LanỶ
LanỶ (1044–1117) là v vua ợLý Thánh Tông trong l ch s Vi t Namị ử ệ . Bà có r t nhi uấ ề
đóng góp tích c c vào c nghi p c a ự ơ ệ ủ nhà Lý.
Xu t thânấ
Tên th t c a Lan cũng có nhi u gi thuy t. T ng truy n có tên là ậ ủ Ỷ ề ả ế ươ ề Lê Th Khi tị ế ,
còn có tên là Lê Th Y nị ế , ho c ặLê Th Y n Loanị ế . M t h c gi ng i T ng là Th mộ ọ ả ườ ố ẩ
Ho t ghi l i là Lê Th Y n Loan, nh ng giáo s ạ ạ ị ế ư ư Hoàng Xuân Hãn cho bi t đó ch làế ỉ
cách phiên âm t tên Lan. Theo tài li u truy n th c a ừ Ỷ ệ ệ ơ ủ Tr ng Th Ng c Trongươ ị ọ , m tộ
cung t n c a chúa ầ ủ Tr nh C ngị ươ thì bà có tên là Lê Khi t N ngế ươ .
Bà đ c cho là sinh ngày ượ 7 tháng 3 năm 1044, (19 tháng 2 âm l chị, theo [1]) hay năm
Giáp Thân, Thiên C m Thánh Võ th nh t. M t tài li u khác cho r ng năm sinh c a ả ứ ấ ộ ệ ằ ủ Ỷ
Lan không rõ, s sách ch ghi: ử ỉ Bà m t kinh thành ấ ở Thăng Long vào năm 1117 - trên
d i 70 tu i - th i ướ ổ ờ Lý Nhân Tông.
Nguyên quán c a Lan tr i trang Th L iủ Ỷ ở ạ ổ ỗ [1], h ng Siêu Lo i, nay thu c th tr nươ ạ ộ ị ấ
Nh Quỳnh, huy n ư ệ Văn Lâm, H ng Yênư. Y n Loan v n là m t thôn n , con gái ông Lêế ố ộ ữ
Công Thi t và bà Vũ Th Tình, làm ru ng, ế ị ộ tr ng dâuồ, nuôi t mằ. Năm Y n Loan 12 tu iế ổ
thì m m t. Hai năm sau Lê Công Thi t l y m t ng i con gái h Đ ng làm v k .ẹ ấ ế ấ ộ ườ ọ ồ ợ ế
Năm Y n Loan 16 tu i, cha cũng qua đ i, cô đ c m k nuôi d y.ế ổ ờ ượ ẹ ế ạ
Giai tho iạ
Câu chuy n Y n Loan vào cung vua Lý đã tr thành m t giai tho i n i ti ng, nh ng cóệ ế ở ộ ạ ổ ế ư
m t vài chi ti t nh còn mâu thu n.ộ ế ỏ ẫ
Năm Quý Mão 1063, Lý Thánh Tông đã 40 tu i mà ch a có con trai. Vua và hoàng h uổ ư ậ
đi c u t nhi u n i nh ng không thành. M t sáng mùa xuân, vua v vi ng thăm ầ ự ề ơ ư ộ ề ế chùa
Dâu[2] (t ng D ng Quang, ph Thu n Thành) dân làng m h i nghênh giá.ổ ươ ủ ậ ở ộ
Vua ng giá đ n trang Th L i, th y m t cô thôn n xinh đ p v n đi m nhiên hái dâuự ế ổ ỗ ấ ộ ữ ẹ ẫ ề
bên c nh g c ạ ố lan. Lý Thánh Tông l y làm l , cho ng i g n h i. Ng i con gái đ iấ ạ ườ ạ ỏ ườ ố
đáp thông minh, c ch đoan trang d u dàng. Đó chính là Y n Loan. Vua truy n l nhử ỉ ị ế ề ệ
tuy n cô gái y vào cung, r c v Lan Cung thu c đ t làng Kim C , huy n Thể ấ ướ ề ộ ấ ổ ệ ọ
X ng c a kinh thành Thăng Long. Lý Thánh Tông phong Y n Loan là Lan phuươ ủ ế Ỷ
nhân, cũng có ý k ni m hình nh cô gái đ ng t a bên g c lan.ỷ ệ ả ứ ự ố
Nguyên phi, Hoàng thái h u Lanậ Ỷ
Trong cung Lan đ c h c hành. Khác v i các cung phi khác, Lan không l y vi cỶ ượ ọ ớ Ỷ ấ ệ
trau chu t nhan s c, mong chi m đ c tình yêu c a vua mà quan tâm đ n h t th yố ắ ế ượ ủ ế ế ả
m i công vi c trong tri u đình. Bà kh công h c h i, mi t mài đ c sách. Ch trong m tọ ệ ề ổ ọ ỏ ệ ọ ỉ ộ
th i gian ng n, m i ng i đ u kinh ng c tr c s hi u bi t uyên thâm v nhi u m tờ ắ ọ ườ ề ạ ướ ự ể ế ề ề ặ
c a Lan, tri u th n khâm ph c Lan là ng i có tài.ủ Ỷ ề ầ ụ Ỷ ườ
Khi sinh ng i con trai th nh t là Càn Đ cườ ứ ấ ứ [3] (Bính Ngọ 1066), bà đ c phong làượ
Th n phiầ, sinh ng i con trai th hai là Minh Nhân V ng, bà đ c phong là ườ ứ ươ ượ Nguyên
phi. Càn Đ c đ c l p làm ứ ượ ậ thái tử. Khi vua Lý Thánh Tông m t (ấ1072), Càn Đ c lênứ
n i ngôi, t c là vua ố ứ Nhân Tông, bà đ c phong là Linh Nhân ượ Hoàng Thái h uậ.
Thái h u Linh Nhân (ậ LanỶ) có tính hay ghen ghét, th y bà đích m u (t c bà Thái h uấ ẫ ứ ậ
h D ng cung Th ng D ng) đ c tham d vi c tri u chính m i b o vua r ng:ọ ươ ở ượ ươ ượ ự ệ ề ớ ả ằ
M già khó nh c nuôi con đ có ngày nay, đ n lúc phú quý thì ng i khácẹ ọ ể ế ườ
h ng, ăn nh th thì đ t con m già này vào ch nào?ưở ở ư ế ặ ẹ ỗ
Nhà vua tuy nh bé nh ng cũng có hi u bi t chút ít r ng, mình không ph i là con c aỏ ư ể ế ằ ả ủ
Thái h u Th ng D ng, bèn giam Thái h u Th ng D ng và 72 ng i th n ậ ượ ươ ậ ượ ươ ườ ị ữ ở
cung Th ng D ng r i b c bách b t đem chôn s ng theo vua Thánh Tông.ượ ươ ồ ứ ắ ố [4]
Nhi p chínhế
Lan đã hai l n làm Ỷ ầ nhi p chínhế.
L n th nh tầ ứ ấ
Năm K D uỷ ậ 1069, Lý Thánh Tông thân chinh cùng Lý Th ng Ki tườ ệ mang quân đi
đánh Chiêm Thành, trao quy n nhi p chính cho Lan. Cũng năm y, n c ề ế Ỷ ấ ướ Đ i Vi tạ ệ
không may b l t l n, mùa màng th t bát, nhi u n i sinh lo n. Nh ng nh có k sáchị ụ ớ ấ ề ơ ạ ư ờ ế
tr n c đúng đ n, quy t đoán táo b o, lo n l c đã đ c d p yên, dân đói đã đ c c uị ướ ắ ế ạ ạ ạ ượ ẹ ượ ứ
s ng. C m cái n y, cũng là cách suy tôn m t tài năng, nhân dân đã tôn th Lan làố ả ơ ấ ộ ờ Ỷ
Quan Âm N , l p bàn th Lan.ữ ậ ờ Ỷ
Lý Thánh Tông đánh gi c lâu ngày không th ng, bèn trao quy n binh cho Lý Th ngặ ắ ề ườ
Ki t, đem m t cánh quân nh quay v . Đ n M t Liênệ ộ ỏ ề ế ạ [5] (Tiên Lữ, H ng Yênư ngày
nay), Lý Thánh Tông hay tin Lan đã v ng vàng đ a đ t n c v t qua khó khăn, giỶ ữ ư ấ ướ ượ ữ
c nh thái bình, th nh tr , vua h th n quay ra tr n quy t đánh cho kỳ th ng m i v .ả ị ị ổ ẹ ậ ế ắ ớ ề
Trong s nghi p ch n h ng đ t n c c a Lý Thánh Tông, có vai trò không nh c aự ệ ấ ư ấ ướ ủ ỏ ủ
Nguyên phi Lan.Ỷ
L n th haiầ ứ
Năm Nhâm Tý 1072, Lý Thánh Tông đ t ng t qua đ i, ộ ộ ờ Lý Nhân Tông (Càn Đ c) m i 7ứ ớ
tu i lên ngôi vua, bà đ c tôn làm Hoàng thái phi, r i Hoàng thái h u. Tri u đình r iổ ượ ồ ậ ề ố
ren, Lan đã coi tri u chính, đi u khi n c qu c gia, cùng t t ng Lý Th ng Ki tỶ ề ề ể ả ố ể ướ ườ ệ
ch tr ng đánh ủ ươ quân T ngố xâm l c. Hai l n quân T ng sang xâm l c (ượ ầ ố ượ 1075 và
1077), vua Lý Nhân Tông ch a quá 10 tu i, Lan đã b qua hi m khích cũ, đi u ư ổ Ỷ ỏ ề ề Lý
Đ o Thànhạ t ừNgh Anệ v , trao l i ch c ề ạ ứ Thái sư, cùng Lý Đ o Thành lo vi c binhạ ệ
l ng chuy n ra ti n tuy n.ươ ể ề ế
Là m t ph n tài trí, đ c đ , l i đ c Lý Th ng Ki t ng h nên Hoàng Thái h uộ ụ ữ ứ ộ ạ ượ ườ ệ ủ ộ ậ
đã có nh ng đóng góp tích c c vào c nghi p nhà Lý.ữ ự ơ ệ
Hoàng Thái h u Lan còn chăm lo đ n vi c m mang dân trí, thi c h c hành. Bà banậ Ỷ ế ệ ở ử ọ
hành nhi u chính sách ti n b nh chu c nô tỳ, tha cung n , gi m tô thu , c m gi tề ế ộ ư ộ ữ ả ế ấ ế
trâu bò. Ngô Sĩ Liên có l i bàn: "ờCon gái nghèo đ n n i ph i đ mình làm m n, conế ỗ ả ợ ướ
trai nghèo đ n n i không v đó là cùng dân c a thiên h . Thái h u (t c Lan) đ iế ỗ ợ ủ ạ ậ ứ Ỷ ổ
m nh cho h cũng là vi c nhân chính v yệ ọ ệ ậ ".
Là ng i r t am hi u và hâm m ườ ấ ể ộ đ o Ph tạ ậ , Hoàng Thái h u Lan có công xây d ngậ Ỷ ự
hàng trăm ngôi chùa. Chính nh câu chuy n gi a bà và các v s th i Lý ờ ệ ữ ị ư ờ [6], mà đ n nayế
m i bi t đ c g c tích s truy n bá đ o Ph t vào Vi t Nam.ớ ế ượ ố ự ề ạ ậ ệ
Lan còn đ c các nhà nghiên c u văn h c x p vào hàng tác gia văn h c th i Ỷ ượ ứ ọ ế ọ ờ Lý -
Tr nầ. Bà có làm nh ng bài kinh, có câu k còn truy n l i đ n ngày nay:ữ ệ ề ạ ế
S c th không, không t cắ ị ứ
s cắ
Không th s c, s c t cị ắ ắ ứ
không
S c không quân b t qu nắ ấ ả
Ph ng đ c kh chânươ ắ ế
không.
S c là không, không t cắ ứ
s c ắ
Không là s c, s c t cắ ắ ứ
không
S c không đ u ch ng qu nắ ề ẳ ả
M i đ c h p chân tông. ớ ượ ợ
Đình Yên Thái - n i th Nguyên phi Lanơ ờ Ỷ
Nh ng trong đ i Lan không ph i không có tì v t. Sau khi vua Lý Thánh Tông quaư ờ Ỷ ả ế
đ i, ờHoàng h u Th ng D ngậ ượ ươ d a vào th l c c a Thái s Lý Đ o Thành, đã g t ự ế ự ủ ư ạ ạ Ỷ
Lan ra kh i tri u đình. Mãi 4 tháng sau, có Lý Th ng Ki t giúp s c, Lan m i tr l iỏ ề ườ ệ ứ Ỷ ớ ở ạ
n m quy n nhi p chính. Bà đã xui vua b t giam Hoàng h u Th ng D ng cùng 72ắ ề ế ắ ậ ượ ươ
cung n vào lãnh cung, b đói cho đ n ch t. V cu i đ i Lan đã h i h n v hànhữ ỏ ế ế ề ố ờ Ỷ ố ậ ề
đ ng c a mình, bà cho l p nhi u chùa đ t lòng sám h i và đ siêu sinh cho Hoàngộ ủ ậ ề ể ỏ ố ộ
h u Th ng D ng và các cung nậ ượ ươ ữ[c nầ d nẫ ngu nồ].
Bà m t ngày ấ25 tháng 7 (âm l ch) năm ị1117, năm Đinh D u, H i T ng Đ i Khánhậ ộ ườ ạ
năm th 8 đ i ứ ờ Lý Nhân Tông, th 74 tu i. Bà đ c h a táng, dâng th y là Phù Thánhọ ổ ượ ỏ ụ
Linh Nhân Hoàng thái h u, mai táng Th Lăng, ph Thiên Đ c. T i quê h ng vàậ ở ọ ủ ứ ạ ươ
nhi u n i đã xây d ng chùa tháp, đ n th bà. Cùng v i nh ng ngôi đ n l n th bà ề ơ ự ề ờ ớ ữ ề ớ ờ ở
huy n ệGia Lâm, Hà N i, hi n ộ ệ ở H ng Yênư có hai ngôi: Đ n Gh nhề ề , xã Nh Quỳnh vàư
chùa H ng Lãngươ , xã Minh H i đ u thu c huy n ả ề ộ ệ Văn Lâm.
Bách khoa toàn th m Wikipediaư ở