TÂM LÝ TRẺ VỊ THÀNH NIÊN I. DẪN NHẬP VỀ
TÂM LÝ HỌC :
Tâm lý học là một khoa học tìm hiểu về ý thức con người để biết
mình biết người, để biết ứng xử cho hợp tình hợp lý, để biết
sống một cách hài hòa và sung mãn, để trưởng thành tốt đẹp tùy
từng lứa tuổi, và tránh được những thất bại trên đường đời.
Đó cũng là một khoa học về con người với những suy tư và
hành động, cảm nhận và tương tác, bên trong và bên ngòai,
chiều sâu và chiều rộng. Tất cả đều được quan sát, mô tả và giải
thích, đối chiếu với thực tế kinh nghiệm chung của xã hội, của
nhân loại.
Như thế, tâm lý chính là cuộc sống của con người với muôn
hình muôn dạng, đầy bí nhiệm, rất khó khám phá và không bao
giờ có thể hiểu cho trọn vẹn, bởi đối tượng của nó là con người,
luôn chuyển biến, lớn lên và triển nở về thân xác lẫn tinh thần.
Xin hãy luôn nhớ: bản thân mỗi người chúng ta đều từng là một
trẻ vị thành niên. Vậy, xin đừng biến các trẻ vị thành niên(VTN)
hay còn gọi là trẻ mới lớn hôm nay thành “những cụ non”, nghĩa
là bắt các em phải rập khuôn về tâm lý theo kiểu người lớn, một
điều mà ngày xưa chính chúng ta đã bực bội khó chịu và âm
thầm đề kháng mỗi khi bị áp đặt!
Trẻ mới lớn chuyển sang một giai đọan phát triển về thể lý và
tâm lý hoàn toàn mới, với các đặc trưng khác hẳn lứa tuổi thiếu
nhi trước đó.
II. TRẺ MỚI LỚN THÍCH THẦN TƯỢNG HOÁ NGƯỜI
KHÁC
Với các em trai, có thể thần tượng là một cầu thủ bóng đá nếu
các em mê chơi môn túc cầu, bản thân sẽ bắt chước lối đi bóng,
đầu tóc, số áo và cả đến những sở thích nho nhỏ của cầu thủ
thần tượng ấy, không những ở các mặt tốt mà luôn cả các tật
xấu. Với các em gái, thần tượng lại có thể là một cô diễn viên
ngôi sao, một người mẫu thời trang, một nữ ca sĩ đang nổi tiếng,
Top ten trong nước hay nuớc ngoài…
Và rồi, đã gọi là thần tượng, không sớm thì muộn, các em sẽ
nhanh chóng thay thế bằng một thần tượng khác cùng loại hoặc
chuyển hẳn sang lãnh vực khác, miễn là hợp với thị hiếu thời
thượng của đám đông quần chúng, của bè bạn cùng trang lứa, và
nhất là phải hợp với các sở thích cũng luôn tạm bợ, nhất thời của
bản thân các em. Rõ ràng, các ấn tượng do các thần tượng ghi
dấu nơi các em rất nhanh mà cũng chóng qua, cái sau chồng lấp
trên cái trước, hời hợt, dễ đảo lộn. Tuy nhiên, cái còn đọng lại
và đi vào tiềm thức các em thì sẽ vô cùng tai hại nếu những ấn
tượng đó đã kịp ăn sâu, trở thành một kiểu ứng xử, thái độ sống,
cung cách hành động, và nhất là trở thành thứ lý tưởng mẫu cho
đời các em.
Hiện tượng tôn sùng cá nhân là chuyện đương nhiên khó tránh
khỏi cho các em một cách tiêu cực, nhưng hãy chủ động đến với
các em, đáp ứng cho các em những mẫu người lớn thật sự quân
bình, đáng tin cậy và có ảnh hưởng sâu xa trên các em về nhân
cách. Họ vẫn luôn có đó, chung quanh và gần gũi với các em mà
các em không ngờ.
Nhờ vậy, dần dần các em sẽ khám phá ra nơi chính con người
đó những đặc nét xứng đáng cho các em khâm phục, yêu mến và
noi gương, đồng thời vẫn nhận ra họ cũng chỉ là những con
người tương đối, bình thường mà vẫn không hề tầm thường,
không nổi tiếng nhưng lại nhiều danh thơm tiếng tốt, đủ để cho
các em hãnh diện và tự hào được làm “đệ tử”, làm “đàn em”,
làm “học trò ruột” của những con người như thế trong sinh họat
đời thường hằng ngày…
Cũng cần lưu ý rằng: ở lứa tuổi này, các em không thích sống
loanh quanh trong khung cảnh gia đình. Bóng dáng người cha,
người mẹ đâm ra quá quen thuộc, và sẽ là nhàm chán nếu cha
mẹ quá khó chịu mà lại mắc nhiều khiếm khuyết trước con mắt
xét đoán còn ngô nghê của các em. Từ đó, chính người lớn trong
gia đình đừng ngạc nhiên và rơi vào khủng hỏang khi thấy các
em đâm ra lì lợm, khó bảo, thích cãi lời cha mẹ! Thay vào đó,
các em bắt đầu mở rộng tình càm mình theo chiều kích xã hội để
tìm kiếm những người lớn thu hút hấp dẫn hơn mà các em chỉ
gặp trong một số dịp, một số giờ trong ngày, hay một số ngày
trong tuần.
Ở trường trung học, các em không còn học các môn với một
thầy cô giáo, nhưng lại được học với nhiều thầy cô giáo khác
nhau của từng môn. Các em sẽ so chiếu rất nhanh và chọn ra
thầy cô nào là “thần tượng” theo tiêu chuẩn riêng của các em.
Với bè bạn ngang vai, các em bắt đầu nhận thấy cần cộng tác
với nhau, không chỉ trong những trò nghịch ngợm mà cả trong
các việc đứng đắn nghiêm chỉnh như học tập, sinh hoạt…
Tuy nhiên, ở ngưỡng cửa của một hai năm trước tuổi dậy thì,
các em lại có những tham vọng riêng đôi khi khá mãnh liệt để tự
khẳng định cá nhân mình, muốn mình nổi trội hơn các bạn cùng
trang lứa. Do vậy mà bên cạnh các sinh họat năng động chung,
các em vẫn muốn tách ra để sống với khả năng và sở thích riêng.
III. TRẺ MỚI LỚN MUỐN TỰ TÌM HIỂU VỀ CHÍNH MÌNH:
Đặc nét tâm lý này xem ra có vẻ đối lập mâu thuẫn với đặc nét
vừa trình bày, thế nhưng, đây lại là một thực tế. Mặc dù nhìn
chung, các em ở độ tuổi này vẫn còn hết sức hồn nhiên vô tư,
nhưng từ sâu thẳm tâm hồn, các em đang dần dần hình thành
một khái niệm mơ hồ về chính bản thân. Các em rất dễ rơi vào
trạng thái khi thì co rút, thủ thế, ù lì trong một thứ vỏ sò kiên cố
do chính các em tự dựng lên để đối phó với tha nhân và ngoại
cảnh; khi thì bùng nổ những khiêu khích, chống đối rất ngô
nghê(ví dụ:dứt khoát không chịu ngủ trưa, không chịu ăn món
cá, không chịu bỏ áo trong quần, không gài nút áo cổ… nếu như
bị người lớn bắt buộc).
Các em loay hoay bối rối tự tìm hiểu, tự bắt gặp những khoảnh