I. ĐẶT VẤN ĐỀ.
1. Lí do chọn đề tài:
Hiện nay trong ngành giáo dục nước ta nói chung, bộ môn địa lí nói riêng, đổi
mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh là nhiệm
vụ chiến lược. Để dạy học theo hướng phát huy tinh tích cực của học sinh đòi hỏi
phải có phương tiện dạy học cần thiết. Phiếu học tập được xem là phương tiện cần
thiết và rất quan trọng. Bởi vì khi sử dụng phiếu học tập, học sinh phải tích cực tìm
tòi, chủ động trong việc lĩnh hội tri thức mới cũng như việc hình thành và rèn luyện
kỉ năng địa lí…Hiện nay, trong dạy học địa lí, đa số giáo viên còn hạn chế trong việc
thiết kế và sử dụng phiếu học tập. Xuất phất từ những vấn đề trên, tôi chọn đề tài:
Thiết kế phiếu học tập trong dạy học địa lý lớp 12- phần địa lý tự nhiên
nhằm góp phần đẩy mạnh công tác đổi mới phương pháp dạy học, từ đó nâng cao
chất lượng dạy học địa lí trong nhà trường
2. Mục đích nghiên cứu:
- Nghiên cứu phương pháp xây dựng và sử dụng phiếu học tập phục vụ cho
dạy học địa lí
- Xây dựng phiếu học tập phục vụ cho dạy học địa lí 12- phần tự nhiên. Đồng
thời xác định cách sử dụng chúng.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Phân tích, chọn lọc tài liệu làm cơ sở lí luận cho đề tài
- Nghiên cứu nguyên tắc, quy trình xây dựng và sử dụng phiếu học tập trong
dạy học địa lí
- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để xác định tính khả thi của đề tài
4. Đối tượng nghiên cứu:
- Nguyên tắc, quy trình xây dựng và sử dụng phiếu học tập dạy học địa lí
- Xây dựng và sử dụng phiếu học tập dạy học địa lí 12- Phần địa lí tự nhiên
5. Thời gian nghiên cứu:
Đề tài được nghiên cứu trong thời gian từ tháng 9 đến tháng 12 năm 2011
1
6. Phương pháp nghiên cứu:
- Phân tích, chọn lọc, hệ thống hóa tài liệu liên quan đến phương pháp dạy
học
- Quan sát, điều tra, phỏng vấn, thực nghiệm sư phạm
II. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc xây dựng và sử dụng phiếu học tập
trong dạy học địa lí
. Quan niệm về phiếu học tập:
Phiếu học tập là tờ giấy rời, có kích thước nhỏ. Ở trên phiếu học tập đã cho
sẵn những gợi ý, các yêu cầu họat động hoặc các hướng dẫn bám sát theo nội dung
và trọng tâm của vấn đề cần tìm hiểu. Dựa vào đó, học sinh thực hiện hoặc ghi các
thông tin cần thiết để giúp chủ động, tích cực lĩnh hội kiến thức mới và mở rộng, bổ
sung kiến thức bài học
Nội dung phiếu học tập được trình bày dưới nhiều dạng ngôn ngữ khác nhau,
như: chữ viết, con số, bảng, sơ đồ…
* Phiếu học tập có hai chức năng cơ bản:
+ Cung cấp thông tin và sự kiện, dùng để bổ sung, mở rộng kiến thức bài học,
hoặc làm cơ sở, tiền đề cho một hoạt động nhận thức nào đó.
+ Công cụ hoạt động và giao tiếp. Phiếu học tập chứa các câu hỏi, bài tập, yêu
cầu hoạt động, những vấn đề và công việc để cho sinh giải quyết, hoặc thực hiện,
kèm theo hướng dẫn, gợi ý cách làm. Thông qua các nội dung này, phiếu học tập
thực hiện chức năng là công cụ hoạt động và giao tiếp trong quá trình học tập của
học sinh.
Hai chức năng này có thể cùng thực hiện trên một phiếu học tập, nhưng cũng
có thể được thực hiện ở các phiếu độc lập với nhau: phiếu có chức năng cung cấp
thông tin riêng, phiếu có chức năng công cụ hoạt động và giao tiếp riêng. Trong
2
trường hợp này, các phiếu chứa đựng câu hỏi, bài tập,… được gọi là phiếu hoạt
động.
* Phân loại phiếu học tập:
Phiếu học tập có hai loại khác nhau:
+ Dựa vào mục đích sử dụng phiếu, có thể xếp thành phiếu học, phiếu củng
cố, phiếu ôn tập, phiếu kiểm tra.
+ Dựa vào nội dung được trình bày ở phiếu, có thể có các kiểu phiếu khác
nhau như: phiếu thông tin (nội dung gồm những thông tin bổ sung, mở rộng, minh
hoạ cho kiến thức cơ bản của bài), phiếu bài tập (nội dung gồm các bài tập), phiếu
yêu cầu (nội dung gồm các vấn đề và tình huống cần phải giải quyết), phiếu thực
hành (nội dung gồm những nhiệm vụ thực hành, rèn luyện kỉ năng),…
Việc thực hiện các phiếu học tập trong bài học trên lớp của tài liệu mới nhằm
mục đích nắm kiến thức mới, do vậy các bài tập/câu hỏi/nhiệm vụ trong phiếu đươc
gọi là bài tập/câu hỏi/nhiệm vụ nhận thức.
1.2. Thực trạng của việc xây dựng và sử dụng phiếu học tập trong dạy học
địa lí 12.
Qua quá trình điều tra, phỏng vấn giáo viên và học sinh ở trường A cho thấy
việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học địa lí có những ưu điểm và nhược điểm
sau:
* Ưu điểm:
- Đa số giáo viên đều khẳng định rằng phiếu học tập là một công cụ để học
sinh tích cực chủ động khai thác kiến thức, giáo viên đổi mới phương pháp dạy học.
Hầu hết giáo viên đều ý thức được tính cần thiết của việc xây dựng và sử dụng phiếu
học tập trong dạy học địa lí bởi nó kích thích học sinh suy nghĩ, tìm tòi, tích cực
trong việc tìm kiếm và lĩnh hội kiến thức mới, tạo không khí học tập sôi nổi, học sinh
nắm kiến thức chủ động hơn, hiệu quả dạy học cao hơn.
* Nhược điểm:
3
- Nhìn chung mức độ sử dụng phiếu học tập của giáo viên còn thấp, ít giáo
viên đầu tư xây dựng sơ đồ cho các tiết dạy trên lớp (trừ các tiết có sự đánh giá của
đồng nghiệp)
2. Phương pháp xây dựng và sử dụng phiếu học tập trong dạy học
địa lí 12:
2.1. Phương pháp xây dựng sơ đồ:
2.1.1. Nguyên tắc xây dựng sơ đồ:
Để xây dựng sơ đồ khoa học và hợp lí cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Thiết kế phiếu học tập phải phù hợp với mục tiêu, nội dung của bài học và trình độ
học sinh.
- Thiết kế phiếu học tập phải đảm bảo tính khoa học, tính chính xác và thẩm mỹ.
- Thiết kế phiếu học tập phải kết hợp với các phương tiện dạy học khác
- Thiết kế phiếu học tập phải thể hiện rõ các phương pháp làm việc của học sinh,
phải đảm bảo cho học sinh làm việc trong một khoảng thời gian nhất định.
2.1.2. Các bước xây dựng phiếu học tập:
- Bước 1: Định hướng xây dựng phiếu học tập
Xác định trường hợp cụ thể sử dụng phiếu học tập trong bài dạy. Giáo viên
phải phân tích nội dung bài học và các định hướng về phương pháp dạy học cụ thể,
các hình thức tổ chức dạy học… từ đó định hướng việc sử dụng phiếu học tập trong
những trường hợp cụ thể nào của bài học.
- Bước 2: Xác định nội dung, cách trình bày nội dung, và hình thức thể hiện trong
phiếu học tập.
Dựa vào mục tiêu dạy học, kiến thức cơ bản của bài học sinh cần phải nắm,
phân bố thời gian theo từng đơn vị kiến thức, đối tượng học sinh, phương pháp dạy
4
học, môi trường lớp học, giáo viên xác định nội dung của phiếu học tập, khối lượng
và cách biểu đạt trong phiếu học tập cho phù hợp với từng điều kiện.
- Bước 3: Tổng hợp thông tin, dữ liệu trong phiếu học tập để hoàn thành phiếu học
tập.
- Bước 4: Thiết kế phiếu học tập.
Các thông tin, yêu cầu, câu hỏi, bài tập… trên phiếu học tập phải ghi rõ ràng,
ngắn gọn, chính xác, dễ hiểu, không tạo ra nhiều cách hiểu khác nhau. Phần dành
cho học sinh điền các thông tin phải có khoảng trống thích hợp. Cách trình bày phiếu
cần đảm bảo tính thẩm mĩ, tạo hứng thú cho học sinh.
2.2. Phương pháp sử dụng phiếu học tập trong dạy học địa lí 12
2.2.1. Nguyên tắc sử dụng:
Để sử dụng phiếu học tập trong dạy học địa lí hiệu quả cần đảm bảo các
nguyên tắc sau:
- Sử dụng phiếu học tập cần phải kết hợp các phương pháp dạy học một cách
hợp lí. Tùy vào từng nội dung và loại bài mà giáo viên có thể áp dụng các phương
pháp dạy học thích hợp
- Sử dụng phiếu học tập phải phù hợp với các hình thức dạy học như cá nhân,
nhóm, cả lớp….
- Sử dụng phiếu học tập cần phải kết hợp với các phương tiện dạy học: bản đồ,
biểu đồ, bảng số liệu, hình vẽ…
- Sử dụng phiếu học tập phải phát huy tính chủ động tích cực của học sinh,
đảm bảo tính bao quát và toàn diện trong dạy học, đảm bảo kiến thức, kỉ năng bài địa
lí mà học sinh cần đạt được.
2.2.2. Sử dụng phiếu học tập trong các khâu dạy học địa lí:
Trong dạy học địa lí phiếu học tập có thể sử dụng ở nhiều khâu của tiết dạy:
- Trong kiển tra bài cũ: Giáo viên có thể phóng to phiếu học tập, treo lên bảng,
yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức bài học trước để hoàn thành
- Sử dụng phiếu học tập trong quá trình tiết học:
5