intTypePromotion=3

Về quyền được hưởng thụ những lợi ích và ứng dụng của tiến bộ khoa học qua một số văn kiện quốc tế

Chia sẻ: Angicungduoc Angicungduoc | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:8

0
1
lượt xem
0
download

Về quyền được hưởng thụ những lợi ích và ứng dụng của tiến bộ khoa học qua một số văn kiện quốc tế

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết làm rõ hơn vấn đề quyền được hưởng thụ những lợi ích và ứng dụng của tiến bộ khoa học qua một số văn kiện quốc tế thông qua cơ sở pháp lý quốc tế; mối quan hệ với một số quyền khác; mức độ quan tâm của cộng đồng nhân quyền quốc tế.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Về quyền được hưởng thụ những lợi ích và ứng dụng của tiến bộ khoa học qua một số văn kiện quốc tế

  1. VÒ QuyÒn ®−îc h−ëng thô nh÷ng lîi Ých vµ øng dông cña tiÕn bé khoa häc qua mét sè v¨n kiÖn quèc tÕ Hoµng Mai H−¬ng(* LuËt quèc tÕ vÒ quyÒn con ng−êi b¶o vÖ viÖc h−ëng thô, bao gåm c¶ khÝa c¹nh tù do khai th¸c vµ tiÕp cËn nh÷ng lîi Ých vµ c¸c øng dông cña tiÕn bé khoa häc, coi ®ã lµ mét quyÒn c¬ b¶n cña con ng−êi. Tuyªn ng«n ThÕ giíi vÒ QuyÒn Con ng−êi (UDHR, n¨m 1948) vµ C«ng −íc Quèc tÕ vÒ c¸c QuyÒn Kinh tÕ, X· héi vµ V¨n hãa (ICESCR, n¨m 1966) lµ hai trong sè c¸c v¨n kiÖn quèc tÕ cèt lâi vÒ quyÒn con ng−êi ghi nhËn quyÒn nµy. Bµi viÕt gãp thªm lêi bµn, lµm râ vÊn ®Ò nªu trªn qua mét sè v¨n kiÖn quèc tÕ. 1. C¬ së ph¸p lý quèc tÕ tiªn ®−îc quy ®Þnh t¹i §iÒu 13 cña Sù quan t©m ®Õn viÖc h−ëng thô, Tuyªn ng«n ch©u Mü vÒ QuyÒn vµ chia sÎ nh÷ng lîi Ých cña tiÕn bé khoa NghÜa vô cña Con ng−êi (ADRD): “Mäi häc vµ c«ng nghÖ trªn c¬ së b×nh ®¼ng, ng−êi cã quyÒn tham gia ®êi sèng v¨n phôc vô lîi Ých chung v× hßa b×nh vµ hãa céng ®ång, h−ëng thô nghÖ thuËt, ph¸t triÓn cña nh©n lo¹i thùc sù næi lªn vµ tham gia vµo nh÷ng lîi Ých b¾t nguån sau ChiÕn tranh ThÕ giíi lÇn thø Hai. tõ sù tiÕn bé vÒ tri thøc, ®Æc biÖt lµ Nã b¾t nguån tõ nhËn thøc cña c¶ nh©n nh÷ng ph¸t hiÖn míi vÒ khoa häc. §ång lo¹i, ®Æc biÖt lµ cña c¸c nhµ khoa häc, thêi, mäi ng−êi cã quyÒn ®−îc b¶o hé r»ng nh÷ng thµnh tùu khoa häc vµ c«ng nh÷ng lîi Ých vÒ ®¹o ®øc vµ vËt chÊt ®èi nghÖ ®ãng vai trß quan träng cho sù ph¸t víi nh÷ng ph¸t minh míi cña hä, hay triÓn cña nh©n lo¹i. Tuy nhiªn, ý t−ëng bÊt kú t¸c phÈm v¨n häc, c«ng tr×nh nµy ®· bÞ l¹m dông trë thµnh c«ng cô khoa häc hay nghÖ thuËt nµo mµ hä lµ phôc vô cç m¸y chiÕn tranh cña c¸c chÕ t¸c gi¶” (xem: 2).(*Tuy nhiªn, ADRD míi ®é ph¸t xÝt trªn kh¾p thÕ giíi, ®Æc biÖt lµ chØ lµ v¨n kiÖn cã tÝnh chÊt khu vùc, cña chÕ ®é ph¸t xÝt §øc ë giai ®o¹n tr−íc trong khi b¶n chÊt vµ ph¹m vi cña vÊn vµ trong ChiÕn tranh ThÕ giíi lÇn thø ®Ò lµ mang tÝnh toµn cÇu. Hai qua nh÷ng vô th¶m s¸t vµ diÖt Trªn c¬ së quy ®Þnh t¹i §iÒu 13 cña chñng ®èi víi ng−êi Do Th¸i vµ ng−êi ADRD, s¸u th¸ng sau khi ADRD ®−îc d©n ë kh¾p ch©u ¢u (1, tr.250-252). ban hµnh, Tuyªn ng«n ThÕ giíi vÒ QuyÒn Con ng−êi (UDHR) ®−îc §¹i héi ®ång QuyÒn ®−îc h−ëng thô nh÷ng lîi Ých vµ øng dông cña tiÕn bé khoa häc ®−îc (*) ThS. NCV., ViÖn Nghiªn cøu QuyÒn Con ghi nhËn trong nhiÒu v¨n kiÖn ph¸p lý ng−êi, Häc viÖn ChÝnh trÞ - Hµnh chÝnh Quèc gia quèc tÕ vµ khu vùc. QuyÒn nµy lÇn ®Çu Hå ChÝ Minh.
  2. 38 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 2.2011 Liªn Hîp Quèc th«ng qua(*), víi 30 ®iÒu nµo, mµ ®ã lµ quyÒn cña mäi ng−êi ®−îc kho¶n, trong ®ã §iÒu 27 gåm hai kho¶n, tiÕp cËn vµ khai th¸c nh÷ng lîi Ých cña quy ®Þnh vÒ quyÒn ®−îc tiÕp cËn nh÷ng nã v× môc ®Ých hßa b×nh vµ ph¸t triÓn. lîi Ých vµ øng dông cña tiÕn bé khoa häc MÆc dï UDHR nãi chung vµ §iÒu 27 nãi th«ng qua ph¸t triÓn c«ng nghÖ, cô thÓ: riªng kh«ng cã tÝnh rµng buéc vÒ mÆt (1) Mäi ng−êi cã quyÒn tù do tham gia ph¸p lý, nh−ng nã lµ chuÈn mùc thµnh ®êi sèng v¨n hãa cña céng ®ång, h−ëng tùu chung cña tÊt c¶ mäi ng−êi vµ cña thô nghÖ thuËt, vµ chia sÎ tiÕn bé khoa c¸c d©n téc (xem: 3, Lêi nãi ®Çu), vµ häc vµ nh÷ng lîi Ých cña nã; (2) Mäi quan träng h¬n, nã lµ nÒn t¶ng cho viÖc ng−êi cã quyÒn ®−îc b¶o hé lîi Ých vÒ x©y dùng vµ th«ng qua nh÷ng v¨n kiÖn vËt chÊt vµ ®¹o ®øc b¾t nguån tõ mäi quèc tÕ cèt lâi kh¸c vÒ quyÒn con ng−êi s¶n phÈm khoa häc, v¨n häc, hay nghÖ cã tÝnh rµng buéc vÒ mÆt ph¸p lý, trong thuËt mµ ng−êi ®ã lµ t¸c gi¶ (xem: 3). ®ã cã C«ng −íc Quèc tÕ vÒ c¸c QuyÒn Cã thÓ nãi, sù ®ång thuËn trong ban Kinh tÕ, X· héi vµ V¨n hãa (ICESCR)(*) so¹n th¶o vÒ viÖc cã mét ®iÒu kho¶n (xem: 5) - v¨n kiÖn quèc tÕ cèt lâi thø hai trong UDHR quy ®Þnh quyÒn cña mäi vÒ quyÒn con ng−êi, sau UDHR, quy ng−êi ®−îc chia sÎ tiÕn bé khoa häc lµ ®Þnh vÒ c¸c quyÒn con ng−êi liªn quan t−¬ng ®èi cao (xem thªm: 4). §Ó th«ng ®Õn khoa häc, c«ng nghÖ, gi¸o dôc vµ v¨n qua ®−îc §iÒu 27 nh− néi dung vµ ng«n hãa. Tuy nhiªn, ICESCR kh¸c víi UDHR tõ hiÖn nay cña nã, nhiÒu häc gi¶ cho ë tÝnh rµng buéc vÒ mÆt ph¸p lý cña nã r»ng ®ã lµ sù héi tô cña ba yÕu tè. Thø víi c¸c quèc gia thµnh viªn; song còng v× nhÊt lµ nhËn thøc chung cña céng ®ång thÕ mµ gi¸ trÞ phæ qu¸t cña v¨n kiÖn nµy quèc tÕ vÒ tiÒm n¨ng hñy diÖt cña khoa l¹i thÊp h¬n so víi UDHR. Mäi quèc gia häc vµ c«ng nghÖ (xem: 1, 250-252). YÕu ®Òu viÖn dÉn UDHR, nh−ng kh«ng ph¶i tè thø hai lµ vai trß quan träng cña Tæ quèc gia nµo còng ¸p dông ICESCR. chøc V¨n hãa, Khoa häc vµ Gi¸o dôc cña ChÝnh v× tÝnh chÊt rµng buéc vÒ mÆt Liªn Hîp Quèc (UNESCO) trong qu¸ ph¸p lý thÓ hiÖn qua c¸c nghÜa vô mµ tr×nh so¹n th¶o nh÷ng ®iÒu kho¶n nµy. quèc gia thµnh viªn ph¶i thùc hiÖn nh− Vµ, yÕu tè thø ba chÝnh lµ ¶nh h−ëng quy ®Þnh tõ c¸c kho¶n (2) ®Õn kho¶n (4) cña ADRD, mµ cô thÓ lµ §iÒu 13 cña ë §iÒu 15, trong tæng sè 192 quèc gia v¨n kiÖn nµy. §¹i biÓu cña c¸c n−íc Mü thµnh viªn cña Liªn Hîp Quèc(**), míi cã La tinh trong ban so¹n th¶o UDHR ®· 160 quèc gia lµ thµnh viªn cña tÝch cùc vËn ®éng ®Ó ®−a ng«n ng÷ cña ICESCR(***). Ngoµi UDHR vµ ICESCR, ADRD vµo trong UDHR. §¹i héi ®ång Liªn Hîp Quèc vµ mét sè Nh×n chung, viÖc th«ng qua §iÒu 27 c¬ quan chuyªn m«n cña Liªn Hîp Quèc trong UDHR lµ mét b−íc tiÕn lín trong còng th«ng qua c¸c v¨n kiÖn liªn quan nhËn thøc cña céng ®ång quèc tÕ vÒ tÝnh ®Õn viÖc ¸p dông tiÕn bé khoa häc vµ chÊt nghiªm träng cña viÖc sö dông sai môc ®Ých tiÕn bé khoa häc vµ c«ng nghÖ; (*) NghÞ quyÕt 2200 A (XXI) ngµy 16/12/1966 cña ®ång thêi, nã còng thõa nhËn tiÕn bé §¹i héi ®ång Liªn Hîp Quèc. khoa häc vµ c«ng nghÖ kh«ng thuéc vÒ (**) Xem sè quèc gia thµnh viªn cña Liªn Hîp Quèc t¹i ®Þa chØ: http://www.un.org/en/members/ riªng mét c¸ nh©n, nhãm hay chÕ ®é index.shtml (ngµy 1/8/2010). (***) Xem sè quèc gia thµnh viªn cña ICESCR t¹i ®Þa chØ NghÞ quyÕt 217 A (III), ngµy 10/12/1948, cña (*) http://treaties.un.org/Pages/Treaties.aspx?id=4 §¹i héi ®ång Liªn Hîp Quèc. &subid=A&lang=en (ngµy 1/8/2010).
  3. VÒ quyÒn ®−îc h−ëng thô… 39 c«ng nghÖ trong mèi t−¬ng quan víi §iÒu 15 (1.a). Bªn c¹nh ®ã, mét sè quy quyÒn con ng−êi nãi chung. VÝ dô: ®Þnh kh¸c cña ICESCR còng liªn quan Tuyªn bè vÒ Sö dông TiÕn bé Khoa häc ®Õn khoa häc vµ c«ng nghÖ, vÝ dô, §iÒu vµ C«ng nghÖ phôc vô môc ®Ých Hßa 11(2) quy ®Þnh quyÒn kh«ng bÞ ®ãi cña b×nh vµ v× Lîi Ých cña Nh©n lo¹i(*); mäi ng−êi; quyÒn nµy g¾n víi viÖc thùc Tuyªn bè Vienna (1993)(**); Tuyªn bè hiÖn c¶i tiÕn ph−¬ng thøc s¶n xuÊt, b¶o Toµn cÇu vÒ CÊu tróc Gen ë Ng−êi vµ tån vµ ph©n phèi l−¬ng thùc th«ng qua QuyÒn Con ng−êi (1997)(***); C«ng −íc viÖc khai th¸c tèi ®a tri thøc khoa häc B¶o vÖ QuyÒn vµ Nh©n phÈm cña Con vµ c«ng nghÖ. Hay, §iÒu 2(1) vµ §iÒu 23 ng−êi trong øng dông Sinh häc vµ Y häc cña ICESCR quy ®Þnh sù cÇn thiÕt cã (1997)(****); Tuyªn bè Quèc tÕ vÒ Sè liÖu trî gióp kü thuËt tõ c¸c n−íc kh¸c ®èi Gen ë Ng−êi (2003); Tuyªn bè ThÕ giíi víi nhiÒu n−íc ®Ó cã ®ñ n¨ng lùc thùc vÒ §¹o ®øc Sinh häc vµ QuyÒn Con hiÖn c¸c quyÒn ®−îc ghi nhËn trong ng−êi (2005)(*****), v.v... Nh÷ng v¨n kiÖn C«ng −íc nµy. §iÒu 12 cña ICESCR quy nµy chñ yÕu nhÊn m¹nh ®Õn viÖc t¨ng ®Þnh quyÒn ®−îc h−ëng thô chuÈn mùc c−êng sù h−ëng thô nh÷ng lîi Ých vµ cao nhÊt cã thÓ ®−îc vÒ søc kháe thÓ chÊt øng dông cña tiÕn bé khoa häc dùa trªn vµ tinh thÇn. MÆc dï quyÒn nµy kh«ng c¸ch tiÕp cËn quyÒn con ng−êi. Nãi c¸ch ®Ò cËp râ ®Õn vai trß cña khoa häc vµ kh¸c, nh÷ng v¨n kiÖn nµy x©y dùng mét c«ng nghÖ, nh−ng ®Ó ®¹t ®−îc nh÷ng néi khung ph¸p lý nh»m ®¶m b¶o r»ng dung hay môc tiªu theo quy ®Þnh t¹i nh÷ng ho¹t ®éng liªn quan ®Õn khoa kho¶n 2 cña §iÒu nµy th× kh«ng thÓ häc vµ c«ng nghÖ ph¶i ®−îc ®Æt trong kh«ng phô thuéc vµo tiÕn bé khoa häc bèi c¶nh cña nguyªn t¾c b¶o ®¶m quyÒn vµ c«ng nghÖ. QuyÒn ®−îc gi¸o dôc con ng−êi. (§iÒu 13 vµ 14 cña ICESCR) còng cã quan hÖ chÆt chÏ víi quyÒn ®−îc h−ëng 2. Mèi quan hÖ víi mét sè quyÒn kh¸c thô lîi Ých vµ øng dông cña tiÕn bé khoa QuyÒn ®−îc h−ëng thô nh÷ng lîi Ých häc. Trong thêi ®¹i ngµy nay, nh÷ng øng vµ øng dông cña tiÕn bé khoa häc cã dông tiÕn bé khoa häc vµ c«ng nghÖ ®ãng quan hÖ mËt thiÕt víi nhiÒu quyÒn con vai trß to lín trong viÖc t¨ng c−êng tÝnh ng−êi kh¸c, trong ®ã cã c¶ c¸c quyÒn phæ cËp vµ n©ng cao chÊt l−îng gi¸o dôc. d©n sù vµ chÝnh trÞ. §iÒu ®ã thÓ hiÖn ë Gi¸o dôc tõ xa – h×nh thøc gi¸o dôc hoµn viÖc, §iÒu 27 cña UDHR, §iÒu 15 cña toµn dùa vµo vai trß cña khoa häc vµ ICESCR ghi nhËn mèi liªn hÖ gi÷a c«ng nghÖ - ®ang trë thµnh mét trong quyÒn ®−îc h−ëng thô lîi Ých vµ nh÷ng nh÷ng h×nh thøc ®−îc lùa chän phæ biÕn øng dông cña tiÕn bé khoa häc víi quyÒn ë nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi. së h÷u trÝ tuÖ - trong §iÒu 15 (1.c) vµ quyÒn tham gia ®êi sèng v¨n hãa - trong Trong sè c¸c quyÒn d©n sù vµ chÝnh trÞ cã quan hÖ víi quyÒn ®−îc h−ëng thô nh÷ng lîi Ých vµ øng dông cña tiÕn bé (*) NghÞ quyÕt 3384 (XXX) cña §¹i héi ®ång Liªn khoa häc lµ quyÒn ®−îc t×m kiÕm, tiÕp Hîp Quèc, 1975. (**) §−îc th«ng qua t¹i Héi nghÞ ThÕ giíi vÒ nhËn vµ phæ biÕn th«ng tin (5, §iÒu 19, QuyÒn Con ng−êi, t¹i Vienna, ¸o, 1993. kho¶n 2). Intenet, ®iÖn tho¹i truyÒn (***) §−îc UNESCO th«ng qua t¹i Héi nghÞ Toµn h×nh thÕ hÖ 3G hay 4G ®Òu lµ nh÷ng thÓ cña UNESCO, ngµy 11/11/1997. ph−¬ng tiÖn truyÒn th«ng siªu viÖt, (****) §−îc Héi ®ång ch©u ¢u th«ng qua ngµy 4/4/1997. ph¸t minh khoa häc vÜ ®¹i cña con ng−êi (*****) §−îc UNESCO th«ng qua ngµy 19/10/2005. trong thÕ kû XX vµ nh÷ng n¨m ®Çu thÕ
  4. 40 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 2.2011 kû XXI, gióp ®Èy nhanh vµ hiÖn thùc 3. Møc ®é quan t©m cña céng ®ång nh©n quyÒn hãa hoµn h¶o quyÒn tiÕp cËn vµ phæ quèc tÕ biÕn th«ng tin cña con ng−êi. C«ng nghÖ Kh«ng ai phñ nhËn quyÒn ®−îc ®iÖn tö còng gãp phÇn to lín vµo viÖc h−ëng thô nh÷ng lîi Ých vµ c¸c øng thùc hiÖn quyÒn bÇu cö cña ng−êi d©n dông cña tiÕn bé khoa häc lµ mét quyÒn (5, §iÒu 25, kho¶n b). Ngµy nay, viÖc c¬ b¶n cña con ng−êi. Tuy nhiªn, trong kiÓm phiÕu bÇu cö ë nhiÒu n−íc, nh− ë thµnh phÇn cÊu t¹o nªn quyÒn nµy, cã Mü, ®Òu ®−îc tiÕn hµnh th«ng qua hÖ nh÷ng thµnh tè mµ cho ®Õn nay céng thèng ®iÖn tö; hoÆc, viÖc biÓu quyÕt ®ång nh©n quyÒn quèc tÕ, ®Æc biÖt trong trong nghÞ tr−êng ë c¸c n−íc giê ®©y sè nh÷ng ng−êi lµm luËt liªn quan ®Õn ®Òu ®−îc thùc biÖn b»ng viÖc bÊm nót vÊn ®Ò nµy, cßn tranh luËn víi nhau vÒ ®iÖn tö. Nh− vËy, cã thÓ thÊy r»ng ë ý nghÜa cña chóng. C©u hái mµ céng hÇu hÕt c¸c lÜnh vùc quyÒn con ng−êi, ®ång nh©n quyÒn quan t©m nhÊt vµ nh÷ng thµnh tùu vÒ khoa häc vµ c«ng còng thÓ hiÖn gi¸ trÞ cèt lâi nhÊt cña nghÖ ®Òu cã ®ãng gãp nhÊt ®Þnh kh«ng quyÒn nµy lµ nh− thÕ nµo th× ®−îc coi lµ chØ nh»m hiÖn thùc hãa mµ cßn ®¶m b¶o h−ëng thô nh÷ng lîi Ých vµ c¸c øng thùc hiÖn tèt h¬n vµ h÷u hiÖu h¬n c¸c dông cña tiÕn bé khoa häc? quyÒn ®ã. Ph©n tÝch ý nghÜa ph¸p lý cña HÖ thèng c¸c quyÒn con ng−êi lµ tËp quyÒn nµy, côm tõ “nh÷ng lîi Ých” ph¶i hîp c¸c quyÒn vèn cã vµ cã tÝnh phô ®−îc hiÓu lµ nh÷ng lîi Ých vÒ vËt chÊt thuéc lÉn nhau. Khã cã thÓ nãi r»ng viÖc mµ mäi ng−êi cã quyÒn ®−îc h−ëng thô thùc hiÖn quyÒn nµy hoµn toµn ®éc lËp trong ®êi sèng hµng ngµy. V× vËy, c¸c víi quyÒn kh¸c. Dï xÐt ë gãc ®é nµo, quèc gia cã nghÜa vô t¹o ®iÒu kiÖn cho viÖc hiÖn thùc hãa quyÒn nµy ®Òu phô mäi c¸ nh©n ®−îc tiÕp cËn vµ sö dông thuéc hoÆc dÉn ®Õn viÖc thùc hiÖn c¸c chøc n¨ng øng dông cña tiÕn bé quyÒn kh¸c, tÊt nhiªn víi møc ®é kh¸c khoa häc trªn c¬ së b×nh ®¼ng, cho dï c¸ nhau. Thùc tÕ còng ®· chøng minh r»ng nh©n ®ã cã trùc tiÕp ®ãng gãp vµo sù møc ®é hoµn thiÖn trong viÖc thùc hiÖn tiÕn bé khoa häc hay kh«ng (6, tr.232). c¸c quyÒn con ng−êi phô thuéc rÊt §æi míi c«ng nghÖ vµ nh÷ng lîi Ých nhiÒu vµo tr×nh ®é ph¸t triÓn trªn tÊt c¶ tõ tiÒm n¨ng cña khoa häc cã thÓ gãp c¸c lÜnh vùc, ®Æc biÖt lµ kinh tÕ, ë c¸c phÇn vµo sù ph¸t triÓn con ng−êi theo quèc gia. C¬ së kinh tÕ lµ nÒn t¶ng ph¸t nhiÒu h×nh thøc, cã thÓ lµ: c«ng nghÖ cã triÓn cña khoa häc vµ c«ng nghÖ. Tr×nh thÓ trùc tiÕp n©ng cao n¨ng lùc con ®é ph¸t triÓn khoa häc vµ c«ng nghÖ ng−êi, c¶i thiÖn møc sèng, vµ t¹o ®iÒu thÊp, thiÕu sù chia sÎ vµ hîp t¸c kü kiÖn cho con ng−êi tham gia mét c¸ch thuËt gi÷a c¸c quèc gia lµ nh÷ng quan chñ ®éng h¬n vµo ®êi sèng céng ®ång t©m bøc xóc cña céng ®ång nh©n quyÒn th«ng qua nh÷ng s¶n phÈm khoa häc quèc tÕ trong viÖc lµm sao cã thÓ ®¶m tiªn tiÕn; sù tiÕn bé vÒ c«ng nghÖ cã thÓ b¶o quyÒn ®−îc h−ëng thô nh÷ng lîi Ých lµ mét ph−¬ng tiÖn thóc ®Èy sù ph¸t vµ c¸c øng dông cña tiÕn bé khoa häc triÓn con ng−êi nhê t¸c ®éng cña nã tíi mét c¸ch ®ång ®Òu gi÷a c¸c quèc gia, c¸c t¨ng tr−ëng kinh tÕ (7, tr.28); hoÆc khu vùc vµ c¸c nhãm trong cïng mét trong viÖc gi¶m nghÌo ë nh÷ng khu vùc quèc gia trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn vµ ®iÒu kiÖn tù nhiªn kh«ng thuËn lîi, trong bèi c¶nh toµn cÇu hãa hiÖn nay. khoa häc ®ãng vai trß thiÕt yÕu trong
  5. VÒ quyÒn ®−îc h−ëng thô… 41 viÖc gióp con ng−êi thÝch øng vµ gi¶m thu nhËp trung b×nh ë ch©u ¸ vµ Mü La thiÓu t¸c ®éng cña biÕn ®æi khÝ hËu, gi¶i tinh (xem: 7, tr.39). ë trong n−íc, sù bÊt quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò vÒ m«i tr−êng nãi b×nh ®¼ng vÒ tiÕp cËn c«ng nghÖ còng chung (8, tr.176). kh«ng ®ång ®Òu. RÊt nhiÒu c«ng nghÖ hiÖn ®¹i kh«ng ®−îc ph©n bæ ®ång ®Òu NÕu khoa häc vµ c«ng nghÖ cã gi¸ cho dï chóng cã gi¸ trÞ to lín gãp phÇn trÞ lîi Ých cho tÊt c¶ mäi ng−êi th× chóng vµo sù tiÕn bé cña con ng−êi. HiÖn cÇn ph¶i ®−îc phæ biÕn, ®−îc chia sÎ t−îng nµy phÇn lín lµ do nh÷ng h¹n chÕ réng r·i. Míi ®©y ñy ban vÒ c¸c quyÒn cña mçi quèc gia, vÒ thu nhËp, c¬ së h¹ kinh tÕ, x· héi vµ v¨n hãa cña ICESCR tÇng yÕu kÐm,… (7, tr.40-42). ®· ®−a ra bèn tiªu chÝ nh»m ®¶m b¶o cho viÖc thùc hiÖn nh÷ng quyÒn nµy, ®ã §iÒu ®ã cho thÊy, cÇn ph¶i cã c¬ chÕ lµ: kh¶ n¨ng s½n cã (availability) - møc ®Æc biÖt quan t©m h¬n tíi sù ph¸t triÓn, ®é hiÖn diÖn trªn thùc tÕ ®iÒu kiÖn vËt cung cÊp vµ triÓn khai c¸c lo¹i c«ng chÊt, hµng hãa vµ dÞch vô cÇn thiÕt ®Ó nghÖ ®¬n gi¶n, hiÖu qu¶ nh−ng kh«ng ®¶m b¶o cho mäi ng−êi thùc hiÖn mét tèn kÐm vµ phï hîp víi ®a sè ng−êi d©n, quyÒn cô thÓ; kh¶ n¨ng cã thÓ tiÕp cËn nhÊt lµ nh÷ng tÇng líp d©n c− sèng ë ®−îc (accessibility) - c¸c c¬ së vËt chÊt, nh÷ng ng«i lµng hÎo l¸nh, khu vùc n«ng hµng hãa vµ dÞch vô s½n cã ph¶i n»m th«n nghÌo, vïng s©u, vïng xa, miÒn trong ph¹m vi cã thÓ tiÕp cËn ®−îc cho nói vµ h¶i ®¶o n¬i mµ sù tiÕp cËn tíi mäi ®èi t−îng, ®Æc biÖt lµ c¸c nhãm dÔ c«ng nghÖ hiÖn ®¹i bÞ h¹n chÕ. ViÖc l¾p bÞ tæn th−¬ng vµ bÞ g¹t ra ngoµi r×a x· ®Æt nh÷ng chiÕc b¬m tay ë c¸c vïng héi; kh¶ n¨ng cã thÓ chÊp nhËn ®−îc n«ng th«n cña Bangladesh hay ë ViÖt (acceptability) - c¸c c¬ së vËt chÊt, hµng Nam lµ vÝ dô ®iÓn h×nh vÒ sù phæ biÕn hãa vµ dÞch vô s½n cã ®Ó thùc hiÖn mét c«ng nghÖ ®¬n gi¶n, chi phÝ thÊp nh−ng quyÒn nµo ®ã ph¶i phï hîp víi ®iÒu kiÖn hiÖu qu¶ cho viÖc lÊy n−íc phôc vô sinh kinh tÕ cña tÊt c¶ mäi ng−êi, kÓ c¶ víi ho¹t cña ng−êi d©n ë nh÷ng céng ®ång c¸c nhãm ®èi t−îng bÞ thiÖt thßi vÒ mÆt nghÌo (7, tr.28). x· héi; vµ chÊt l−îng (quality) - mäi 4. Mét sè nguyªn t¾c ¸p dông c¸ch tiÕp cËn dùa ng−êi cã quyÒn ®−îc t×m kiÕm, tiÕp nhËn trªn quyÒn víi viÖc h−ëng thô nh÷ng lîi Ých cña vµ phæ biÕn nh÷ng th«ng tin liªn quan tiÕn bé khoa häc ®Õn quyÒn ®−îc quan t©m (xem thªm: 9, B×nh luËn chung, sè 14, môc 12). ViÖc thùc hiÖn quyÒn ®−îc h−ëng thô nh÷ng lîi Ých vµ øng dông cña tiÕn Tuy nhiªn, sù bÊt b×nh ®¼ng trong bé khoa häc, t−¬ng tù nh− c¸c quyÒn ph¸t triÓn vµ phæ biÕn c«ng nghÖ ngay kh¸c cña con ng−êi, ®Æt ra mét lo¹t trong/gi÷a c¸c x· héi víi nhau ®Æt ra nh÷ng nghÜa vô kh¸c nhau ®èi víi c¸c nh÷ng quan ng¹i cho céng ®ång nh©n quèc gia. §Æc biÖt, nã ®ßi hái r»ng khoa quyÒn quèc tÕ. Nh×n vµo b¶n ®å ph¸t häc ph¶i ®−îc xem nh− mét c«ng cô triÓn khoa häc vµ c«ng nghÖ thÕ giíi, cã phôc vô lîi Ých con ng−êi. V× vËy, qu¸ thÓ thÊy c¸c ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa tr×nh nghiªn cøu khoa häc, triÓn khai häc, nh÷ng ph¸t minh, ®æi míi vµ ph¸t nh÷ng øng dông khoa häc ph¶i phï hîp triÓn s¶n phÈm ®Òu tËp trung ë nh÷ng víi nh÷ng nguyªn t¾c c¬ b¶n cña quyÒn n−íc cã thu nhËp cao thuéc Tæ chøc Hîp con ng−êi. t¸c vµ Ph¸t triÓn Kinh tÕ (OECD) vµ ë møc ®é thÊp h¬n lµ mét sè n−íc cã møc a. Phï hîp víi phÈm gi¸ con ng−êi
  6. 42 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 2.2011 QuyÒn con ng−êi xuÊt ph¸t tõ phÈm häc vµ c«ng nghÖ. Tuy nhiªn, trong thùc gi¸ vèn cã cña mçi con ng−êi. V× vËy, tiÔn, viÖc ®¶m b¶o lµm thÕ nµo hµi hßa c¸ch tiÕp cËn dùa trªn quyÒn ®ßi hái c¸c vµ c©n b»ng ®−îc gi÷a b¶o vÖ phÈm gi¸ chÝnh phñ ph¶i ®¸nh gi¸ t¸c ®éng cña con ng−êi vµ øng dông tiÕn bé khoa häc viÖc nghiªn cøu, øng dông vµ phæ biÕn vµ c«ng nghÖ v× sù tiÕn bé cña con ng−êi nh÷ng thµnh qu¶ cña tiÕn bé khoa häc lu«n lµ mét vÊn ®Ò phøc t¹p. vµ c«ng nghÖ dùa trªn phÈm gi¸ con b. Kh«ng ph©n biÖt ®èi xö vµ b×nh ng−êi. Ph¶i thõa nhËn mét thùc tÕ r»ng ®¼ng cã nh÷ng tiÕn bé khoa häc vµ c«ng nghÖ phôc vô lîi Ých vµ cuéc sèng cña con QuyÒn ®−îc h−ëng thô nh÷ng lîi Ých ng−êi, nh−ng còng kh«ng Ýt tr−êng hîp vµ øng dông cña tiÕn bé khoa häc tr−íc trong ®ã ®Æt ra nh÷ng th¸ch thøc vµ vµ trªn hÕt ph¶i bao hµm c¶ viÖc tù do tr¸i víi phÈm gi¸ con ng−êi, Albert vµ c¬ héi h−ëng thô sù tiÕn bé cña khoa Borgmann cho r»ng c«ng nghÖ hiÖn ®¹i häc vµ c«ng nghÖ mét c¸ch ®ång ®Òu khuyÕn khÝch con ng−êi nh×n nhËn mèi ngay trong mçi quèc gia “mµ kh«ng cã quan hÖ con ng−êi nh− nh÷ng lo¹i hµng bÊt kú sù ph©n biÖt ®èi xö nµo v× lý do hãa tiªu dïng (xem thªm: 10); Ian chñng téc, mµu da, giíi tÝnh, ng«n ng÷, Barbour cho r»ng c«ng nghÖ th−êng t¹o t«n gi¸o, quan ®iÓm chÝnh trÞ hay quan ra sù ph©n phèi chi phÝ vµ lîi Ých kh«ng ®iÓm kh¸c, nguån gèc d©n téc hay x· ®ång ®Òu. Theo «ng, trong khi cã thÓ héi, tµi s¶n, n¬i sinh hay ®Þa vÞ xuÊt nhãm nµy ®−îc h−ëng lîi th× nhãm kh¸c th©n kh¸c” (5, §iÒu 2 kho¶n 2). Vµ v× l¹i ph¶i chÞu nh÷ng rñi ro vµ c¸c chi phÝ thÕ, c¸c chÝnh phñ “ph¶i ®¶m b¶o quyÒn gi¸n tiÕp (11). b×nh ®¼ng gi÷a nam vµ n÷ trong viÖc h−ëng thô” (5, §iÒu 3). ñy ban Liªn Thêi gian qua, Liªn Hîp Quèc còng Hîp Quèc vÒ c¸c quyÒn kinh tÕ, x· héi cã nhiÒu nç lùc nh»m gi¶i quyÕt nh÷ng vµ v¨n hãa (UNESC) cho r»ng nh÷ng t¸c ®éng tiÒm Èn cña tiÕn bé khoa häc ®iÒu kho¶n “kh«ng ph©n biÖt ®èi xö” vµ c«ng nghÖ tíi quyÒn vµ phÈm gi¸ cña nh− vËy yªu cÇu c¸c quèc gia thµnh viªn con ng−êi, thÓ hiÖn qua viÖc th«ng qua ph¶i xãa bá c¸c h×nh thøc ph©n biÖt ®èi mét lo¹t nh÷ng v¨n kiÖn quèc tÕ mµ næi xö c¶ trªn quy ®Þnh cña ph¸p luËt vµ bËt trong sè ®ã lµ Tuyªn bè Toµn cÇu vÒ trªn thùc tiÔn mµ cã ¶nh h−ëng tíi viÖc QuyÒn Con ng−êi vµ Gen Ng−êi (the hiÖn thùc hãa c¸c quyÒn ®−îc ghi nhËn Universal Declaration on the Human trong C«ng −íc nµy. Genome and Human Rights) vµ C«ng −íc vÒ B¶o vÖ QuyÒn Con ng−êi vµ Vµ, ®Ó ®¶m b¶o sù b×nh ®¼ng, c¸c PhÈm gi¸ Con ng−êi liªn quan tíi viÖc quèc gia cã thÓ ¸p dông c¶ nh÷ng biÖn øng dông Sinh häc vµ Thuèc ph¸p tiªu cùc nh»m ng¨n chÆn sù ph©n (Convention for the Protection of biÖt ®èi xö vµ c¸c “hµnh ®éng tÝch cùc” Human Rights and Dignity of the nh»m bï ®¾p hÖ qu¶ cña sù ph©n biÖt Human Being with Regard to the ®èi xö tr−íc ®©y (12, tr.47). §ång thêi, Application of Biology and Medicine). cÇn ¸p dông c¸c biÖn ph¸p phï hîp, cô Hai v¨n kiÖn nµy cïng víi nh÷ng v¨n thÓ ®èi víi c¸c quyÒn con ng−êi, nh− kiÖn quèc tÕ vÒ quyÒn con ng−êi ®Æt nÒn viÖc ®¶m b¶o quyÒn b×nh ®¼ng gi÷a nam t¶ng ph¸p lý trong viÖc b¶o vÖ phÈm gi¸ vµ n÷ trong lÜnh vùc khoa häc ®ßi hái con ng−êi trong bèi c¶nh tiÕn bé khoa ph¶i ¸p dông c¸ch tiÕp cËn giíi, viÖc
  7. VÒ quyÒn ®−îc h−ëng thô… 43 ph¶i ®¶m b¶o c¸c c¬ héi gi¸o dôc b×nh nguyªn t¾c, nh−ng ®Ó c¸c c¸ nh©n vµ ®¼ng ë tÊt c¶ c¸c cÊp ®µo t¹o nh»m h¹n céng ®ång ®−îc tham gia mét c¸ch chñ chÕ nh©n tè nam lµ chñ ®¹o trong nhiÒu ®éng l¹i lµ mét vÊn ®Ò phøc t¹p vµ khã lÜnh vùc khoa häc vµ c«ng nghÖ ë c¸c thùc hiÖn trªn thùc tÕ. n−íc. Nh÷ng bÊt b×nh ®¼ng nµy, nhÊt lµ d. Tr¸ch nhiÖm gi¶i tr×nh vµ hiÖu b×nh ®¼ng vÒ c¬ héi gi¸o dôc vµ viÖc qu¶ thùc hiÖn lµm, ®Òu lµ nh÷ng vÊn ®Ò x· héi c¶n trë sù tiÕn bé, ph¸t triÓn vµ tiÕp cËn tiÕn bé C¸c quèc gia khi th«ng qua vµ phª khoa häc vµ c«ng nghÖ cña con ng−êi. chuÈn c¸c v¨n kiÖn quèc tÕ vÒ quyÒn con ng−êi cã nghÜa vô thùc hiÖn c¸c quyÒn c. Thóc ®Èy sù tham gia vµ minh con ng−êi ®−îc ghi nhËn trong c¸c v¨n b¹ch trong viÖc ra quyÕt ®Þnh kiÖn ®ã. C¬ chÕ gi¶i tr×nh tr¸ch nhiÖm D©n chñ lµ mét trong nh÷ng nguyªn thÓ hiÖn d−íi nhiÒu h×nh thøc, bao gåm t¾c ®−îc ghi nhËn trong ICESCR, c¶ ho¹t ®éng rµ so¸t cña c¬ quan t− ICCPR vµ nhiÒu v¨n kiÖn quèc tÕ kh¸c ph¸p, thµnh lËp c¸c c¬ quan nh©n vÒ quyÒn con ng−êi ®Ó ®¶m b¶o quyÒn quyÒn quèc gia hay c¬ quan chuyªn cña tÊt c¶ c¸c thµnh viªn trong x· héi tr¸ch, c¸c c¬ chÕ hµnh chÝnh kh¸c nh− ®−îc tham gia thùc chÊt vµo viÖc ra ra b¸o c¸o ®¸nh gi¸ quèc gia, v.v... Tuy quyÕt ®Þnh vÒ nh÷ng vÊn ®Ò cña ®êi nhiªn, rÊt Ýt quèc gia, thËm chÝ ngay c¶ sèng x· héi. Trong lÜnh vùc khoa häc vµ c¸c quèc gia c«ng nghiÖp ph¸t triÓn, x©y c«ng nghÖ, nguyªn t¾c nµy ®Æt ra yªu dùng ®−îc c¬ chÕ hiÖu qu¶ trong viÖc cÇu r»ng mäi quyÕt ®Þnh liªn quan tíi ®¶m b¶o tr¸ch nhiÖm gi¶i tr×nh vÒ chÝnh nh÷ng −u tiªn vµ chÝnh s¸ch khoa häc s¸ch khoa häc vµ c«ng nghÖ. vµ c«ng nghÖ ph¶i ®−îc th«ng qua víi sù ®ãng gãp cña c¸c nhãm x· héi vµ céng KÕt luËn ®ång kh¸c nhau trong x· héi, ®Æc biÖt lµ Ph¸p luËt quèc tÕ vÒ quyÒn con cã c¶ sù tham gia cña ®¹i diÖn nh÷ng ng−êi ghi nhËn quyÒn ®−îc h−ëng thô nhãm khã kh¨n trong x· héi. NÕu nh÷ng lîi Ých vµ øng dông cña tiÕn bé kh«ng ®¶m b¶o ®−îc sù tham gia réng khoa häc lµ mét trong nh÷ng quyÒn c¬ r·i nh− thÕ th× chÝnh s¸ch khoa häc vµ b¶n cña con ng−êi, thÓ hiÖn qua hai c«ng nghÖ sÏ kh«ng ®¹i ®iÖn ®−îc lîi Ých trong sè nh÷ng v¨n kiÖn quèc tÕ cèt lâi vµ nhu cÇu cña mäi thµnh phÇn vµ c¸c nhÊt vÒ quyÒn con ng−êi lµ UDHR vµ nhãm trong x· héi (13, tr.117-136). ICESCR. Tuy nhiªn, sù chªnh lÖnh vÒ B¸o c¸o cña UNESCO, H−íng tíi x· tr×nh ®é ph¸t triÓn, møc sèng gi÷a c¸c héi tri thøc, kªu gäi sù tham gia mét n−íc vµ c¸c vïng, còng nh− viÖc c¸ch d©n chñ cã sù tham gia trong lÜnh UNESC ch−a cã mét c«ng bè nµo gi¶i vùc khoa häc vµ c«ng nghÖ. Trong b¸o thÝch c¬ së ph¸p lý cho quyÒn nµy khiÕn c¸o nµy, UNESCO ®Ò xuÊt mèi quan hÖ céng ®ång nh©n quyÒn quèc tÕ hÕt søc lo hay m« h×nh tam gi¸c – giíi khoa häc, ng¹i vÒ viÖc ®¶m b¶o thùc hiÖn cã hiÖu chÝnh quyÒn vµ ng−êi d©n. Theo ®ã, mèi qu¶ vµ thùc chÊt quyÒn nµy. §©y lµ vÊn quan hÖ thø bËc theo kiÓu m« h×nh ra ®Ò mµ trong bèi c¶nh hiÖn nay, céng quyÕt ®Þnh truyÒn thèng sÏ kh«ng cßn ®ång nh©n quyÒn quèc tÕ cho r»ng tr¸ch n÷a (14, tr.120-122). MÆc dï vËy, d©n nhiÖm thùc hiÖn cam kÕt nghÜa vô quèc chñ trong viÖc x©y dùng chÝnh s¸ch tÕ cña c¸c quèc gia cÇn ph¶i ®−îc ®Ò cao khoa häc cã thÓ ®−îc kh¼ng ®Þnh trªn trªn hÕt.
  8. 44 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 2.2011 Tµi liÖu tham kh¶o Research in Philosophy and 1. Richard Pierre Claude. “Scientists’ Technology. Greenwich, Conn And rights and the human rights to the London: JAI press, 1990. benefit of science”, pages 247-278, in 11. Ian Barrour. Ethic in an Age of “Core Obligations: Building a Technology. San Francisco: Harper Framework for Economic, Social and Collins Publishers, 1993. Cultural Rights” of Audrey R. 12. Philip Alston. The International Chapman and Sage Russell (ed.). Covenant on Economic, Social and Antwerp; Oxford: Intersentia, 2002. Cultural Rights, in Manual on 2. American Declaration of the Rights Human Rights Reporting, U.N. Doc. and Duties of Man, 1948. HR/PUB/91/1, 1991. http://training.itcilo.it/ils/CD_Use 13. Philip Kitcher. Science, Truth and _Int_Law_web/Additional/Library/ Democracy. Oxford and New York: English/Regional_instruments/Ame Oxford University Press, 2001. ricanDeclaration-1948.pdf 14. UNESCO. Toward Knowledge 3. http://unicode.org/udhr/d/udhr_vi Societies. Paris: UNESCO e.html Publishing, 2005. 4. Johannes Morsink. Universal 15. Juma Calestous, Cheong-Yee Lee. Declaration of Human Rights: 2005. “Innovation: Applying Origins, Drafting and Intent. Knowledge in Development: UN Philadelphia: University of Millennium Project. Task Force on Pennsylvania, 1999. Science, Technology and Innovation, 5. The International Covenant on London, UNDP, 12/2/2009. Economic, Social and Cultural 16. World Bank. World Development Rights, 1966. Report 2008: Agriculture for http://www2.ohchr.org/english/law Development. Washington DC.: /cescr.htm International Bank for 6. Hans Morten Haugen. Human Rights Reconstruction and and technology–a conflictual Development/World Bank, 2007. relationship? Assessing private 17. The American Declaration of the research and the right to adequate food. Rights and Duties of Man, 1948. Journal of Human Rights, Volume 7, 18. The Universal Declaration of Issue 3, 2008, pages 224-244. Human Rights, 1948. 7. UNDP. Human development report 19. The International Covenant on 2001: Making new technologies work Economic, Social and Cultural for human development. Oxford: Rights, 1966. Oxford university press, 2001. 20. The International Covenant on Civil 8. Ng©n hµng ThÕ giíi (WB). B¸o c¸o and Political Rights, 1966. ph¸t triÓn thÕ giíi 2008. H.: 2007. 21. American Sociological Association 9. ñy ban vÒ c¸c quyÒn kinh tÕ, x· héi Council. Statement on the Causes of vµ v¨n hãa 2000: B×nh luËn chung sè Gender Differences in Science and 14, môc 12. Math Career Achievement, at 10. Albert Borgmann. “Communities of www.asanet.org/cs/root/.../asa_cou celebration: technology and public nsil_statement_on_causes_of life”, in Frederick Ferre (ed.). (20/7/2010)

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản