩu thôi đông lại đoài...
Hay những câu của bài hát thiếu nhi:
Bóng trăng trắng ngà,
Có cây đa to,
Có thằng cuội già,
Ôm một mối mơ.
Ông còn viết sách phổ biến khoa học thiên văn cho tuổi nhi đồng.
Đài Phát thanh RFI của Pháp thường xuyên mời ông nói chuyện khoa học
trong các buổi phát thanh tiếng Việt.
Có lần về giảng bài ở Vinh, GS Nguyễn Quang Riệu đã cùng bạn người Mỹ
là Giáo sư Donat Wentjel nhận lời mời của Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An
đến báo cáo các thành tựu mới về khoa học vũ trụ và giao lưu với tri thức xứ
Nghệ.
Năm 2009 vừa qua, để kỷ niệm 400 năm dùng kính viễn vọng quan sát thiên văn,
Liên hiệp quốc đã lấy năm 2009 là năm quốc tế thiên văn, ông đã viết bài “Vũ trụ
từ buổi bình minh đến thời đại nảy sinh sự sống” (48 trang), ông đã cùng một số
nhà khoa học người Việt có uy tín phần lớn đang ở nước ngoài thành lập nhóm
chủ biên và vận động các tổ chức khoa học quốc gia Pháp tài trợ để xuất bản hai
cuốn “kỷ yếu năm 2009” là “400 năm thiên văn học và Galileo Galilei” và “150
năm thuyết tiến hóa và Charles Darwin” tập hợp nhiều bài viết của nhiều nhà khoa
học trong và ngoài nước.
Giáo sư Nguyễn Quang Riệu đã cộng tác với nhiều người xứ Nghệ
Nhà khoa học người xứ Nghệ mà GS Nguyễn Quang Riệu quý trọng nhất ở
Pháp là GS Hoàng Xuân Hãn, người mà cố thủ tướng Phạm Văn Đồng gọi là “Nhà
khoa học, nhà văn hóa lớn Việt Nam”. Năm 1994, sau khi viết xong cuốn “Vũ trụ
phòng thí nghiệm thiên nhiên vĩ đại”, GS Nguyễn Quang Riệu đã nhờ GS Hoàng
Xuân Hãn (tác giả cuốn “Danh từ khoa học toán, lý, hóa, cơ, thiên văn” xuất bản
năm 1942) đọc bản thảo và góp ý kiến để cuốn sách hoàn hảo hơn, đồng thời mời
GS Hoàng Xuân Hãn viết lời bạt giới thiệu sách. Năm 1996, ông vừa viết xong
cuốn “Lang thang trên dải Ngân Hà” thì GS Hoàng Xuân Hãn qua đời. Ông đã ghi
đề vào cuốn sách dòng chữ Kính tặng cố Giáo sư Hoàng Xuân Hãn. Khi lần đầu
đến Đại học Vinh làm việc, GS Nguyễn Quang Riệu đã dành thời gian đi thăm
Bảo tàng Kim Liên và quê hương Bác Hồ.
Ông đã cộng tác với Giáo sư Donat Wentjel và ba phó giáo sư Việt Nam là
Phạm Viết Trinh, Nguyễn Đình Noãn, Nguyễn Đình Huân, đều là người xứ Nghệ
để biên soạn cuốn sách “Thiên văn vật lý” bằng cả hai thứ tiếng Việt và Anh. Sách
do Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm 2000 thì năm 2002 tái bản và năm 2003 tái
bản lần hai.
Ông đã cùng ba cán bộ giảng dạy đại học ở Hà Nội là Phan Văn Đồng,
Nguyễn Quỳnh Lan (cũng là người xứ Nghệ) và Nguyễn Đức Phương biên soạn
cuốn tài liệu “Định hướng và chương trình hoạt động trong việc phổ biến, quảng
bá phát triển thiên văn ở Việt Nam”.
Những lần GS Nguyễn Quang Riệu về Vinh để thuyết trình trong các lớp
học và hội thảo về thiên văn do Hội Thiên văn quốc tế và Đại học Vinh tổ chức
cho cán bộ giảng dạy thiên văn và đại biểu sinh viên của các trường đại học trong
cả nước tại Đại học Vinh, tại nhà chiếu hình vũ trụ hay Nhà khách Nghệ An, GS
Nguyễn Quang Riệu đã được cán bộ lãnh đạo tỉnh và thành phố, các nhà khoa học,
sinh viên và nhân dân xứ Nghệ đón tiếp rất nhiệt tình, thân mật để lại nhiều kỷ
niệm khó quên.
