349
ĐỔIMỚINỘIDUNGHỌCPHẦN“PHÁPLUẬTVỀ
HOẠTĐỘNGTHƯƠNGMẠI”ĐÁPỨNGYÊUCẦUCỦA
KỶNGUYÊNSỐHIỆNNAY,TỪTHỰCTIỄN
TẠIKHOALUẬT,TRƯỜNGĐẠIHỌCMỞHÀNỘI
PhùngTrọngQuế
Email:quept@hou.edu.vn
Ngàytòasoạnnhậnđượcbàibáo:19/11/2025
Ngàyphảnbiệnđánhgiá:03/12/2025
Ngàybàibáođượcduyệtđăng:15/12/2025
DOI:10.59266/houjs.2025.1052
Tómtắt:Trongbốicảnhchuyểnđổisốtácđộngngàycàngsâurộngnhưhiệnnay,
hoạtđộngthươngmạiđangchứngkiếnnhữngthayđổicănbảnvềphươngthức,thựchiện,
xáclậpvàgiảiquyếttranhchấp.Thựctiễnnàyđặtrayêucầuđổimớinộidungđàotạoluật,
đặcbiệtđốivớihọcphầnbắtbuộc“Phápluậtvềhoạtđộngthươngmại”trongchươngtrình
cửnhânluật.Bàiviếtphântíchnhữngbiếnchuyểncủamôitrườngpháplýtrongkỷnguyên
số,tậptrungvàoLuậtThươngmạinăm2005,LuậtGiaodịchđiệntửnăm2023vàcácquy
địnhliênquanđếnthươngmạiđiệntử,bảovệdữliệucánhânvàtráchnhiệmpháplýcủa
thươngnhântrênmôitrườngmạng.Trêncơsởđó,nghiêncứuđánhgiáthựctrạngnộidung
họcphầntạiKhoaLuật,TrườngĐạihọcMởHàNội,chỉranhữnghạnchếvàđềxuấthướng
tíchhợpcóchọnlọccácnộidungcốtlõivềthươngmạiđiệntửvàohọcphầnbắtbuộc,nhằm
nângcaotínhcậpnhật,đồngbộvàhiệuquảcủachươngtrìnhđàotạoluật,đồngthờitránh
trùnglặpvớicáchọcphầnchuyênsâuởbậcđạihọcvàsauđạihọc.
Từkhóa:phápluậtvềhoạtđộngthươngmại,thươngmạiđiệntử,kỷnguyênsố,đàotạoluật,
chuyểnđổisố
1TrườngĐạihọcMởHàNội
I.Đặtvấnđề
Sựpháttriểnnhanhchóngcủacông
nghệsốvàcácnềntảngtrựctuyếnđang
làm thay đổi căn bản phương thức tổ
chứcvàvậnhànhcủahoạtđộngthương
mại.Cácgiaodịchkhôngcònbịgiớihạn
trong không gian vật lý mà ngày càng
đượcthựchiệnphổbiếntrênmôitrường
mạng,vớitốcđộcaovàphạmvixuyên
biêngiới.Sựxuấthiệncủacácmôhình
kinhdoanhmớidựatrênnềntảngsố,dữ
liệuvàdịchvụtrựctuyếnđãlàmgiatăng
tính phức tạp của quan hệ thương mại,
đồng thời đặt ra nhiều vấn đề pháp lý
350
mớiliênquanđếngiaokết,thựchiệnhợp
đồng,tráchnhiệmcủacácchủthểtham
gia và bảo vệ quyền lợi của người tiêu
dùngtrongmôitrườngsố.
Trong bối cảnh đó, hệ thống pháp
luậtvàcôngtácđàotạoluậtđứngtrước
yêucầuphảithíchứngvớinhữngbiếnđổi
củathựctiễnthươngmại.Hoạtđộngđào
tạokhôngchỉcầncậpnhậtcácquyđịnh
phápluậtmới,màcònphảitrangbịcho
ngườihọcnănglựcnhậndiện,phântích
vàgiảiquyếtcácvấnđềpháplýphátsinh
từgiaodịchđiệntửvàkinhdoanhtrênnền
tảngsố.Tuynhiên,thựctiễnđàotạoluật
chothấyvẫntồntạikhoảngcáchnhấtđịnh
giữanộidungchươngtrìnhvàyêucầucủa
môi trường thương mại đương đại, đặc
biệtđốivớicáchọcphầnnềntảngvềluật
thươngmại.
“Pháp luật về hoạt động thương
mại”(PLVHĐTM)làhọcphầnbắtbuộc
trong chươngtrình đào tạocử nhânluật
vàgiữvaitròquantrọngtrongviệchình
thànhtưduypháplýcơbảnvềhoạtđộng
thương mại cho sinh viên. Dù vậy, nội
dunghọcphầnhiệnnayvẫnchủyếudựa
trênmôhìnhgiaodịchthươngmạitruyền
thống,trongkhicáckiếnthứcvềthương
mạiđiệntửvàgiaodịchđiệntửmớiđược
bố trí ở các học phần tự chọn, dẫn đến
việckhôngphảitấtcảngườihọcđềuđược
tiếpcậnđầyđủvớicácvấnđềpháplýcủa
môitrườngsố.Đốivớibậcđàotạothạc
sĩngànhLuậtkinhtế,yêucầunàycàng
trởnênrõnéthơn,bởingườihọcđượckỳ
vọngcókhảnăngphântíchvàxửlýcác
tìnhhuốngpháplýphứctạpphátsinhtừ
hoạtđộngkinhdoanhtrênnềntảngsốvà
trongbốicảnhhộinhậpquốctế.
Từ thực tiễn giảng dạy tại Khoa
Luật,TrườngĐạihọcMởHàNội,cóthể
thấy cần thiết phải xem xét đổimới nội
dung học phần “PLVHĐTM” cũng như
mộtsốhọcphầntrongchươngtrìnhthạc
sĩngànhLuậtkinhtếtheohướngtíchhợp
có chọn lọc các yếu tố của thương mại
điệntử.Trêncơsởđó,bàiviếttậptrung
làmrõcơsởpháplývàlýluậncủayêu
cầuđổimới,đánhgiákháiquátthựctrạng
nộidunghọcphần,đồngthờiđềxuấtmột
số định hướng và giải pháp điều chỉnh
nhằmnângcaotínhcậpnhậtvàhiệuquả
củachươngtrìnhđàotạo,nhưngvẫnbảo
đảmtínhhệthốngvàtránhtrùnglặpvới
cáchọc phầnchuyênsâuvềthươngmại
điệntử.
II.Cơsởlýthuyết
Việt Nam xác định chuyển đổi số
làđộtpháchiếnlượcnhằmrútngắnquá
trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và
nângcaonănglựccạnhtranhquốcgia,thể
hiệnquacácchủtrươnglớncủaĐảngvà
Nhànước,trongđócóNghịquyếtsố52-
NQ/TW.Trongbốicảnhgiaodịch,quản
trịvàgiảiquyếttranhchấpngàycàngdịch
chuyểnlênkhônggiansố,đổimớiđàotạo
luậtkhôngchỉdừngởviệccậpnhậtquy
phạm,màcầntáiđịnhhìnhtưduypháp
lývànănglựcnghềnghiệpcủangườihọc
theohướngthíchứngvớimôitrườngsố.
Về cơ sở lý thuyết, bài viết vận
dụngbatrụcột.Thứnhất,tiếpcận“luật
tínhtoán”(computationallaw)nhấnmạnh
việccấutrúchóavàchuẩnhóaquyphạm
để có thểhỗ trợ suy luận,kiểm tra tuân
thủvàtựđộnghóamộtsốkhâuápdụng
phápluậtđốivớicáclĩnhvựccótínhquy
tắccao.Thứhai,tưduythiếtkếpháplý
(legal design thinking) dựa trên thiết kế
lấy con người làm trung tâm, hướng tới
tăngtínhdễhiểu,khảdụngvàkhảnăng
tiếpcậncônglýthôngquatrựcquanhóa
thôngtin,thửnghiệmnguyênmẫuvàcải
tiếnliêntục.Thứba,khungnănglựcsố
351
đặtrayêucầuđốivớisinhviênluậttrong
khaithácnguồnphápluậtsố,xửlýdữliệu
vàchứngcứđiệntử,tạolậpnộidungphục
vụ nghề nghiệp, và bảo đảm an toànsố
gắnvớibảovệdữliệucánhânvàđạođức
nghềnghiệp.
Vìvậy,đổimớihọcphầnnênđược
tíchhợpcóchọnlọctheobatrụcộtnêu
trên,bảođảmtínhhệthốngcủahọcphần
bắtbuộc,tránhtrùnglặpvớicáchọcphần
chuyênsâuvềthươngmạiđiệntử,đồng
thờinângcaotínhkhảthivàhiệuquảtriển
khaitrongcáccơsởđàotạoluậttrongbối
cảnhkỷnguyênsố.
III.Phươngphápnghiêncứu
Bàiviếtđượctriểnkhaitheophương
pháptiếpcậnđịnhtính,kếthợpphântích
pháplý,tổngthuậttàiliệuvàkhảosátthực
tiễngiảngdạytạiKhoaLuật,TrườngĐại
họcMởHàNội,nhằmđánhgiámứcđộ
phùhợpcủahọcphần“PLVHĐTM”trong
bối cảnh chuyển đổi số, qua đó đề xuất
địnhhướngđổimớinộidungvàphương
phápđàotạo.
Trước hết, nghiên cứu sử dụng
phươngphápphântíchvàdiễngiảipháp
lýđểxemxéthệthốngquyđịnhhiệnhành
về hoạt động thương mại, trọng tâm là
Luật Thương mại năm 2005, Luật Giao
dịch điện tử năm 2023 và các quy định
liênquanđếnthươngmạiđiệntử,bảovệ
dữ liệu cá nhân. Trên cơ sở đó, bàiviết
đánhgiásựtươngthíchgiữanộidunghọc
phần hiện hành với những biến đổi của
môitrườngpháplý trongkỷ nguyênsố,
đặcbiệtliênquanđếngiaodịchđiệntử,
hợpđồngđiệntửvàmôhìnhkinhdoanh
dựatrênnềntảngsố.
Bêncạnhđó,phươngpháptổnghợp
vàsosánhtàiliệuđượcvậndụngnhằmhệ
thốnghóamộtsốtiếpcậnvàhọcthuyết
mớicóảnhhưởngđếnđàotạoluậttrong
môitrườngsốđểlàmrõyêucầuvềkiến
thứcvà kỹ năngđốivới người họcluật.
Đồng thời, bài viết khảo sát thực tiễn
chươngtrìnhđàotạothôngquaphântích
đềcương,nộidunggiảngdạyvàphảnhồi
của giảng viên, sinh viên, đối chiếu với
chuẩn chương trình đào tạo cử nhân và
thạcsĩngànhLuậttạiTrườngĐạihọcMở
HàNội,nhằmnhậndiệnnhữngnộidung
cònthiếuhoặcchưacậpnhật.Mộtsốtình
huống điển hình trong thương mại điện
tửđượclựachọnlàmnghiêncứutrường
hợpđểminhhọakhảnăngvậndụngpháp
luậttrongthựctiễn.Trêncơsởtổnghợp
kếtquảphântích,nghiêncứuđưarađịnh
hướng điềuchỉnh nộidung học phầnvà
đổimớiphươngphápgiảngdạy.
IV.Kếtquảvàthảoluận
4.1.Thựctrạngnộidunggiảngdạy
họcphầnPhápluậtvềhoạtđộngthương
mạivàmộtsốmônhọccóliênquantại
KhoaLuật,trườngĐạihọcMởHàNội
TạiKhoaLuật,TrườngĐạihọcMở
HàNội,họcphần“Phápluậtvềhoạtđộng
thươngmại”đượcbốtrílàhọcphầnbắt
buộc trong chương trình cử nhân luật,
thườnggiảngdạyởgiaiđoạngiữakhóa.
Họcphầncóthờilượng03tínchỉ,vớicấu
trúcnộidunggồm:nhữngvấnđềchung
vềhoạtđộngthươngmại;chủthểvàđối
tượngcủahoạtđộngthươngmại;giaokết
vàthựchiệnhợpđồngthươngmại;mộtsố
loạihợpđồngthươngmạicơbản;vàtrách
nhiệm pháp lý trong hoạt động thương
mại.Đề cươngmôn họcđược xây dựng
chủ yếudựatrên Luật Thương mại năm
2005,cácvănbảnhướngdẫn,cùngmộtsố
tàiliệuthamkhảotrongvàngoàinướcvề
luậtthươngmại.
Quaràsoátđềcươngvàbàigiảng,
cóthểnhậnthấynộidunghiệnhànhchủ
yếu tiếp cận hoạt động thương mại như
352
cácgiaodịchtrựctiếpgiữacácchủthể,
tậptrungvàohợpđồngmuabánhànghóa
và cung ứng dịch vụ trong môi trường
truyềnthống.Cácvấnđềvềgiaodịchđiện
tử,hợpđồngđiệntửvàthôngđiệpdữliệu
mớidừngởmứckháiquát,chủyếunêu
tênhìnhthứcvănbảntươngđương,chưa
hìnhthànhtiểumụcriêngđểphântíchbản
chấtpháplý,điềukiệncóhiệulực,cách
thứcgiaokếtvàcácrủiropháplýđặcthù
củamôitrườngsố.Trongthựctiễngiảng
dạy, giảng viên có lồng ghépmột số ví
dụvềthươngmạiđiệntửhoặchợpđồng
điệntửnhằmminhhọacácnguyêntắccủa
Luật Thương mại,song do hạn chế thời
lượng vàdo đề cương chưathiết kế nội
dungriêng,việctriểnkhaivẫnmangtính
bổsung,chưatạođượckhungkiếnthức
nền tảng, có hệ thống cho sinh viên về
hoạtđộngthươngmạitrongbốicảnhsố.
Thựctếchothấykhihọchọcphầntựchọn
“Phápluậtvềthươngmạiđiệntử”,nhiều
sinhviêngặpkhókhăndothiếukiếnthức
chuẩn bị về phương thức giao kết hợp
đồngđiệntửvàcơchếtráchnhiệmpháp
lý của thương nhân khi kinh doanh trên
nềntảngtrựctuyến.
Phảnhồitừsinhviêncũngchothấy
học phần hiện nay vẫn giúp người học
nắmvữngkháiniệmvàcácchếđịnhcơ
bảncủaluậtthươngmại,nhưngchưaphản
ánhđầyđủxuhướnggiaodịchthươngmại
chuyểndịchlênmôitrườngmạng.Nhiều
sinhviênquantâmđếncáctìnhhuốnggắn
vớithươngmạiđiệntửsongchưacóđiều
kiệntiếpcậnsâutronghọcphầnbắtbuộc,
từđótạorakhoảngtrốngnhấtđịnhgiữa
yêucầuthựctiễncủathịtrườnglaođộng
vànộidungchươngtrìnhđàotạo.
Ở bậc thạc sĩ ngành Luật kinh tế,
nhucầutíchhợpnộidungliênquanđến
thươngmạiđiệntửvàmôitrườngsốcàng
trởnêncấpthiết.Nếuởtrìnhđộcửnhân,
mụctiêuchủyếulàhìnhthànhnềntảng
nhậnthứcvàtưduypháplýcơbảnvềhoạt
độngthươngmạitrongbốicảnhsố,thìở
trìnhđộthạcsĩ,ngườihọcđượckỳvọng
cókhảnăngphântích,vậndụngvàgiải
quyết các vấn đề pháp lý phức tạp phát
sinhtừhoạtđộngkinhdoanhtrênnềntảng
sốvàtrongbốicảnhhộinhập.Tuynhiên,
thựctếchươngtrìnhđàotạohiệnnaycho
thấymôn“Ápdụngphápluậtvềthương
mại điện tử ở Việt Nam hiện nay” mới
đượcthiếtkếnhưmộthọcphầntựchọn.
Cáchtiếpcậnnàycóưuđiểmlàtạocơhội
cho học viên cóđịnh hướng nghiên cứu
hoặc nghề nghiệp chuyên sâu lựa chọn
học tập, nhưng nếu chỉ dừng lại ở học
phầntựchọn,trongkhicáchọcphầnbắt
buộcnhư“Ápdụngphápluậtvềchủthể
kinhdoanh”hay“Ápdụngphápluậthợp
đồng”chưatíchhợprõnétcácvấnđềcủa
thươngmạiđiệntử,thìphầnlớnhọcviên
vẫn có nguycơthiếu hụt nănglựcphân
tíchvàxửlýtìnhhuốngpháplýtrongmôi
trường kinh doanh số, đặc biệt khi đảm
nhiệmvai trò tư vấn, quản trị phápchế
hoặcnghiêncứuchínhsách.
Cụ thể, học phần “Áp dụng pháp
luậtvề chủ thể kinh doanh ở Việt Nam
hiện nay” thường tập trung vào địa vị
pháp lý của doanh nghiệp, tổ chức kinh
tế, năng lực pháp luật vànăng lựchành
vi,trách nhiệm pháp lý, cơ chế quảntrị
nộibộ,tổchứclạidoanhnghiệpvàxửlý
viphạm.Tuynhiên,nếuchưađềcậpđến
cácdạngchủthểkinhdoanhđặcthùtrong
môi trường số như doanh nghiệp công
nghệ,chủsởhữusànthươngmạiđiệntử
hoặcnhàcungcấpdịchvụtrunggiantrên
nềntảngsố,thìbứctranhvềchủthểkinh
doanhtrongnềnkinhtếsốvẫnchưađầy
đủ.Đồngthời,cácvấnđềvềquảntrịdữ
liệuvàtráchnhiệmpháplýtrongbảovệ
353
thôngtin khách hàng, bảo vệdữ liệu cá
nhân hoặc xử lý nội dung vi phạm trên
nềntảngsốvốngắnchặtvớimôitrường
mạnglạithườngchưađượctíchhợpmột
cách hệ thống trong học phần bắt buộc
này.Đốivớihọcphần“Ápdụngphápluật
hợpđồngởViệtNamhiệnnay”,việcđề
cậpđếnhợpđồngđiệntửởmứckháiquát
chủyếumớigiúphọcviênnhậnthứcrằng
hợpđồngcóthểđượcgiaokếtbằngthông
điệpdữliệu,sửdụngchữkýđiệntửvàcó
giátrịpháplýtươngđươngvănbảngiấy.
Ởbậcsauđạihọc,yêucầucầnđượcmở
rộngtheohướngtăngcườngkỹnăngphân
tíchvàgiảiquyếttranhchấptừhợpđồng
điện tử; phânbiệt mô hình giaokết trên
website, ứng dụng di động và nền tảng
xuyênbiêngiới;hiểuđiềukhoảnsửdụng,
chính sách bảo mật, điều kiệngiao dịch
chung, cũngnhưcơchếbảo vệ bênyếu
thếtrongcáchợpđồngsoạnsẵntrênmôi
trườngsố.Tươngtự,đốivớihọcphần“Áp
dụngpháp luật về giải quyết tranh chấp
thương mại ở Việt Nam hiệnnay”, một
sốnộidungmớiliênquanđếngiảiquyết
tranh chấp thương mại trực tuyến chưa
đượctíchhợpkịpthời,trongkhilýthuyết
vàthựctiễnvềgiảiquyếttranhchấptrực
tuyến(ODR)đãchothấyvaitròđángkể
trongviệcthúcđẩythươngmạiđiệntửvà
hỗtrợgiảiquyếttranhchấptiêudùng.
Trongbốicảnhđó,việctíchhợpnội
dungthươngmạiđiệntử,giaodịchđiệntử
vàphápluậttrongmôitrườngsốvàocác
học phầnbắt buộccủa chươngtrìnhthạc
sĩLuậtkinhtếlàcầnthiếtvàcócơsởcả
vềlýluậnlẫnthựctiễn.Vềlýluận,Luật
Thươngmạinăm2005vàLuậtGiaodịch
điệntửnăm2023đãxáclậpnềntảngpháp
lýchoviệcthựchiệnhoạtđộngthươngmại
bằngphươngtiệnđiệntử,thừanhậngiátrị
pháplýcủathôngđiệpdữliệu,chữkýđiện
tử và hợp đồng điện tử, đồng thời đặt ra
cácyêucầumớivềtráchnhiệmcủachủthể
kinhdoanhtrongkhônggiansố.Vềthực
tiễn,phầnlớnhoạtđộngkinhdoanhhiện
nay,nhấtlàtrongcáclĩnhvựcdịchvụ,bán
lẻ,logisticsvàtàichính,đềugắnvớinền
tảngsố,dođóđộingũquảntrịvàchuyên
giapháplýtrongdoanhnghiệpcầnamhiểu
phápluậtvềthươngmạiđiệntử,dữliệuvà
môitrườngmạngđểđápứngyêucầunghề
nghiệpvàquảntrịrủiropháplý.
4.2. Những yêu cầu đổi mới nội
dunghọcphầnđặtratrongkỷnguyênsố
Từnhữngphântíchtrên,cóthểthấy
bốicảnhkỷnguyênsốđặtrayêucầuphải
nhìnnhậnlạinộidungvàcáchtiếpcậncủa
họcphần“Phápluậtvềhoạtđộngthương
mại”. Hoạt động thương mại hiện nay
diễn ra song song trong hai khônggian:
khônggianvậtlývàkhônggiansố.Hợp
đồng thương mại được giao kết không
chỉthôngquađàmphántrựctiếp,màcòn
thôngquaviệcchấpnhậncácđiềukhoản
trênwebsite,ứngdụngdiđộng,nềntảng
sốhoặchệthốngthươngmạiđiện tửđa
kênh.Chứngcứtrongtranhchấpthương
mạikhông chỉlà chứngtừgiấy, màcòn
baogồmthôngđiệpdữliệu,lịchsửgiao
dịchtrênhệthống,nhậtkýđiệntửvàcác
dạngdữliệusốkhác.
Trong bối cảnh đó, nội dung học
phầnnếuchỉdừnglạiởviệcphântíchcác
chế định truyền thống mà không đề cập
mộtcáchcóhệthốngđếngiaodịchđiện
tửsẽkhiếnsinhviênkhóhìnhdungđược
bức tranhđầy đủcủa hoạt động thương
mạihiệnđại.Yêucầuđổimớikhôngđồng
nghĩavớiviệcphải“táicấutrúc”toànbộ
họcphầnhaymởthêmhọcphầnmới,mà
chủyếulàđiềuchỉnhvàbổsungmộtsố
nộidungcốtlõi,nhằmphảnánhđúnghơn
thựctiễnvậnhànhcủaphápluậtthương
mạitrongmôitrườngsố.