Vai trò ca nương trong nghệ thuật ca trù

Chia sẻ: Thi Thi | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:12

0
8
lượt xem
2
download

Vai trò ca nương trong nghệ thuật ca trù

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết nêu bật tầm quan trọng của vai trò nguời ca nương (đào nương) gắn liền với nguồn gốc lịch sử nghệ thuật ca trù, và ảnh hưởng đến trào lưu thưởng thức nghệ thuật này. Qua vai trò đào nương, ta hiểu được quy luật tồn tại và tiến hóa của nghệ thuật ca trù, từ trào lưu đại chúng, ca trù tồn tại trong hát cửa đình, hát khao vọng… song song với trào lưu hát nhà tơ, ca quán; và xác định ñược phương hướng giữ gìn, phát huy nghệ thuật ca trù.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Vai trò ca nương trong nghệ thuật ca trù

Science & Technology Development, Vol 16, No.X2- 2013<br /> <br /> Vai trò ca nương trong ngh thu t ca trù<br /> •<br /> <br /> Nguy n Hoàng Anh Tu n<br /> <br /> Trư ng ð i h c Khoa h c Xã h i và Nhân văn, ðHQG-HCM<br /> <br /> TÓM T T:<br /> Bài vi t nêu b t t m quan tr ng c a vai<br /> trò ngu i ca nương (ñào nương) g n li n v i<br /> ngu n g c l ch s ngh thu t ca trù, và nh<br /> hư ng ñ n trào lưu thư ng th c ngh thu t<br /> này. Qua vai trò ñào nương, ta hi u ñư c<br /> quy lu t t n t i và ti n hóa c a ngh thu t ca<br /> T<br /> <br /> trù, t trào lưu ñ i chúng, ca trù t n t i trong<br /> hát c a ñình, hát khao v ng… song song v i<br /> trào lưu hát nhà tơ, ca quán; và xác ñ nh<br /> ñư c phương hư ng gi gìn, phát huy ngh<br /> thu t ca trù.<br /> <br /> khóa: ñào nương ( ñào), ca trù.<br /> <br /> D n nh p<br /> Cho ñ n nay, chúng tôi nh n th y có r t nhi u<br /> công trình nghiên c u v l ch s và ngh thu t ca<br /> trù, nhưng chưa có công trình nào ñ t v n ñ tr c<br /> ti p nghiên c u vai trò c a ngh nhân- ca nương<br /> ( ñào). L n ñ u tiên, trên t p chí Nam Phong bài<br /> “Văn chương trong l i hát ñào” (tháng 3- 1923)<br /> c a Ph m Quỳnh và bài “Kh o lu n v cu c hát<br /> ñào” (4-1923) c a Nguy n ðôn Ph c, có nêu cao<br /> vai trò k cương, ph m h nh c a ñào trong giai<br /> ño n suy thoái. Bài vi t “Vài nét v sinh ho t c a<br /> hát ñào trong truy n th ng văn hóa Vi t Nam”<br /> c a Lê Văn H o (t p chí ð i h c 1963) nêu khái<br /> quát ñ a v và vai trò ñào trong l ch s xã h i<br /> Vi t Nam (t th k XV ñ n ñ u th k XX). “S<br /> phu, văn h c s và cô ñ u” c a Tam Ích và<br /> “Nh ng<br /> ñào lưu danh trong qu c s ” c a<br /> Lương M Châu, cùng ñăng trên t p chí Văn h c<br /> (1971) là hai chuyên kh o góp thêm tư li u v<br /> ñào, ñ i khái nói ñ n vai trò quan tr ng c a ñào<br /> nương trong l ch s và văn h c. Bài “Văn nhân và<br /> ñào” c a Nguy n Xuân Di n (ñăng trên nhi u<br /> t p chí) nh c l i vai trò ñào trong vi c nuôi<br /> dư ng tài thơ c a các văn nhân v tinh th n l n<br /> v t ch t và l ch s ñã ghi nh n m i m t tài danh<br /> <br /> Trang 94<br /> <br /> trong làng văn h c trung c n ñ i ñ u có ít nh t<br /> m t m i tình th m thi t v i cô ñào…<br /> Nhìn chung, gi i nghiên c u ñã cung c p<br /> nh ng tư li u quý giá ñ có m t cái nhìn ña chi u<br /> v vai trò ñào. K th a nh ng tư li u ñã có,<br /> chúng tôi mong mu n ñóng góp m t hư ng ti p<br /> c n m i ñ có cái nhìn toàn di n hơn vai trò ca<br /> nương trong ngh thu t ca trù: hư ng ti p c n<br /> l ch ñ i ph i h p v i ñ ng ñ i t cái nhìn văn hóa<br /> h c. Phương pháp liên ngành, phương pháp<br /> nghiên c u l ch s , phương pháp h th ng c u<br /> trúc, xem ca trù như m t h th ng văn hóa, trong<br /> ñó, ñào là m t thành t , cùng v i phương pháp<br /> so sánh ñ làm rõ m i tương quan gi a ñào v i<br /> con hát c a các lo i hình ngh thu t trong và<br /> ngoài nư c. Trong bài vi t, chúng tôi ñã s d ng<br /> nh ng thu t ng hi n ñ i như “trào lưu” và “ñ i<br /> chúng” v i ý nghĩa ch m t xu th nh t th i c a<br /> m t s ñông ra ñ i và m t ñi trong m t ñi u ki n<br /> th i gian, không gian nh t ñ nh, nh m làm rõ<br /> quan ni m: quy lu t chung c a ngh thu t nhân<br /> lo i là theo hai dòng phát tri n: văn hóa dân gian<br /> <br /> TAÏP CHÍ PHAÙT TRIEÅN KH&CN, TAÄP 16, SOÁ X2- 2013<br /> và ngh thu t chuyên nghi p20, thì ca trù cũng<br /> không ngo i l ; và vai trò ca nương xưa nay v n<br /> bi n thiên theo hai xu hư ng như th .<br /> 1. Tên g i “ñào nương” và vai trò g n li n v i<br /> ngh thu t ca trù<br /> 1.1. S xu t hi n tên g i “ñào nương” hay “<br /> ñào” có th xem là c t móc ñ truy tìm l ch s<br /> ngu n g c c a ngh thu t ca trù. Trong nhi u d<br /> b n c a truy n thuy t t ngh ca trù, các giáo<br /> phư ng xưa v n th Mãn ðào Hoa công chúacon gái B ch ðinh21 Xà ð i Vương, bà là m t ca<br /> nương có tư ch t thông minh, có gi ng hát hay và<br /> tinh thông âm lu t, ñã ñ t ra l i hát ñào ñ d y<br /> ñ i [Doãn K Thi n sưu t m (1943), d n theo Vũ<br /> B ng 1971: 4]. Theo ð B ng ðoàn [1994: 3641] thì ñ i nhà Lê, ðinh L quê làng C ð m,<br /> huy n Nghi Xuân (Hà Tĩnh) ñư c Lý Thi t Qu i<br /> và Lã ð ng Tân cho m t khúc g d y làm cây<br /> ñàn. Nh ñàn, ðinh L ñã ch a b nh và cư i<br /> ñư c Hoa nương- con quan châu Thư ng Xuân<br /> (Thanh Hóa). L ch tri u phong t ng ðinh L là<br /> Thanh Xà ð i vương và Hoa nương là Mãn ðào<br /> Hoa công chúa. Cũng theo thuy t y, Nguy n<br /> ðôn Ph c [1923: 277] ñã th a nh n “hát ñào<br /> phôi thai phát tri n s m l m. Duy âm ñi u thì t n<br /> mát dân gian, ho c m i ngư i ch ra m i khúc,<br /> ho c m i x hát ra m i gi ng, khi xưa chưa có<br /> th ng nh t. Bà Mãn ðào Hoa công chúa là m t<br /> thiên tài âm nh c, t mình ch ra khúc hát các<br /> nơi, ñem tu b san thu t l i ñ d y ñ i”. Duy Vi t<br /> trong truy n ð t t và Phú Sơn trên t p chí Trung<br /> B c ch nh t (1943) cũng ñ ng quan ñi m cho<br /> r ng: “l i hát ñào ñã lâu ñ i r i, dù không rõ<br /> niên ñ i, nhưng ch c cũng ch ng sau l i hát<br /> <br /> 20<br /> <br /> “Văn hóa dân gian duy trì tính h n ñ ng hai bình di n: sáng<br /> t o và nh ng ho t ñ ng khác c a con ngư i, trong lúc ñó,<br /> ngh thu t chuyên nghi p (s n xu t ngh thu t) thì tách bi t<br /> và ñi ñ n khu bi t hóa thành các phương th c khác nhau: lo i,<br /> th ” [M.Cagan 2004: Hình thái h c ngh thu t, Phan Ng c<br /> d ch, NXB H i nhà văn, H., tr.273].<br /> 21<br /> Các nhà nghiên c u cho bi t các nơi có ñào thì thư ng<br /> liên quan ñ n h ðinh, nhưng chưa có l i gi i ñáp [Vũ Ng c<br /> Khánh 1997: 16-24].<br /> <br /> tu ng, chèo v n là nh ng l i hát phát sinh t ñ i<br /> Tr n sơ” [d n theo Vũ B ng 1971: 8].<br /> D a theo truy n thuy t, ð i Vi t s ký toàn thư<br /> cũng ghi nh n v năm 1025 và Vi t s tiêu án c a<br /> Ngô Thì S ñ u cho r ng th i Lý Thái T , trong<br /> ban N nh c có ngư i ca nhi tên ðào Th gi i<br /> ngh hát, thư ng ñư c vua ban thư ng, ngư i ñ i<br /> hâm m nên g i các con hát là ñào nương ( ñào).<br /> Công dư ti p ký (1775) c a Vũ Phương ð , L ch<br /> tri u hi n chương lo i chí (1819) c a Phan Huy<br /> Chú, ð i Nam nh t th ng chí - t nh Hưng Yên<br /> (1882) c a Qu c s quán tri u Nguy n thì d a<br /> trên s tích vào th i ñi m mu n hơn, cu i nhà H<br /> (1400), m t ca nhi h ðào có công gi t gi c ñư c<br /> dân làng l p ñ n th , t ñó ca nhi ñư c g i là<br /> ñào [d n theo Nguy n ð c M u 2010: 13]. Vì<br /> thông tin trên ch cho bi t giai ño n th k XI,<br /> ngh xư ng ca chuyên nghi p v i ngh nhân ph<br /> n ñư c g i là “ ñào” ch không nói hát ñào là<br /> ngh thu t gì nên gi i nghiên c u văn h c s<br /> quan ni m r ng ñào nương cũng như cô ñào, ñào<br /> hát ch là tên g i chung cho n di n viên c a các<br /> lo i hình ngh thu t truy n th ng l n hi n ñ i và<br /> ca trù ra ñ i r t mu n t th k XVIII tr ñi, vì<br /> ph i r t lâu sau khi các lo i hình ngh thu t dân<br /> gian (thơ ca, hò vè, hát chèo, quan h , …) ñã hình<br /> thành và các th thơ l c bát, song th t l c bát l n<br /> ñ u tiên ra ñ i trong l ch s văn h c, và c n ph i<br /> có m t t ng l p nhà nho tham gia sáng tác và<br /> thư ng th c nó. Th nh t, h nh m l n “ ñào,<br /> ñào nương” v n là tên g i ñ c trưng riêng c a<br /> ngh thu t ca trù v i “cô ñào, ñào hát” c a nh ng<br /> lo i hình ngh thu t khác, mà ñó ch ng qua cũng<br /> là cách chuy n d ch ng nghĩa t khái ni m ñào<br /> c a ca trù ñ g i chung cho các n di n viên sân<br /> kh u, ñi n nh. Th hai là nh m l n hát nói v i ca<br /> trù, ch vì “hát nói thông d ng nh t, có văn<br /> chương lý thú nh t” [Dương Qu ng Hàm 1968:<br /> 154] nên v i k t lu n ca trù ra ñ i r t mu n cùng<br /> v i l ch s hát nói (s n ph m c a các nhà nho ñ u<br /> th k XVIII tr ñi). Th c t , ngoài hát nói, ca trù<br /> <br /> Trang 95<br /> <br /> Science & Technology Development, Vol 16, No.X2- 2013<br /> còn có nhi u ñi u hát khác22, trong ñó khúc Non<br /> mai, H ng h nh ch ñư c hát trong L t t (bà<br /> Mãn ðào Hoa) có l là l i hát lâu ñ i nh t ñ<br /> minh ch ng cho b dày c a l ch s ca trù.<br /> M t s khác có căn c xác th c và toàn di n<br /> hơn, trong Vi t s thông giám cương m c và Vi t<br /> Nam c văn h c s c a Nguy n ð ng Chi cho<br /> r ng: T ñ i Lý, ngh thu t múa hát ñã th nh, các<br /> ñào ñã có ñi u hát riêng ñ u dùng l i l c bát<br /> bi n hóa ra. ð i Tr n l i hát ñào dùng trong<br /> giáo phư ng bây gi ñã nhi u và nh ñư c l i<br /> văn hát tu ng pha Tàu và ta, l i thêm có thơ phú<br /> qu c âm xu t hi n nên hát ñào d n d n sinh ra<br /> l m l i [d n theo Lê Văn H o 1963: 721-722].<br /> Th i Lê sơ (th k XV), ngh thu t âm nh c có<br /> m t bư c phát tri n ñ t phá nh Âm lu t H ng<br /> ð c c a Lê Thánh Tông (1460-1497), nh Nho<br /> h c c c th nh, vài nho s ñã tham gia sáng tác bài<br /> hát cho ñào. Gia ph ti n s Lê ð c Mao (14621529) ñã ghi l i bài thơ Nôm ð i Ngh bát giáp<br /> thư ng ñào gi i văn (so n trư c năm 1500) mà<br /> sau này Nguy n Xuân Di n [2007: 72] ñã d ch và<br /> chú thích ñó là tư li u s m nh t ñư c bi t có hai<br /> ch “ca trù”23. Qua tư li u văn bia (có ghi ch ca<br /> trù” t th k XV và hình nh cây ñàn ñáy trên<br /> ñiêu kh c ñình làng t trư c th k XVI), Nguy n<br /> Xuân Di n k t lu n: th k th XV, ca trù ñã là<br /> m t b môn khá hoàn ch nh. ð n th k XVIIXVIII, t ch c giáo phư ng ñã hoàn b , qu n lý<br /> và mua bán quy n hát c a ñình [2007: 78]. Tuy<br /> nhiên, nhóm nghiên c u này v n chưa k t lu n gì<br /> v th i ñi m l ch s tên g i “ ñào” và ñi u ki n<br /> l ch s s n sinh ra nó. Quá trình ñi n dã c a nhóm<br /> nghiên c u Vi n Âm nh c Vi t Nam (2006) ñã<br /> tìm ra B c Ninh có 10 ñình làng cùng th m t<br /> ông tư ng phò giúp Hai Bà Trưng (th k I<br /> tr.CN) tên là Doãn Công, có v là ñào nương (<br /> ñào) [H sơ ng c qu c gia]. Phát hi n này ñ ng<br /> 22<br /> <br /> Trong Vi t Nam ca trù biên kh o, ð B ng ðoàn ñã th ng<br /> kê 46 ñi u hát (hay còn g i là cách hát, l i hát hay th hát) và<br /> có ngôn b n c a các ñi u ñ minh ñ nh.<br /> 23<br /> Trong bài thơ này, ch “ca trù” xu t hi n hai l n: “Th bôi<br /> k ch c, ca trù ñi m trăm; M ng nay ti c ca trù th y n”.<br /> <br /> Trang 96<br /> <br /> nh t khái ni m ñào v i khái ni m “con hát”<br /> trong ð i Vi t s ký toàn thư và ð i Vi t s ký<br /> ti n biên24. Dương ðình Minh Sơn [2009: 31-36]<br /> cũng ñã công b m t phát hi n m i: ðó là ngu n<br /> g c c a ch “ñào” là tên c a m t trong b n ñ a<br /> bé25 c a th y trò gánh hát th trong các ñ n mi u<br /> dân gian, sau này ñư c Lý Thái T ñưa vào làm<br /> l i hát th<br /> Thái Mi u mà thành l i hát c a ban<br /> N nh c Cung ñình và ngu n g c ch trù là t<br /> m t l i hát trù y m trong hát th 26. Ch “trù”<br /> theo nghĩa trù y m có g c gác sâu xa hơn gi<br /> thuy t “ch trù là cái th tre ghi ch Nho, thư ng<br /> cho ñào, sau khi hát ñào ñ i l y ti n” [ðào<br /> Duy Anh- Hán Vi t t ñi n, d n theo Nguy n<br /> Nghĩa Nguyên 2011: 18].<br /> Như v y, các nhà nghiên c u quan ni m ngu n<br /> g c tên g i ñào g n li n v i l ch s ca trù tr i<br /> dài su t m t ngàn năm Thăng Long, k t khi có<br /> l i hát th<br /> Thái Mi u, ñào (ñào nương) là tên<br /> g i ñ c trưng ñ ch ngư i hát ca trù. Vi c lý gi i<br /> và ñưa thêm c li u xác th c ñòi h i nhi u th i<br /> gian và s công phu hơn, t m th i chúng ta ch p<br /> nh n cách gi i thích trên.<br /> 1.2. V sau, kho ng cu i th k XIX, n a ñ u<br /> th k XX, ñào thư ng ñư c g i là cô ñ u. T<br /> "cô ñ u" thì có ngư i cho là "cô ñào" b nói tr ch<br /> ñi, ch “ ” là ch Nho có nghĩa là “cô”, ñào<br /> có nghĩa là cô ñào [Vũ B ng 1971: 11]. M t s<br /> ngư i hi u t "cô ñ u" là m t cái tên x u vì lúc<br /> 24<br /> ð i Vi t s ký toàn thư (1479) k An Dương Vương (255<br /> tr.CN) ghi v chuy n rùa vàng ch ra nguyên nhân thành ñ p<br /> không xong là do “trong núi có con qu , ñó là ngư i con hát<br /> th i trư c ch t chôn ñ y hóa thành”. ð i Vi t s ký ti n<br /> biên, kh c in dư i th i Tây Sơn (1800) chép: “Theo ngo i s ,<br /> Trình hoàng h u là con hát, quê làng Dương Thâm, qu n<br /> Giao Ch . Nay ñ y có ñ n th Tri u ðà và Trình hoàng h u.<br /> Sau này con cháu Trình Th ñ i ra h Tr n, v n gi nghi p ca<br /> công, nên có ñ n th , hàng năm ñ n ngày 11 tháng ch p thì<br /> gi t ”[Hát c a ñình L Khê].<br /> 25<br /> Cam. Quýt, M n, ðào [khi còn nh ] tóc ñ ch m, hát h u<br /> thánh. ð n khi cô ðào l n lên thì nghi m nhiên g i là “ðào<br /> Th ”, ngư i b trên g i là con hát.<br /> 26<br /> Hát th có nhi u công ño n khác nhau như: 1. Hát công tích<br /> c a v th n th trong mi u; 2. Hát cúng th th n, hát cúng<br /> cháo cho ma th p phương và hát cúng “trù y m” tr tà, ñu i<br /> ma. L i hát tr tà, ñu i ma này là công ño n th hai g i là<br /> cúng t y u , trư c khi vào l cúng chính ngôi ñình làng<br /> [Dương ðình Minh Sơn 2009: 39].<br /> <br /> TAÏP CHÍ PHAÙT TRIEÅN KH&CN, TAÄP 16, SOÁ X2- 2013<br /> này có câu thành ng “Cô ñ u, cô ñít, cô ñuôi”<br /> [Nguy n Nghĩa Nguyên 2011: 19]. Nhưng, thành<br /> ki n c a dân gian ñôi khi không ph n ánh ñúng<br /> s th t l ch s . ñào có tên là “cô ñ u” khi vào<br /> th i ñi m này, các ñào ñã tích lũy ñư c v n<br /> li ng, kinh nghi m, ñ s c thoát ly kh i giáo<br /> phư ng, t thân m nhà hát (ca quán) thành th<br /> ñ d y hát và kinh doanh ngh hát. Nguy n ðôn<br /> Ph c [1923] và ð B ng ðoàn- ð Tr ng Hu<br /> [1994: 44] cho r ng ch "ñ u" ám ch ti n ñ u<br /> mà theo t c l các h c trò ph i trích ra ñ ph ng<br /> dư ng ngư i th y d y hát c a mình. "Cô ñ u" l i<br /> cũng thư ng ñư c dùng ñ ch nh ng cô ca s có<br /> nhi u h c trò. Cô ñ u thoát thai t<br /> ñào. “Ti ng<br /> cô thay ti ng cho rõ ràng, ti ng ñ u thay ti ng<br /> ñào ñ t ý tán t ng b c danh ca” [Vũ B ng<br /> 1971: 3-5]. Vì th , cái tên cô ñ u không có<br /> trong giáo phư ng và cũng không ph i là ngư i<br /> x Ngh (B c Trung B ) ñ t ra, mà do “nh p<br /> c ng” t B c B vào [Nguy n Nghĩa Nguyên<br /> 2011: 19].<br /> 1.3. Căn c vào tên ngư i ca nương, ngư i ta<br /> còn g i ngh thu t ca trù b ng nh ng tên sau: hát<br /> ñào, hát cô ñ u, ñào nương ca (nương nương<br /> ca)27, căn c vào b n không gian di n xư ng c a<br /> ñào nương: cung vua, ñình làng (ñ n th n), dinh<br /> quan (tư gia) và ca quán và phương th c bi u<br /> di n c a h , ca trù còn ñư c g i là hát hát nhà trò<br /> (hát c a ñình), hát nhà tơ (hát nhà ty, hát c a<br /> quy n), hát th (trù); Thanh Hóa còn g i là hát<br /> ca công, hát gõ,…<br /> T nh ng ñ c ñi m v a nêu, chúng tôi ñi ñ n<br /> ñ nh nghĩa v<br /> ñào và ca trù: Ca trù là m t th<br /> lo i hát thính phòng xu t x t hát th (tín<br /> ngư ng dân gian) ñư c bác h c hóa thành hát<br /> chơi (gi i trí cho t ng l p trí th c), trong ñó ñào<br /> gi vai chính bên c nh kép28 ñ m ñàn ñáy và<br /> <br /> quan viên29 c m ch u thư ng th c. ñào là ch c<br /> danh c a m t n ngh nhân hát ca trù, còn ñư c<br /> g i là ñào nương hay cô ñ u.<br /> <br /> Thi u n vác ñàn ñáy, ñiêu kh c g t i ñình ð i Phùng, huy n<br /> ðan Phư ng (Hà Tây)30.<br /> <br /> 1.4. Và, m t ñúc k t chung cho vai trò ca<br /> nương trong ngh thu t ca trù: ðó là vai trò ngư i<br /> ngh nhân ña năng, m t mình ñ m ñương nhi u<br /> vai như ca, múa, di n trò,…. Nh ng vai này ñ u<br /> là vai chính, l i không có ai có th thay th hay<br /> ñ ng ngang hàng v i ñào nương. Không như<br /> nh ng lo i hình dân nh c khác, các vai di n k c<br /> vai chính cũng có th thêm vào hay b b t th<br /> nào cũng ñư c. ð n ca tài t không có ca nương<br /> thì tay ñàn v n t o ñư c m t bu i nh c, ñám ñông<br /> có th tham gia cu c hát như hát v i nhau, thi<br /> nhau hát…Chèo mà thi u cô ñào hay anh h , múa<br /> r i nư c mà thi u m t nhân v t chú ti u… cũng<br /> 29<br /> <br /> 27<br /> Hai khái ni m này có trong các thư t ch, Ôn Như Nguy n<br /> Văn Ng c ñã s d ng ñ làm tiêu ñ cho tác ph m c a mình ðào nương ca (1932).<br /> 28<br /> Kép là m t nam ngh nhân gi vai trò nh c công g y ñàn<br /> ñáy bên c nh ñào. Cách g i “ñào” và “kép” là thu t ng ñ c<br /> thù c a c u trúc văn hóa ca trù.<br /> <br /> Theo t p quán dân gian thì ñi hát ca trù là sinh ho t c a b c<br /> phong lưu công t như con c a các quan ph , huy n mà t c l<br /> xưa thư ng g i là quan viên t ñư c ñ c ân mi n t p d ch<br /> trong làng.<br /> <br /> 30<br /> <br /> Ngu n: ð c kh o ca trù Vi t Nam, Nhi u tác gi , NXB<br /> Vi n Âm nh c H., (2006), tr. 531<br /> <br /> Trang 97<br /> <br /> Science & Technology Development, Vol 16, No.X2- 2013<br /> không nh hư ng gì. Nhưng v i ca trù thì không,<br /> ñây là m t ngh thu t ñã ñư c công th c hóa<br /> thành b ba b t bi n: ñào- kép- quan viên. Th m<br /> chí n u v ng anh kép hay quan viên c m tr ng thì<br /> ñào v n có th c m ñàn ñáy31 v a hát v a ñàn.<br /> “Tho t kỳ th y, ñào hát v i m t nh c công<br /> ñ ng g y ñàn ñáy hòa theo, và m t nh c công<br /> n a chuyên c m m t c p sênh ti n ñ gõ nh p.<br /> Nh c công g y ñàn là kép ñàn, còn nh c công gõ<br /> sênh g i là kép chân bìa. V sau, công vi c c a<br /> kép chân bìa không có gì khó khăn nên ñào<br /> dùng m t c phách v a gõ v a hát, ch c n có kép<br /> ñàn mà thôi. T ñó tr ñi thì ch có hai ngư i,<br /> m t trai m t gái h p l i thành c p nên thiên h<br /> g i v n t t là ñào và kép” [Tchya 1959: 47]. ði u<br /> nay nghĩa là ñào có th ñóng thay vai c a kép<br /> nhưng kép (hay b t c ai) không th thay th vai<br /> c a ñào. Không có ñào thì không còn cu c hát<br /> ca trù, vì b n ch t ca trù là nh c hát ch không<br /> ph i nh c ñàn, kép ñàn ch ñóng vai ph h tr<br /> nâng ñ cho ti ng hát ñào nương. Vì th , ñôi lúc<br /> ñào ñư c hi u ñ ng nh t v i toàn b ngh thu t<br /> ca trù ( ñào là ca trù).<br /> 2. Vai trò ca nương khi ca trù còn trong trào<br /> lưu ñ i chúng<br /> Khi Thăng Long còn là ch n ñ ñô, trào lưu hát<br /> ñào r t th nh hành, t Hà Tĩnh tr ra B c, không<br /> huy n, t nh nào không có. M i huy n có ñ n 2,3<br /> làng ñào, có khi 2,3 huy n giao hi u v i nhau<br /> mà k t thành ñoàn th g i là Ty giáo phư ng,<br /> ñ ng ñ u là qu n giáp (ông Trùm), chia nhau gi<br /> quy n hát c a ñình, ñình c a t p nào, t p y hát,<br /> ñư c hư ng quy n l i và nghĩa v công ích làng<br /> xã. Tư li u văn bia cũng cho th y trong su t m t<br /> th i gian l ch s lâu dài (t năm 1672) ñông ñ o<br /> nhân dân ñã yêu thích ca trù, coi vi c thư ng th c<br /> ca trù như m t nhu c u văn hóa, vi c bi u di n ca<br /> trù ñã ñem l i ngu n l i kinh t cho ngư i ngh<br /> <br /> 31<br /> Làng ca trù ñã quen v i hình nh tiên n ôm ñàn ñáy trên<br /> ñiêu kh c ñình làng, cũng như không l y làm l khi ñào nương<br /> Ph m Th Hu ñư c m nh danh là “ñào ñàn ñ u tiên c a ngh<br /> ca trù” [“Ca trù - m t di s n văn hóa c n ñư c b o t n” 2009].<br /> <br /> Trang 98<br /> <br /> s dân gian l n các nhà t ch c [Nguy n Xuân<br /> Di n 2007: 82].<br /> 2.1. Vai trò ca nương trong l th c dân gian<br /> Vai trò, b n ch t g c c a cô ñào Vi t Nam<br /> không ph i xu t phát t văn hóa k n như geisha<br /> Nh t B n hay kisaeng Hàn Qu c, mà ñó là vai trò<br /> ph c v tín ngư ng làng xã. “Hát ñào xưa có<br /> tính ch t ch y u là ph ng s văn hóa dân gian<br /> trong nh ng bu i cúng t , … Vai trò quan tr ng<br /> nh t c a ñào t kh i th y ñ n nay, là vai trò c a<br /> m t ngh thu t bình dân ch ý tô ñi m cho m t<br /> khía c nh c a tôn giáo bình dân là s cúng t<br /> Thành hoàng” [Lê Văn H o 1963: 719, 734]. Will<br /> Durant nói: “Thuy t linh h n ñã phát sinh ra thi<br /> ca. Văn thơ phát sinh t các bài hát tôn giáo ho c<br /> các câu th n chú do các th y pháp t ng r i truy n<br /> kh u l i” [2006: 162, 173]. Theo quy lu t ñó, hát<br /> ñào có l ch s lâu ñ i t nh ng bài hát tôn giáo<br /> ch không ph i là nh ng bài thơ hát nói tr tình<br /> ra ñ i mu n như nhi u ngư i v n nghĩ. ð c trưng<br /> c a hát th là trư c m i bu i di n luôn có m t<br /> cu c t l , sau là hát dâng hương v i l i văn trau<br /> chu t, nghiêm trang, khác v i dân ca lao ñ ng<br /> như hò, vè, hát ví, quan h không c n nh c ñ m,<br /> hát th có ñ ca l n nh c. Hát th ca trù có hát<br /> th t sư và hát t thành hoàng. Nh ng bài hát th<br /> còn ñư c dùng trong hát thi ñ tuy n ñào.<br /> 2.1.1.Trong hát th t sư, ñào ñóng vai “con<br /> nhà ngh ” tri ân và tư ng v ng v v ti n b i khai<br /> sinh và b o h ngh ca trù, cũng như các phư ng<br /> th công, bách ngh , ngh hát ñào cũng theo<br /> trào lưu tìm cho ñư c m t v làm t sư. M t s<br /> nơi Ngh Tĩnh và làng C ð m (Hà Tĩnh) th<br /> các v th n ð o giáo như ðông Phương Sóc và<br /> Lý Thi t Qu i. Làng ð i xá, huy n Tiên L , t nh<br /> Hưng Yên thì th cô ðào có công gi t gi c Minh<br /> (ñ u th k XV). Dân Thanh Hóa thì th bà Mãn<br /> ðào Hoa (B ch Hoa), vào ngày l t , khúc Non<br /> mai H ng h nh ñư c hát ñ tư ng nh công c a<br /> bà sáng t o ra nó. “ ñào t sư” là m t bi u<br /> tư ng c a s truy n ngh . T p t c làng xã quy<br /> ñ nh m i giáo phư ng là m t h riêng ñ ti n b<br /> <br />
Đồng bộ tài khoản