Về truyện ngắn " Bến quê " của Nguyễn Minh Châu
Truyện ngắn Bến quê ( in trong tập truyện ngắn cùng tên, xuất bản năm 1985)
được xây dựng trên một nghịch lí khác, nghịch lí trong đường đời và cuộc đời của
Nhĩ, nhân vật chính. Nhĩ là người đã đi đến không sót một xó xỉnh nào trên trái đất
nhưng chẳng may mắc phải một căn bệnh hiểm nghèo buộc phải dán chặt tấm thân
trên chiếc phản gỗ và một lần được vợ đỡ ngồi dậy anh chợt nhận ra rằng cái bãi bồi
bên kia sông anh chưa đặt chân đến bao giờ. Một nỗi thèm khát kì lạ đã đến với anh:
anh muốn chiếm lĩnh cái không gian liền kề này nên đã nhờ Tuấn– đứa con trai học
đại học tại một thành phố phía Nam vừa mới nghỉ hè trở về– thay anh đặt bước chân-
vật chất thám hiểm bến sông . Anh muốn tận hưởng cái cảm giác “ chậm rãi đặt từng
bước chân lên cái mặt đất dấp dính phù sa” ấy.
Từ lúc đứa con trai lộp bộp đôi dép sa bô xuống thang gác, anh hồi hộp, gắng
gom góp sức tàn để theo dõi con đò mỗi ngày một chuyến đang chống sào tách khỏi
chân bãi bồi bên kia để sang bên này và anh cũng kịp nhận ra rằng , thằng Tuấn con
anh đã chậm chân vì nách vẫn kè kè cuốn sách dịch và mải sa vào một đám người
chơi phá cờ thế trên hè phố. Thời gian được anh tính từng cái tích tắc, thế mà thằng
Tuấn có hiểu được anh đâu. Nhưng làm sao hiểu được khi nó chưa đối diện với
sự ngắn ngủi nghiệt ngã của thời gian như anh. Anh ‘ nghĩ một cách buồn bã, con
người ta trên đường đời thật khó tránh khỏi được những cái điều vòng vèo hoặc chùng
chình, vả lại nó đã thấy có gì đáng gọi là hấp dẫn ở bên kia sông đâu? Hoạ chăng chỉ
có anh là người từng trải, đã từng in gót chân khắp mọi chân trời xa lạ mới nhìn thấy
hết vẻ giàu có lẫn mọi vẻ đẹp của một bãi bồi sông Hồng ngay bờ bên kia, cả trong
những nét tiêu sơ, và cái điều riêng anh khám phá thấy giống như một niềm mê say
pha lẫn với nỗi ân hận đau đớn, bởi lẽ không bao giờ giải thích hết.”
Đường đời của nhân vật Nhĩ quả là đã được đo bằng các đơn vị lớn lao
bằng vùng , miền , quốc gia , châu lục, đại dương và nhiệm vụ anh phải đảm nhiệm
hẳn là rất quan trọng mang tầm quốc gia , dân tộc. Vậy mà giờ đây, anh phát hiện ra
cái không gian trước mắt không quá một tầm nhìn từ cửa sổ nhà anh – chứ không hề
là cái không gian vũ trụ trong tư thế “đăng cao , vọng viễn” gì cả, anh cũng không
phải là người li hương gần suốt cả cuộc đời như Hạ Tri Chương xưa kia tóc đã điểm
sương mới về quê cũ – mà lại xa lạ với cái gần gũi đến mức tự trách sao mình chưa
đặt chân đến đó bao giờ. Trong tâm lí nhân vật, đây không phải là trạng thái nặng nề
của sự cắn rứt lương tâm vì không có một dòng nào trong truyện phủ nhận những gì
anh đã trải qua, đã sống và hiến dâng cho sự nghiệp chung. Đây chỉ là một niềm hối
tiếc pha chút ân hận: sao trong những năm tháng trải bước khắp mọi phương trời, ta
lại không một lần ngoái về để nhìn ra được vẻ đẹp của những gì thân quen , gần gũi
nhất, nơi đã sinh ra ta , nuôi ta lớn thành người và sẽ là nơi ta nằm xuống mãi mãi
trong lòng đất mẹ. Đó là bước thức nhận của tâm hồn và trí tuệ trên lộ trình dài dặc
quanh co của đường đời .
Con người ấy , giờ đây muốn nằm , muốn ngồi đều cần sự nâng đỡ của vợ, con
và những người hàng xóm đầy cảm thông và tốt bụng. Nhân vật đã thực hiện những
phép so sánh đầy nghịch lí : “ Vừa nghe Tuấn nện lộp bộp đôi dép sa bô xuống thang,
Nhĩ đã thu hết tàn lực lết dần, lết dần trên chiếc phản gỗ. Nhấc mình ra được bên
ngoài phiến nệm nằm, anh tưởng như mình vừa bay được nửa vòng trái đất– trong
một chuyến đi công tác ở một nước bên Mĩ La tinh hai năm trước. Anh vẫn chưa
nhích đến được bên bậu cửa sổ. Anh phải nhờ bọn trẻ con nhà tầng dưới để đi hết “
nửa vòng trái đất” còn lại– từ mép tấm nệm nằm ra mép tấm phản, khoảng cách ước
chừng năm phục phân để dõi nhìn ‘cái mũ cói rộng vành và chiếc sơ mi màu trứng
sáo” xem nó có kịp chuyến đò ngang duy nhất trong ngày không?
Cuộc đời Nhĩ, chưa phải là dài nhưng tuyệt đối không quá ngắn . Bằng chứng
là thằng Tuấn – đứa con thứ hai của anh đã vào đại học tròn năm nhưng đến bây giờ là
lần đầu tiên Nhĩ mới để ý thấy vợ mình – Liên– đang mặc tấm áo vá. Cảm thức mỗi
ngày trôi qua với anh thật dài dằng dặc :
“ Hôm nay đã là ngày thứ mấy rồi em nhỉ?”
“ Anh cứ yên tâm. Vất vả , tốn kém đến bao nhiêu em với các con cũng chăm
lo cho anh được”
Trong cảm thức của anh, thời gian còn lại thật vô cùng ngắn ngủi: “ Không
khéo rồi thằng con trai anh lại trễ mất chuyến đò trong ngày”. “ Anh đang cố thu nhặt
hết mọi chút sức lực cuối cùng còn sót lại để đu mình nhô người ra ngoài, giơ một
cánh tay gầy guộc ra phía ngoài cửa sổ khoát khoát– y như đang khẩn thiết ra hiệu cho
một người nào đó. Giây phút ấy ở Nhĩ còn khẩn cấp hơn cả tiếng gọi đò trên bến vắng
My Lăng tự thuở nào: “Tiếng gọi đò, gọi đò như oán trách/ Gọi đò thôi run rẩy cả
ngành trăng” ( bến My Lăng – Yến Lan).
Quá trình tâm lí tư tưởng ấy diễn biến trong cái không gian nhỏ hẹp của tấm
phản, căn phòng, khung cửa sổ. Bến sông quê cạnh nhà gần gũi thế nhưng sao mà xa
