ĐẶC ĐIỂM CỦA NGHỆ THUẬT
THĂNG LONG
Cũng như văn học Thăng Long, nghệ thuật Thăng Long kết tinh tình
cảm yêu nước, khí phách anh hùng, tấm lòng nhân đạo và óc thẩm mỹ tinh tế
của dân tộc. Nghệ thuật Thăng Long đã chắt lọc tinh hoa nghệ thuật cả
nước, bổ sung và nâng cao.
Nghệ thuật Thăng Long giữa trung tâm giao lưu văn hóa của cả nước đã có
nhiều thuận lợi để chọn lựa và tiếp thu những nhân tố tích cực của nước ngoài.
Trong hoàn cảnh nói trên, trải qua cả một nghìn năm, nghệ thuật Thăng Long đã
phát triển rực rỡ về chất lượng và số lượng. Các loại hình nghệ thuật cũng như
những nét đặc sắc trong từng loại hình đã góp phần tạo nên những tinh hoa của
văn hiến Thăng Long. Không phải mọi loại hình nghệ thuật đều sản sinh từ Thăng
Long, nhưng mọi loại hình nghệ thuật từ mọi miền đất nước đều được thưởng thức
ở Thăng Long, được thẩm định và khuyến khích từ Thăng Long.
Tính đa dạng của nghệ thuật Thăng Long không chỉ ở sự hội nhập các loại
hình nghệ thuật: ca múa, hội họa, kiến trúc, sân khấu, điêu khắc… mà trong mỗi
loại hình nghệ thuật này người ta đã thấy rõ sự phong phú về thể loại, về hình thức
và thủ pháp. Sự đa dạng và phong phú nói trên đều phát triển ở nghệ thuật cung
đình và nghệ thuật dân gian, vừa khẳng định bản sắc dân tộc vừa tiếp thu sáng tạo
những tinh hoa của nghệ thuật nước ngoài. Có thể nêu lên một số đặc điểm như
sau:
Nghệ thuật Thăng Long có ý thức gắn liền với sản xuất lao động và sinh
hoạt hàng ngày
Nhịp chày giã gạo, cũng hóa thành những âm thanh trầm bổng hòa cùng
tiếng hát mừng thành quả của một chặng đường lao động nhọc nhằn. Nhịp trống
thúc trong những cuộc đua thuyền làm cho những ngày hội nước thêm náo nhiệt
tưng bừng và mọi động tác đã được rút ra từ công việc lao động tạo sự nhịp nhàng
cho các tay trống tay chèo. Múa Lục cúng, múa chạy đàn cắt kết đã nâng cao tính
chất trang nghiêm và thẩm mỹ trong nghi lễ cầu siêu của tín ngưỡng Phật giáo.
Nghệ thuật sân khấu mà đặc biệt là thể loại múa rối đã gắn với các hoạt
động sản xuất và sinh hoạt hàng ngày. Điều này được thể hiện rõ nét từ đề tài đến
nội dung các trò rối như: Rùa vàng phun nước, Nhà sư thỉnh chuông, úp nơm,
chăn vịt, dệt cửi và nhân vật hề độc đáo: Chú Tễu.
Nghệ thuật Thăng Long lại còn mang đậm tính chiến đấu, tinh thần dũng
cảm, bất khuất của mọi tầng lớp nhân dân trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc.
Chúng ta dễ dàng nhận thấy tất cả các tiết mục của chèo dù khai thác đề tài
nào trong nước hay mượn tích truyện các nước láng giềng đều nhằm nêu gương
trung hiếu, tiết nghĩa của các anh hùng liệt nữ cứu nước giúp dân. Các vở diễn
Hưng Đạo phá Nguyên, Trần Bình Trọng tử tiết, Đào viên kết nghĩa, Hồng Môn
hội ẩm đều là ngợi ca đạo lí, đạo đức.
Trong lễ hội làng Gióng, múa ông hổ, múa cờ lệnh là những điệu múa
tượng trưng cho linh khí dũng mãnh, sức mạnh phi thường của Thánh Gióng, đánh
đuổi giặc ngoại xâm.
Năm Trung Hưng thứ 4 (1288) sau chiến thắng quân Nguyên, vua cho mở
tiệc ba ngày gọi là Thái Bình diên yếu, kinh đô Thăng Long treo đèn kết hoa.
Trong những ngày này, các loại hình diễn xuất bao gồm: kèn, trống, múa hát, pháo
bông, pháo hoa… đã tạo nên không khí hào hùng của ngày vui chiến thắng.
Trong nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc ở Thăng Long đã có đến hàng ngàn
ngôi chùa, đền, hàng vạn pho tượng Phật, Thánh mẫu và các anh hùng cứu nước,
cứu dân. Hai bức tượng đồng ở hai ngôi đền Trấn Vũ (một ở phố Quán Thánh
quận Ba Đình, một ở làng Cự Linh huyện Gia Lâm) được tạo dáng với những chi
tiết rất chọn lọc nhằm nhấn mạnh tính huyền thoại và tính biểu tượng của một
đấng anh linh nước Việt. Tượng Hai Bà Trưng toát lên lòng yêu nước và ý chí
quật cường của hai người anh hùng tiêu biểu cho phụ nữ Việt Nam.
Nghệ thuật Thăng Long luôn luôn tiếp thu và nâng cao truyền thống dân tộc
từ mọi miền của đất nước
Thăng Long là trung tâm văn hóa, là nơi tập trung những con người có trình
độ thẩm mĩ cao. Công chúng Thăng Long là những người biết lựa chọn và có trình
độ thưởng thức văn hóa nghệ thuật. Điều này là nhân tố thu hút những nghệ nhân
các cõi trong nước về Thăng Long sinh sống và sáng tạo nghệ thuật. Những thành
tựu nghệ thuật từ xa đưa về, được hội tụ lại, được chắt lọc và nâng cao thêm. Bởi
vậy, nghệ thuật Thăng Long có giá trị cao về thẩm mĩ, vừa đa dạng về thể loại,
vừa chau chuốt về hình thức.
Chính tại nơi đây thành tựu âm nhạc đã được đúc kết và hệ thống hóa. Lí
thuyết âm nhạc dân tộc đã được xây dựng với âm luật Hồng Đức. Lịch sử còn ghi
nhận những thành tựu âm nhạc rực rỡ khác trên đất Thăng Long ở nghệ thuật hát
chèo, hát ca trù.
Nghệ thuật múa Thăng Long mang nét độc đáo và có sức sống bền vững từ
Kinh đô tới các vùng phụ cận. Thăng Long có thể đã có tới 50 điệu múa khác
nhau: múa trong lễ hội, múa trong sinh hoạt cung đình2… Trong đó, có những
điệu múa là của riêng Thăng Long như: Múa trống bồng (ở hội Triều Khúc), múa
cờ lệnh (hội Gióng).
Trong loại hình sân khấu, các thể loại: rối, chèo, tuồng, ngày một định hình
và phát triển vừa đáp ứng nhu cầu thẩm mĩ của con người Thăng Long, vừa phát
huy ảnh hưởng ra toàn quốc và tiếp thu thêm những nhân tố sáng tạo của các địa
phương. Qua hơn chín thế kỉ, Thăng Long đã hội tụ vào mình đầy đủ những tinh
hoa của múa rối từ các địa phương.
Rối cạn Đình Bảng, Tam Sơn, Tây Tựu, Tràng Sơn, rối nước ở Sài Sơn,
Phú Đa, Đào Thục, Hà Thương…3. Trong khi đó, không gò bó vào quy định trói
buộc, ra biểu diễn trong các cung đình, nơi công môn cũng như các cửa đình, bãi
chợ, nghệ nhân Thăng Long chỉ học những gì thuận tai vừa mắt để nâng cao tài
nghệ. Điều này khiến cho các tiết mục của nghệ nhân Thăng Long không lệ thuộc
và rộng mở, phóng khoáng với nhiều nhịp luyến láy đạt hiệu quả và giá trị cao.
Hấp thu tinh hoa nghệ thuật của các địa phương rồi nghệ thuật Thăng Long
lại lan tỏa ra các vùng lân cận và toàn quốc. Phương thức sử dụng âm nhạc và
nhiều điệu múa Thăng Long đã trở thành những nghi thức tế lễ của các hội làng
trên toàn miền Bắc. Những chuẩn mực của nghệ thuật Thăng Long còn lan sang cả
những nguyên tắc ứng xử, những hoạt động và phương thức biểu diễn của các
nghệ nhân trong các giáo phường.
Những mô hình văn hóa nghệ thuật từ Thăng Long lan ra các địa phương,
đôi khi được bổ sung thêm và quay ngược trở lại Thăng Long. Phải chăng điều đó
lí giải tại sao nhiều vùng phụ cận của Thăng Long trước đây (nay đã thuộc địa
phận Hà Nội) như: Đông Anh, Gia Lâm… lại bao gồm những thể loại thi ca múa
nhạc cửa đình và sân khấu chuẩn mực, tinh tế gần gũi với nghệ thuật trong kinh
thành Thăng Long như thế.
Nghệ thuật Thăng Long tiếp thu nhiều nhân tố tốt đẹp từ nước láng giềng
Với trình độ thẩm mĩ sâu sắc và tế nhị, con người Thăng Long không chỉ
biết hấp thu nhanh những tinh hoa văn hóa nghệ thuật toàn quốc và còn nhạy bén
trong việc hấp thu những nghệ thuật từ nước ngoài vào mà trước hết là từ Trung
Quốc, Chăm pa, Ấn Độ…
Cung nữ Chiêm Thành được đem về Thăng Long múa hát trong yến tiệc
nhà vua đời Lý. Nhiều nghệ nhân Trung Quốc đã vào Việt Nam và có ảnh hưởng
quan trọng đối với sự phát triển của nghệ thuật Việt Nam và trước hết là của nghệ
thuật Thăng Long. Đinh Bàng Đức đời Tống đã đưa vào Thăng Long trò leo dây
múa rối.
Trong thể loại sân khấu tuồng, Lý Nguyên Cát Trong âm nhạc ở Thăng
Long đời Lê Thánh Tông đã từ âm nhạc Trung Hoa sáng tạo nên âm luật Hồng
Đức với bốn cung: Nam, Bắc, Hoàng Chung, Đại Thục, trong đó cung Hoàng
Chung là tên gọi rút ra từ âm luật Trung Hoa.
Nghệ thuật Thăng Long – sự kết hợp chặt chẽ giữa nghệ thuật cung đình và
nghệ thuật dân gian